Đốt bột xông gồm sáu bước: chuẩn bị đĩa chịu nhiệt có lót cát hoặc tro, vun bột thành ngọn nhọn, mồi lửa ở đỉnh tới khi đỏ đều, thổi tắt ngọn lửa để chỉ còn đốm đỏ âm ỉ, đặt đĩa ở chỗ thoáng hoặc mang đi chậm qua các phòng, rồi canh cho tới khi tàn hẳn và đổ tro khi đã nguội.
Cách làm nghe đơn giản, nhưng mỗi bước đều có lý do. Đĩa mỏng có thể nứt vì sốc nhiệt, ngọn bột bẹt dễ tắt, ngọn lửa không được thổi tắt sẽ đốt cháy hết phần thơm, đổ tro sớm có thể gây cháy âm ỉ trong thùng rác. Bài này viết cho lần xông thường kỳ, kiểu chiều mùng một hay trước khi có khách, với lượng nhỏ và nhịp nhẹ nhàng, không phải một buổi tẩy uế lớn.
Chuẩn bị trước khi mồi lửa
Năm phút chuẩn bị quyết định phần lớn sự an toàn của cả lần xông:
- Chọn đĩa. Đĩa sứ dày, đĩa đá, đĩa gang hoặc lư xông nhỏ có đáy rộng. Không dùng đĩa nhựa, bát thuỷ tinh mỏng, đĩa giấy, nắp hộp.
- Lót đáy. Rải một lớp cát sạch, tro bếp đã sàng hoặc tro hương cũ dày chừng một đốt ngón tay. Lớp lót hút nhiệt, giữ cho đáy đĩa không nóng quá và không nứt.
- Chọn chỗ đặt. Mặt bàn đá, gạch, kim loại, hoặc một chiếc khay kim loại đặt dưới đĩa nếu bàn là gỗ. Cách xa rèm, giấy, sách, bình gas, ổ cắm điện, quạt đang chạy.
- Mở gió vừa phải. Đóng bớt cửa lớn để khói không bị thổi tung, nhưng hé ít nhất một cửa sổ ở mỗi tầng.
- Dọn đường. Nếu định mang đĩa đi qua các phòng, nhìn trước lối đi: thảm trơn, đồ chơi trẻ con, thú nuôi chạy quanh đều là chỗ dễ vấp.
- Để sẵn dụng cụ dập. Một chiếc nắp kim loại hoặc bát úp vừa đĩa, và một cốc nước để gần (không dùng để tưới lên đĩa nóng, chỉ phòng khi tàn rơi ra ngoài).
Vun bột và mồi lửa
Đây là phần nhiều người làm vội nhất, và cũng là lý do hay gặp nhất khiến bột tắt hoặc khói đặc:
- Đong lượng bột cho lần xông. Với lần đầu ở căn hộ nhỏ, bắt đầu từ khoảng một muỗng cà phê vun ngọn; nhà rộng hơn tăng dần ở lần sau.
- Vun bột thành hình nón nhọn, đáy rộng chừng hai ba đốt ngón tay. Có thể ấn nhẹ bột vào một chiếc chén nhỏ, nắp chai hay khuôn hình chóp rồi úp ngược lên lớp cát, gõ nhẹ để bột ra thành ngọn gọn.
- Dùng bật lửa dài hoặc que diêm, hơ lửa vào đỉnh nón chừng vài giây cho tới khi đỉnh cháy đỏ. Đừng hơ vào sườn, vì sẽ làm cháy loang không đều.
- Khi đỉnh đã đỏ đều và có ngọn lửa nhỏ, thổi nhẹ hoặc phẩy tay cho tắt ngọn lửa. Chỉ còn đốm đỏ âm ỉ và một sợi khói lên thẳng là đúng.
- Chờ một phút để chắc đốm đỏ đã ăn xuống thân nón. Nếu đốm đỏ tắt, mồi lại vào đúng chỗ cũ.
Lý do phải thổi tắt ngọn lửa: khi có ngọn lửa, nhiệt độ cao làm thảo mộc cháy hết thay vì toả mùi, khói khét và bột tàn rất nhanh. Cháy âm ỉ là trạng thái nhiệt thấp hơn, các chất thơm bay ra cùng khói trước khi bị đốt. Đây cũng là nguyên lý của nhang, nụ trầm và mọi loại hương đốt.
Đặt cố định hay mang đi từng phòng
Có hai cách xông phổ biến. Cách thứ nhất là đặt cố định ở một chỗ thoáng giữa nhà, thường là phòng khách hoặc khoảng sảnh gần cầu thang, để khói tự lan theo luồng không khí. Cách này an toàn hơn vì không phải cầm lửa đi lại, hợp với căn hộ nhỏ, nhà một tầng, hoặc khi người xông lớn tuổi.
Cách thứ hai là mang đi từng phòng, hay gặp khi xông nhà theo nếp đầu tháng hoặc cuối năm. Đặt đĩa lên một khay kim loại có quai hoặc một chiếc thớt đá, cầm hai tay, đi chậm. Thứ tự hay dùng là từ trong ra ngoài, từ trên xuống dưới: tầng trên cùng trước, phòng trong cùng trước, rồi lần ra phòng khách và cửa chính. Mỗi phòng dừng một hai phút, không đưa đĩa sát rèm, gầm giường, tủ quần áo mở.
Sau khi đi một vòng, đặt đĩa cố định ở chỗ thoáng cho tới khi tàn. Không để đĩa trong phòng ngủ đóng cửa, không đặt trên sàn gỗ hay thảm, không đặt ở bậc cầu thang. Nhà có trẻ nhỏ và thú nuôi thì đặt trên cao, ngoài tầm với, nhưng không đặt trên nóc tủ gỗ sát trần.
Thời gian cháy và những gì nên thấy
Bảng dưới là mốc tham khảo để biết lần xông đang diễn ra bình thường hay có vấn đề. Thời gian là ví dụ giả định cho một ngọn bột cỡ một muỗng cà phê, bột khô, phòng thoáng vừa.
| Thời điểm | Bình thường | Nên để ý |
|---|---|---|
| Phút đầu | Đỉnh đỏ, khói một sợi mảnh | Lửa bùng thành ngọn, khói đen |
| Khoảng 5–10 phút | Đốm đỏ ăn xuống thân nón, mùi rõ nhất | Đốm đỏ tắt, khói ngừng |
| Khoảng 10–25 phút | Khói nhạt dần, mùi dịu | Khói đặc, cay mắt, mùi khét |
| Khi tàn | Tro xám mịn giữ hình nón | Phần lõi đen chưa cháy, tro vón cục |
| Sau khi tàn | Mùi còn phảng phất, không khí dễ thở | Nhức đầu, rát họng, mùi hắc bám lâu |
Nếu thấy những dấu hiệu ở cột phải, hãy úp nắp lên đĩa để dập, mở rộng cửa và xem lại loại bột, lượng bột hoặc độ ẩm. Bột ẩm hay tắt, bột quá nhiều hương liệu hay cay mắt. Ngọn bột quá to so với phòng thì khói đặc dù bột không có vấn đề gì.
Kết thúc lần xông và đổ tro
Một lần xông kết thúc khi bột tàn hẳn: không còn đốm đỏ nào, không còn sợi khói, sờ gần mép đĩa thấy nguội dần. Lúc này mở rộng cửa sổ, cửa ban công khoảng mười lăm đến ba mươi phút để khói loãng ra, mùi thơm vẫn còn lại trên vải và đồ gỗ. Nếu cần dừng sớm vì có khách đến, có người thấy khó chịu, hãy úp nắp kim loại lên đĩa; thiếu không khí, đốm đỏ sẽ tắt sau ít phút.
Tro chỉ nên đổ khi đã nguội hoàn toàn. Cách chắc ăn là để nguyên đĩa tới sáng hôm sau, hoặc dùng muỗng đảo tro xem còn hạt đỏ nào không. Tro nguội có thể đổ vào gốc cây, chậu cây cảnh hoặc túi rác. Không đổ tro vừa tàn vào thùng rác có giấy, túi nilon; đã có nhiều vụ cháy nhỏ bắt đầu từ tàn tưởng đã tắt.
Lớp cát hoặc tro lót có thể giữ lại dùng nhiều lần. Khi lớp lót đã lẫn nhiều cặn đen, sàng bỏ cặn hoặc thay mới. Đĩa sứ lau bằng khăn ẩm khi nguội, không ngâm nước lạnh lúc đĩa còn nóng vì dễ nứt. Nhựa và muội bám thành vệt nâu trên thành đĩa có thể lau bằng khăn thấm chút cồn hoặc nước rửa chén pha loãng, sau đó tráng lại và để thật khô trước lần xông sau.
Điều chỉnh theo từng nhà
Căn hộ chung cư. Đầu báo khói có thể kêu nếu khói tụ gần trần. Dùng lượng nhỏ, đặt đĩa xa đầu báo, mở cửa ban công, và đọc quy định của toà nhà trước. Đây là chỗ hay phát sinh va chạm với hàng xóm.
Nhà ống nhiều tầng. Khói đi lên theo cầu thang. Đặt đĩa ở tầng giữa hoặc mang đi lần lượt, đừng đặt một đĩa lớn ở tầng trệt rồi để khói dồn lên phòng ngủ trên cùng.
Nhà có người nhạy khói. Xông lúc người đó vắng nhà, mở cửa ít nhất nửa giờ trước khi họ về. Người hen suyễn, bệnh phổi, trẻ sơ sinh, thai phụ không nên ở trong phòng đang xông.
Nhà nuôi chim, mèo. Chim cảnh rất nhạy khói; đưa lồng ra chỗ khác. Mèo hay tò mò với đĩa có khói, đặt đĩa ở nơi mèo không nhảy tới được.
Nhà có trẻ nhỏ. Giải thích cho trẻ đây là lửa, không chạm. Đặt đĩa trên cao, không để trẻ cầm đĩa đi theo dù trẻ rất muốn tham gia.
Khi người xông là người lớn tuổi hoặc làm lần đầu
Ở nhiều gia đình, việc xông nhà do ông bà hoặc mẹ đảm nhận, và đó thường là người đã lớn tuổi, mắt kém hơn, tay không còn vững như trước. Khi đó, vài điều chỉnh nhỏ giúp lần xông an toàn hơn hẳn. Vun bột và mồi lửa khi ngồi ở bàn, không cúi xuống sàn. Dùng bật lửa dài loại có cò bấm thay cho que diêm, để tay không phải đưa sát ngọn bột. Bật đủ đèn ở cầu thang và hành lang trước khi cầm đĩa đi.
Nếu nhà nhiều tầng, nên chuyển sang cách đặt cố định ở mỗi tầng một đĩa nhỏ do người trẻ hơn đặt giúp, thay vì để người lớn tuổi cầm đĩa lửa lên xuống cầu thang. Khay cầm phải có quai hoặc gờ cao, đủ rộng để đĩa không trượt. Người làm lần đầu thì nên xem người quen tay làm một lượt, hoặc tự làm thử ngoài ban công với lượng rất nhỏ, quan sát cách bột bắt lửa và tàn trước khi làm trong nhà.
Một nguyên tắc chung cho mọi người: không vừa cầm đĩa đang cháy vừa làm việc khác, như nghe điện thoại, bế con, mở cửa cho khách. Đặt đĩa xuống chỗ an toàn trước rồi mới làm.
Thói quen nhỏ giúp lần sau dễ hơn
Sau vài lần, mỗi nhà sẽ có "công thức" riêng: bao nhiêu muỗng là vừa, đặt ở đâu thì khói lan đều, mở cửa nào thì không bị gió thổi tắt. Nên ghi lại vào một mẩu giấy dán trong tủ đựng đồ xông, để người khác trong nhà cũng làm được mà không phải đoán.
Một thói quen khác đáng giữ là quan sát sau mỗi lần xông: khói có lan tới tận phòng trong cùng không, mùi có quá nồng ở phòng nào không, có ai trong nhà kêu cay mắt không. Từ đó điều chỉnh chỗ đặt đĩa hoặc giảm lượng. Mục tiêu của xông thường kỳ là một mùi hương phảng phất, không phải một căn nhà mờ khói. Nhà nào đã quen, lần xông thường chỉ còn là việc mười phút lặng lẽ cuối buổi chiều.
Giữ bộ đồ xông ở một chỗ cố định: hũ bột kín, đĩa và cát, bật lửa dài, nắp úp, muỗng đong. Bộ đồ gọn giúp lần xông chỉ mất năm phút chuẩn bị, và giảm nguy cơ ứng biến bằng đồ không an toàn như bát nhựa hay đĩa mỏng. Nếu cần bột xông đóng gói sẵn, có hướng dẫn trên bao, có thể tham khảo ở vatpham.com.
Câu hỏi thường gặp
Đốt bột xông có cần lửa cháy thành ngọn không?
Không. Lửa chỉ dùng để mồi. Sau khi đỉnh bột đỏ đều thì thổi tắt ngọn lửa để bột cháy âm ỉ. Để ngọn lửa cháy tiếp sẽ làm bột tàn rất nhanh, mùi khét và khói nhiều hơn, mất phần hương thảo mộc.
Có thể đốt bột xông trên than không?
Có cách xông rắc bột lên than hồng trong lư, nhưng than xông sinh khí CO, nguy hiểm trong phòng kín. Với lần xông thường kỳ trong nhà, đốt trực tiếp ngọn bột trên đĩa lót cát đơn giản và ít rủi ro hơn. Nếu dùng than, luôn mở cửa thông gió và không bao giờ để than cháy trong phòng ngủ.
Xông nhà nên đi từ trong ra hay từ ngoài vào?
Nhiều nhà theo nếp đi từ trong ra ngoài, từ trên xuống dưới, kết thúc ở cửa chính. Đây là tập quán, không có quy tắc bắt buộc. Về thực hành, đi theo cách nào ít phải quay lại, ít vấp và kết thúc ở chỗ thoáng để đặt đĩa là hợp lý nhất.
Bột xông cháy hết mất bao lâu?
Thường từ mười lăm đến bốn mươi phút với lượng một hai muỗng cà phê, tuỳ độ mịn, độ ẩm và gió. Ngọn càng to càng lâu nhưng khói cũng đặc hơn. Nếu bột tàn trong vài phút là có thể lửa đã bùng hoặc bột quá khô, quá tơi.
Đang xông thì muốn dừng phải làm sao?
Úp một chiếc nắp kim loại hoặc bát sứ lên đĩa để cắt không khí, đốm đỏ sẽ tắt sau ít phút. Không tưới nước lạnh lên đĩa nóng vì đĩa có thể nứt và tro bắn. Sau khi dập, để đĩa nguội hẳn rồi mới đổ tro.