Sau thảo mộc khô, trầm là thứ người Việt hay dùng nhất để xông nhà. Trầm được xông ở năm dạng chính: nụ trầm đốt trực tiếp, trầm miếng hoặc trầm vụn hơ trên than hay bếp điện, bột trầm đốt theo khuôn, nhang trầm không tăm và trầm đặt trên tấm mica sưởi gián tiếp. Dạng càng được làm nóng nhẹ thì mùi càng trong và khói càng ít; dạng càng cháy trực tiếp thì càng nhiều khói và mùi gỗ cháy lấn vào.
Bài này là phần 2 của loạt "những thứ người Việt hay dùng để xông nhà". Phần 1 bàn thảo mộc khô như quế, hồi, ngải, sả, bồ kết; phần 3 bàn tinh dầu; phần 4 bàn những thứ không nên đốt trong nhà. Ở đây chỉ nói trầm và vài loại gỗ thơm đi kèm, nhìn từ góc người cầm đĩa xông: mỗi dạng hợp với dịp nào, cần dụng cụ gì, mùi ra sao, và nên hỏi người bán điều gì về nguồn gốc. Chuyện trầm hình thành thế nào, phân biệt thật giả hay kỳ nam thuộc một mảng khác, bài chỉ nhắc khi cần.
Vì sao trầm có chỗ riêng trong nếp xông nhà
Trong quan niệm dân gian, mùi trầm gắn với sự trang trọng: nhà có giỗ, có khách quý, có ngày đầu năm thì đốt một nụ trầm cho căn nhà "có hương". Nhiều người lớn tuổi nói mùi trầm làm họ thấy nhà ấm và yên. Đó là trải nghiệm có thật về cảm giác, nhưng chỉ nên hiểu ở mức ấy: trầm cho một mùi thơm dễ chịu với nhiều người, không làm sạch không khí, không chữa bệnh và không đổi vận nhà.
Về mặt hương, trầm khác thảo mộc ở chỗ mùi của nó đến từ phần nhựa tích trong gỗ dó. Nhựa này chứa nhiều hợp chất thơm bay hơi ở những mức nhiệt khác nhau, nên cùng một mẩu trầm có thể cho mùi ngọt nhẹ lúc đầu, đằm và sâu ở giữa, rồi khô mùi gỗ ở cuối. Thảo mộc khô như quế hay hồi thì mùi khá đơn và đều từ đầu đến cuối. Chính sự thay đổi ấy làm người chơi trầm thích hơ chậm thay vì đốt nhanh.
Một khác biệt nữa là giá trị. Trầm tốt hiếm và đắt hơn hẳn thảo mộc, nên thói quen của người xông lâu năm là dùng ít, làm nóng nhẹ, xông trong phòng nhỏ và đóng bớt cửa trong lúc xông rồi mới mở cho thoáng. Ngược lại, khi cần mùi toả rộng cả căn nhà trong một buổi, nhiều gia đình dùng bột xông hoặc thảo mộc rẻ hơn, để trầm cho những dịp và góc phòng cần sự tinh tế.
Năm dạng trầm khi đem xông: so nhanh
Bảng dưới không xếp hạng dạng nào "tốt nhất". Mỗi dạng hợp một nhu cầu; người mới thường bắt đầu với nụ trầm, còn người thích mùi trong thì chuyển dần sang hơ trầm miếng.
| Dạng | Cách làm nóng | Khói | Mùi | Hợp với |
|---|---|---|---|---|
| Nụ trầm (có tăm hoặc không tăm) | Mồi lửa ở đỉnh, cháy âm ỉ | Nhiều, thấy rõ | Đậm, lẫn mùi khói | Xông nhanh phòng khách, dịp lễ, người mới |
| Trầm miếng, trầm vụn | Hơ trên than vùi tro hoặc bếp điện | Ít đến rất ít nếu nhiệt thấp | Trong, đổi theo giai đoạn | Người thích thưởng mùi, phòng trà, phòng đọc |
| Bột trầm đốt theo khuôn | Rải bột theo đường khuôn trên tro, đốt một đầu | Vừa, đều | Ổn định trong suốt đường hương | Buổi xông có nghi thức nhỏ, người thích làm tay |
| Nhang trầm không tăm | Cắm vào tro, đốt đầu que | Vừa | Đều, dễ đoán | Xông định kỳ, phòng nhỏ, cần thời lượng ổn định |
| Trầm trên tấm mica | Than vùi trong tro, mica đặt trên, trầm trên mica | Gần như không | Rất trong, nhẹ | Người chơi lâu, phòng kín gió, người ngại khói |
Hai dạng đầu chiếm phần lớn cách xông trong các gia đình Việt. Ba dạng sau ít phổ biến hơn nhưng đáng biết, vì chúng giải quyết đúng hai phàn nàn hay gặp nhất: khói nhiều và mùi khét.
Mùi trầm khi xông thật ra đến từ đâu
Có thể hình dung một mẩu trầm như miếng gỗ ngấm dầu thơm. Khi làm nóng vừa phải, các hợp chất thơm bay hơi ra khỏi gỗ và lan vào không khí; lúc ấy mũi nhận được mùi trầm khá thuần. Khi nhiệt tăng quá mức, chính phần gỗ bắt đầu cháy sém, sinh khói và các sản phẩm cháy có mùi khét, mùi than. Mùi trầm lúc này vẫn còn nhưng bị trộn với mùi gỗ cháy, và người ngửi hay cảm thấy cay mũi.
Vì vậy câu hỏi cốt lõi khi xông trầm không phải "đốt loại nào" mà là "làm nóng đến mức nào". Nụ trầm dễ dùng vì nó tự cháy, nhưng cũng vì nó cháy nên khói nhiều. Hơ trầm miếng trên bếp điện hay trên lớp tro có than vùi cho phép giữ nhiệt ở mức gỗ chỉ toả hương mà chưa cháy, nên mùi trong hơn hẳn với cùng một lượng trầm.
Điều này cũng giải thích một kinh nghiệm quen thuộc: cùng một miếng trầm, người này xông thấy thơm ngọt, người kia xông thấy khét. Khác biệt thường nằm ở nhiệt chứ không phải ở trầm. Nếu thấy mẩu trầm đen dần, bốc khói thành sợi rõ và có tiếng xèo nhẹ, đó là dấu hiệu đang quá nóng. Hạ nhiệt hoặc nhấc miếng trầm ra xa nguồn nóng một chút, mùi sẽ trong trở lại sau vài phút.
Các gỗ thơm khác hay đi cùng trầm
Quế chi và vỏ quế. Cành quế nhỏ và vỏ quế phơi khô là thứ dễ kiếm nhất. Mùi ấm, ngọt cay, toả nhanh, hợp xông phòng khách ngày lạnh. Quế cháy nhanh hơn trầm và khói hơi gắt nếu để bén lửa, nên hơ nhẹ hoặc đặt cạnh nụ trầm cho hai mùi hoà nhau.
Đàn hương. Gỗ đàn hương cho mùi sữa, ngọt mềm, rất hợp khi phối với trầm. Đàn hương thật hiếm và nhiều nơi kiểm soát khai thác, trên thị trường có không ít gỗ khác được gọi là đàn hương. Mua thì hỏi rõ loài, xuất xứ và chấp nhận rằng mùi rẻ bất thường thường là mùi pha.
Gỗ bách và các gỗ lá kim thơm. Mùi nhựa thông, sạch và khô, hợp không gian mát. Nhiều loại gỗ lá kim cháy ra nhiều khói nhựa nên chỉ dùng vụn nhỏ, hơ nhiệt thấp.
Bời lời. Vỏ và lá bời lời thường không dùng để tạo mùi chính mà là chất kết dính trong bột nhang, nụ trầm. Biết điều này giúp đọc nhãn: một nụ trầm có bời lời là bình thường, miễn trầm vẫn là thành phần chính như người bán công bố.
Pơ mu, hoàng đàn và gỗ quý hiếm khác. Mùi rất đẹp nhưng đây là những loài đã bị khai thác cạn kiệt và được pháp luật bảo vệ ở các mức khác nhau. Không nên mua vụn gỗ những loài này để xông khi không có giấy tờ nguồn gốc hợp pháp; nhu cầu xông nhà không đáng để góp phần làm cạn thêm một loài cây.
Nguồn gốc: những câu nên hỏi trước khi mua trầm để xông
Cây dó tạo trầm thuộc nhóm loài mà việc buôn bán quốc tế được kiểm soát theo Công ước CITES, và trầm khai thác từ rừng tự nhiên chịu những quy định chặt của Việt Nam. Phần lớn trầm dùng để xông hiện nay đến từ cây dó trồng được tạo trầm. Đó không phải điều đáng ngại; nó là cách hợp pháp và bền vững để có trầm cho nhu cầu hằng ngày. Điều đáng ngại là mô tả mập mờ, chẳng hạn gọi hàng trồng là "trầm rừng" để nâng giá.
Vài câu hỏi ngắn giúp lọc người bán: trầm này từ cây trồng hay rừng tự nhiên, vùng nào; nụ trầm có những thành phần gì ngoài bột trầm; có pha hương liệu không; nếu là trầm miếng thì có tẩm dầu không. Người bán đàng hoàng trả lời được và không né. Cách phân biệt trầm thật giả bằng mắt, mũi, lửa là một chủ đề riêng, đòi hỏi kinh nghiệm; ở góc người xông, chỉ cần nhớ: mùi quá gắt, quá ngọt bất thường hoặc khói hắc làm cay mắt là lý do để dừng dùng.
Nếu muốn tìm cơ sở trầm hương, nhang gần nơi ở, bạn có thể tra trong danh bạ của trang. Một cơ sở có tên trong danh bạ chỉ có nghĩa là có đăng ký kinh doanh, không có nghĩa là hàng tốt; vẫn phải hỏi nguồn gốc và thành phần như trên.
Một buổi xông trầm gọn trong nhà
Các bước dưới áp dụng cho nụ trầm, dạng phổ biến nhất. Trầm miếng hơ trên bếp điện hay trên tro có cách riêng, được viết chi tiết ở các bài khác trong chuyên mục.
- Chọn phòng và giờ: phòng khách hoặc phòng có cửa sổ, lúc trong nhà không có người đang ngủ, không có trẻ sơ sinh hay người đang lên cơn hen.
- Chuẩn bị đĩa sứ hoặc lư kim loại có lớp tro hay cát khô dày chừng một đến hai đốt ngón tay, đặt trên mặt bàn không cháy, xa rèm, giấy, bếp gas.
- Mồi lửa đầu nụ trầm bằng bật lửa hoặc que diêm cho bén đều, để lửa cháy vài giây rồi thổi tắt, chỉ còn đốm đỏ âm ỉ.
- Đặt nụ trầm lên tro, đóng bớt cửa trong lúc xông để hương đọng lại, nhưng không đóng kín hoàn toàn.
- Có người ở trong nhà tới khi nụ tàn hẳn; không rời nhà, không đi ngủ khi nụ còn đỏ.
- Khi nụ đã tàn, mở cửa sổ cho khói còn lại thoát ra trong mười lăm đến ba mươi phút, rồi đóng lại; mùi trầm vẫn còn vương nhẹ trên vải và gỗ.
Nếu cần mùi thơm lan đều khắp nhà ở những dịp đông người mà không muốn dùng nhiều trầm, nhiều gia đình kết hợp một nụ trầm ở phòng khách với bột xông ở các phòng còn lại. Nếu cần bột xông đóng gói sẵn có hướng dẫn trên bao, có thể tham khảo ở vatpham.com.
An toàn khói và lửa khi xông trầm
Trầm là gỗ, nên khói trầm cũng là khói gỗ: có hạt bụi mịn và các khí sinh ra từ quá trình cháy. Một nụ trầm trong phòng thoáng không đáng sợ, nhưng nhiều nụ liên tiếp trong căn phòng kín thì không khí sẽ nặng thấy rõ. Người có bệnh hen, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, viêm mũi dị ứng nên tránh ở trong phòng lúc đang xông; nếu gia đình vẫn muốn giữ nếp, hãy xông lúc họ vắng nhà rồi mở cửa cho thoáng trước khi họ về.
Trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai và người già yếu cũng nên được giữ xa khói. Chim cảnh rất nhạy với khói, nên đưa lồng sang phòng khác hoặc ra ngoài. Nếu ai đó thấy khó thở, tức ngực, chóng mặt sau khi xông, đưa người đó ra chỗ thoáng và đi khám; đừng coi đó là chuyện "chưa quen mùi".
Với trầm hơ trên than, phải thêm một điều: than cháy trong phòng kín sinh khí CO không màu, không mùi. Không bao giờ để than xông trong phòng ngủ khi đi ngủ, không đóng kín cửa khi than còn cháy. Căn hộ chung cư có đầu báo khói thì đặt chỗ xông xa đầu báo và tìm hiểu quy định của toà nhà trước.
Câu hỏi thường gặp
Xông trầm mỗi ngày có được không?
Được nếu xông lượng nhỏ, phòng có thông gió và trong nhà không có người nhạy cảm với khói. Nhiều gia đình xông một nụ buổi sáng hoặc tối rồi mở cửa. Nếu muốn xông thường xuyên, nên chuyển sang hơ trầm miếng ở nhiệt thấp để ít khói hơn.
Nụ trầm có tăm và không tăm khác nhau gì khi xông?
Nụ có tăm có một que tre nhỏ ở giữa để định hình và giữ cháy, nên cuối buổi có thể nghe mùi tre cháy nhẹ. Nụ không tăm cháy thuần bột hơn, mùi đều hơn, nhưng dễ tắt nếu bột ẩm. Chọn loại nào là chuyện thói quen.
Có nên trộn trầm với quế, hồi khi xông không?
Có thể, nhiều nhà vẫn làm vậy vào ngày lạnh. Quế hồi mùi mạnh dễ lấn trầm, nên dùng ít và đặt cạnh chứ không đè lên. Nếu muốn thưởng đúng mùi một loại trầm thì xông riêng.
Mua trầm vụn rẻ để xông có ổn không?
Trầm vụn là phần nhỏ còn lại khi chế tác, hoàn toàn dùng được để hơ trên bếp điện. Điều cần để ý là vụn có bị tẩm dầu hay hương liệu không: ngửi lúc nguội mà mùi đã xộc mạnh, dính tay, thì nên hỏi kỹ.
Người không quen mùi trầm thì xông thế nào?
Bắt đầu bằng một lượng rất nhỏ, xông ở phòng khách thay vì phòng ngủ, giữ cửa hé. Nếu vẫn thấy nặng đầu, hãy chọn cách xông không khói như hơ nhiệt thấp, hoặc đơn giản là không xông khi người đó ở nhà.
Trầm xông lâu có ám vào đồ gỗ, rèm không?
Có, mùi trầm bám vào vải và gỗ trong vài ngày, nhiều người thích điều đó. Khói nhiều và thường xuyên thì lâu ngày có thể làm ố vàng trần, tường gần chỗ đốt; đặt chỗ xông xa tường và giữ lượng vừa phải.