Phần lớn gia đình giữ nếp xông nhà khoảng hai lần mỗi tháng, vào chiều mùng một và ngày rằm âm lịch, cộng thêm vài dịp như trước Tết, trước ngày giỗ, trước khi có khách. Với lượng nhỏ và mở cửa sau khi xông, nhịp này hợp với hầu hết các nhà. Buổi hợp nhất thường là cuối buổi chiều hoặc đầu buổi tối sớm, khi mọi người đã về, còn đủ thời gian thông gió trước giờ ngủ.
Không có quy định nào bắt buộc phải xông bao nhiêu lần. Câu hỏi đúng hơn là: nhịp nào giữ được nếp nhà và mùi dễ chịu mà không biến khói thành thứ thường trực trong không khí. Bài này bàn về tần suất, thời điểm trong ngày, và những tình huống nên giãn ra hoặc tạm dừng.
Nhịp mùng một và ngày rằm: vì sao phổ biến
Nhịp xông nhà mùng một và ngày rằm gắn với lịch âm, cũng là nhịp của việc thắp hương, làm cơm cúng ở nhiều gia đình. Hai mốc đầu tháng và giữa tháng chia tháng âm thành hai nửa đều nhau, tạo ra một thói quen dễ nhớ, ai trong nhà cũng biết. Theo quan niệm dân gian, xông vào những ngày này là để làm mới không gian cho nửa tháng tiếp theo.
Ở góc độ thực hành, khoảng cách hai tuần giữa hai lần xông cũng hợp lý. Mùi của lần trước đã tan hết, rèm, đệm đã được thông gió, nên lần xông mới có cảm giác "mới". Tổng lượng khói trong nhà mỗi tháng ở mức thấp, gần như không đáng kể với người khoẻ nếu mỗi lần xông vừa phải và có thông gió.
Nhiều nhà thêm vài dịp ngoài nhịp này: chiều ba mươi Tết, trước ngày giỗ khi khách khứa sắp tới, sau một đợt dọn dẹp lớn. Những lần thêm như vậy không làm thay đổi nhiều tổng lượng khói trong năm.
Xông hằng ngày có nên không
Một số người thích mùi trầm, mùi thảo mộc đến mức muốn xông mỗi ngày, nhất là ở phòng khách, phòng làm việc tại nhà. Không có lệnh cấm nào, nhưng cần hiểu rằng khói xông là sản phẩm của sự đốt cháy, mang theo bụi mịn và các khí cháy không hoàn toàn. Nhiều nghiên cứu về hương đốt trong nhà ghi nhận nồng độ bụi mịn tăng khi đốt; xông hằng ngày đồng nghĩa với việc ngày nào cũng có một khoảng thời gian không khí trong nhà kém hơn.
Nếu muốn có mùi hằng ngày, có ba cách giảm thiểu. Thứ nhất, dùng lượng rất nhỏ, như một nụ trầm thay vì một ngọn bột. Thứ hai, luôn mở cửa trong và sau khi xông. Thứ ba, xen kẽ với những cách không đốt như bát thảo mộc khô, túi thơm, đun nồi nước vỏ quế có người trông, để giảm số ngày có khói.
Với nhà có người hen suyễn, bệnh phổi, trẻ nhỏ, thai phụ, người già yếu, xông hằng ngày không phải lựa chọn tốt. Giữ nếp hai lần mỗi tháng vào lúc những người này vắng nhà, hoặc bỏ hẳn, đều hợp lý hơn.
Chọn buổi trong ngày
Mỗi buổi có ưu nhược riêng. Bảng dưới gợi ý theo nhịp sinh hoạt thường gặp của một gia đình đi làm.
| Buổi | Ưu điểm | Lưu ý |
|---|---|---|
| Sáng sớm | Không khí mát, dễ mở cửa thông gió; hợp với cửa hàng xông trước giờ mở bán | Nhiều nhà vội đi làm, dễ mồi rồi bỏ đi |
| Giữa trưa | Nắng mạnh, nhà thoáng nhanh | Nóng; gió mạnh dễ làm bột cháy bùng; ít người ở nhà để trông |
| Cuối chiều | Mọi người đã về, còn đủ thời gian thông gió trước giờ ngủ | Giờ nấu cơm, cần tránh đặt đĩa gần bếp gas |
| Tối sớm | Không gian yên, mùi rõ | Phải kết thúc và mở cửa ít nhất một giờ trước giờ ngủ |
| Khuya, trước khi ngủ | Không có | Không nên: phòng đóng kín, dễ quên lửa khi ngủ |
Cuối chiều là buổi nhiều nhà chọn nhất. Đây là lúc vừa có người trông, vừa có thời gian thông gió, vừa đón được không khí thơm khi cả nhà quây quần bữa tối. Nếu chọn giờ theo lịch, nhiều nhà vẫn có thói quen xem ngày theo lịch âm; bài này chỉ bàn về giờ hợp với sinh hoạt và an toàn.
Khi nào nên giãn ra hoặc tạm ngừng
Trong nhà có người ốm về hô hấp. Cảm cúm, viêm phế quản, đợt hen, ho kéo dài: tạm ngừng xông cho tới khi người đó khoẻ lại. Khói có thể làm triệu chứng nặng hơn; nếu khó thở, đi khám.
Có trẻ sơ sinh, phụ nữ mới sinh, thai phụ. Giãn tối đa hoặc tạm bỏ, nhất là những tháng đầu của trẻ. Nếu vẫn muốn giữ nếp, xông khi họ vắng nhà và thông gió kỹ trước khi về.
Mùa nồm, trời âm u nhiều ngày. Không khí nặng, khói đọng lâu, khó thông gió. Có thể giãn ra hoặc dùng lượng nhỏ hơn.
Ngày ô nhiễm không khí cao ngoài trời. Khi không khí bên ngoài cũng kém, mở cửa để thông gió sau khi xông lại đưa bụi mịn ngoài vào. Những ngày này có thể hoãn lần xông.
Đang sửa nhà, có sơn, keo, dung môi. Không xông khi trong nhà còn hơi dung môi, sơn; một số chất này dễ cháy. Chờ nhà khô, hết mùi rồi mới xông.
Nhịp theo mùa và theo vùng
Nhịp xông không cố định quanh năm ở nhiều nhà. Mùa khô hanh ở miền Bắc, nhà dễ mở cửa, khói thoát nhanh, nhiều người thích xông hơn vì không khí khô làm mùi trầm, mùi quế rõ hơn. Mùa nồm từ cuối đông sang xuân, không khí ẩm nặng, khói đọng lâu, bột dễ ẩm khó cháy; đây là lúc nên giãn ra hoặc dùng lượng nhỏ hơn. Ở miền Nam, mùa mưa nhà hay đóng cửa, cần chú ý thông gió hơn là thay đổi nhịp.
Vùng miền cũng có thói quen riêng. Nhiều gia đình miền Bắc gắn xông nhà với chiều cuối năm và ngày rằm tháng Giêng; ở miền Trung, nhiều nhà vườn có thói quen đốt trầm ở phòng khách khi có khách quý; ở miền Nam, nhiều cửa hàng xông mỗi sáng trước giờ mở cửa. Không có cách nào đúng hơn cách nào, đó là những nếp sống khác nhau.
Khi chuyển nhà từ vùng này sang vùng khác, ví dụ từ một tỉnh miền Trung ra Hà Nội, nhịp xông quen thuộc có thể cần điều chỉnh theo khí hậu và kiểu nhà mới, nhất là khi chuyển từ nhà vườn thoáng sang căn hộ chung cư.
Dấu hiệu nhịp đang quá dày
Mùi trong nhà không bao giờ hết. Nếu lúc nào bước vào nhà cũng thấy mùi khói, kể cả những ngày không xông, nghĩa là mùi đã tích trên vải và tường. Giãn nhịp, giặt rèm, thông gió kỹ vài ngày.
Có người trong nhà hay nghẹt mũi, ho khan. Đặc biệt nếu triệu chứng đỡ khi đi xa và trở lại khi về nhà. Tạm ngừng xông và đi khám nếu triệu chứng kéo dài.
Trần, tường gần chỗ đặt đĩa ngả màu. Vệt ố vàng hoặc xám trên trần ngay trên chỗ xông là muội tích luỹ, dấu hiệu khói nhiều và thường xuyên.
Đầu báo khói hay kêu. Nếu đầu báo kêu mỗi lần xông, lượng và chỗ đặt đều cần xem lại, và nhịp dày làm điều này lặp lại thường xuyên.
Mũi không còn cảm nhận được mùi xông. Khi đã quá quen, người ta có xu hướng tăng lượng. Giãn nhịp giúp mũi nhạy lại, lượng nhỏ đã đủ thấy thơm.
Thời lượng mỗi lần: bao lâu là đủ
Một lần xông thường kỳ không cần kéo dài. Với một ngọn bột xông cỡ một muỗng, bột tự tàn trong khoảng mười lăm đến bốn mươi phút. Một nụ trầm cháy ngắn hơn. Sau đó là mười lăm đến ba mươi phút mở cửa cho khói loãng ra. Như vậy cả lần xông, kể cả thông gió, chỉ chiếm chừng một giờ.
Kéo dài thời gian bằng cách đốt liên tục nhiều mẻ không làm nhà thơm hơn bao nhiêu, mà chỉ kéo dài thời gian không khí có khói. Nếu muốn mùi giữ lâu, chọn loại có nền gỗ, trầm tốt, để cửa các phòng mở cho mùi lan đều, thay vì đốt nhiều hơn.
Một gợi ý thực tế là gắn lần xông vào một việc cố định: xong việc lau nhà chiều mùng một thì xông, xông xong thì mở cửa và đi nấu cơm. Gắn vào nhịp sinh hoạt giúp lần xông không bị kéo dài vô cớ, cũng không bị quên lửa.
Nhịp xông cho cửa hàng, quán nhỏ
Nhiều chủ cửa hàng nhỏ có thói quen xông mỗi sáng trước khi mở cửa, theo nếp của người buôn bán. Nhịp hằng ngày ở cửa hàng khác với nhà ở: không gian thường thoáng hơn khi cửa cuốn mở, người không ngủ lại, nhưng có khách ra vào và có hàng hoá dễ cháy, dễ ám mùi.
Cách làm hợp lý là xông trước giờ mở cửa với lượng nhỏ, đặt đĩa ở chỗ cách xa hàng hoá, kệ giấy, vải, rồi mở cửa cuốn cho thoáng trước khi khách vào. Không xông khi khách đang ở trong, nhất là cửa hàng nhỏ, kín. Với cửa hàng bán thực phẩm, quần áo, vải, cần thêm chú ý vì khói có thể ám vào hàng. Xông là nếp riêng của người bán, không phải điều làm hàng bán chạy hơn.
Một số cửa hàng có không gian kín như tiệm vàng, tiệm thuốc, cửa hàng trong trung tâm thương mại có hệ thống báo cháy riêng. Ở những nơi này, xông bằng khói có thể vi phạm quy định của toà nhà hoặc kích hoạt báo cháy; nên hỏi ban quản lý trước, hoặc giữ nếp bằng cách không đốt.
Ghi nhịp vào lịch gia đình
Với nhà nhiều thế hệ, nhịp xông thường do người lớn tuổi nhớ và làm. Khi người lớn đi vắng hoặc người trẻ ra ở riêng, nhịp dễ bị đứt hoặc làm lộn xộn. Ghi nhịp vào lịch gia đình, kèm vài dòng như dùng bao nhiêu bột, đặt ở đâu, mở cửa nào, giúp ai cũng làm được giống nhau.
Lịch cũng giúp nhìn lại nhịp. Sau vài tháng, nếu thấy các lần xông dồn dập hơn dự định, hoặc có người trong nhà hay kêu nghẹt mũi sau mỗi lần, đó là lúc giãn nhịp hoặc giảm lượng. Ngược lại, nếu cả nhà thấy dễ chịu, không ai khó chịu, nhịp hiện tại là hợp với nhà bạn.
Nếu nhà muốn giữ nếp xông đầu tháng và rằm, có thể chuẩn bị sẵn bột chia theo từng lần trong hộp kín. Nếu cần bột xông đóng gói sẵn có hướng dẫn trên bao, có thể tham khảo ở vatpham.com và chia lượng theo nhịp của nhà mình.
Câu hỏi thường gặp
Xông nhà mỗi tuần một lần có nhiều quá không?
Với lượng nhỏ, mở cửa sau khi xông và trong nhà không có người nhạy cảm, mỗi tuần một lần vẫn ở mức vừa phải. Nếu có người hen suyễn, trẻ nhỏ, người già yếu, nên giãn ra hoặc xông khi họ vắng nhà. Quan trọng là lượng mỗi lần và thông gió, không chỉ số lần.
Có nên xông nhà buổi sáng sớm trước khi đi làm không?
Được nếu bạn có đủ thời gian trông tới khi bột tàn và mở cửa sau đó. Nhiều người mồi lửa rồi vội đi làm, để đĩa còn cháy trong nhà không người, là điều cần tránh. Nếu buổi sáng vội, chuyển sang cuối chiều sẽ an toàn hơn.
Xông nhà vào ngày mưa có được không?
Được, nhưng ngày mưa thường đóng cửa, không khí ẩm, khói đọng lâu. Hé cửa ở phía không hắt mưa, dùng lượng nhỏ hơn, và mở rộng hơn khi mưa tạnh. Bột cũng dễ ẩm hơn, nên giữ bột trong hũ kín.
Mùng một, ngày rằm không ở nhà thì có xông bù được không?
Xông nhà là thói quen chứ không phải nghĩa vụ có hạn chót. Nhiều nhà xông vào ngày gần nhất có người ở nhà, hoặc bỏ qua lần đó. Điều nên tránh là mồi lửa rồi để nhà không người để "kịp ngày".
Có cần xông nhà trước Tết không?
Nhiều gia đình có nếp xông nhà chiều cuối năm sau khi dọn dẹp, như một cách đón năm mới trong không khí thơm tho. Đây là tập quán, không bắt buộc. Nếu xông, giữ lượng vừa phải và thông gió, vì những ngày này trong nhà thường có thêm nhang, nến, bếp nấu nhiều.