Bột xông để lâu thường vẫn dùng được nếu còn khô, tơi, không có đốm mốc và khi đốt thử vẫn giữ lửa, mùi dù nhạt hơn nhưng không khét hay ngai ngái. Thứ mất đi theo thời gian chủ yếu là mùi thơm, vì các chất thơm bay hơi dần. Bột vón cục, có đốm trắng xanh, mùi mốc thì nên bỏ, không cố sấy lại để đốt.
Câu hỏi này hay đến vào dịp cuối năm, khi lục tủ thấy gói bột xông mua từ năm trước còn một nửa. Bỏ thì tiếc, dùng thì không biết có sao không. Bài này hướng dẫn cách đánh giá bột cũ theo ba bước nhìn, ngửi, đốt thử, cách làm khô bột hơi ẩm, và cách cất bột từ đầu để lần sau không phải băn khoăn.
Bột xông "già" đi như thế nào
Bột xông là hỗn hợp thảo mộc khô, bột gỗ, có thể có trầm, hương liệu và chất kết dính. Theo thời gian, ba thay đổi chính diễn ra. Thứ nhất, các chất thơm dễ bay hơi trong vỏ quế, hoa hồi, vỏ bưởi, hương liệu thoát dần ra ngoài, nhất là khi bao đã mở. Bột vẫn cháy nhưng mùi phẳng hơn, thiếu cái nồng ấm lúc đầu.
Thứ hai, bột hút hơi ẩm từ không khí. Ở khí hậu nồm ẩm miền Bắc hay mùa mưa miền Nam, bột trong bao giấy đã mở có thể ẩm lên rõ rệt chỉ sau vài tuần. Bột ẩm khó mồi, hay tắt, cháy không hoàn toàn nên nhiều khói và mùi khét hơn.
Thứ ba, nếu ẩm quá lâu, bột có thể mốc. Mốc là nấm phát triển trên chất hữu cơ ẩm, cho mùi ngai ngái và các đốm màu trắng, xanh, đen. Bột đã mốc không còn là bột xông nữa: đốt lên mùi khó chịu, và khói từ vật liệu mốc không nên hít. Đây là ranh giới giữa "bột cũ" và "bột hỏng".
Xem bột còn dùng được không
Đánh giá theo ba bước, theo thứ tự. Nếu dừng ở cột "bỏ" của bước nào thì không cần làm bước sau.
| Bước | Còn dùng được | Cần làm khô | Nên bỏ |
|---|---|---|---|
| Nhìn | Tơi, màu đều như lúc mua | Hơi vón, sẫm màu từng mảng | Có đốm trắng, xanh, đen; có sợi tơ mốc; có mọt, sâu |
| Ngửi | Mùi thảo mộc, gỗ, dù nhạt hơn | Mùi hơi ẩm nhẹ | Mùi mốc, ngai ngái rõ, mùi chua lạ |
| Đốt thử lượng nhỏ | Giữ lửa đều, khói mảnh, mùi dễ chịu | Khó mồi, hay tắt | Khói vàng đặc, mùi khét lẫn mốc, cay mắt |
Bước đốt thử nên làm ở ban công hoặc phòng thoáng, với chừng nửa muỗng cà phê bột, có người trông. Bột "còn dùng được" nhưng mùi nhạt thì có thể dùng hết trong vài lần tới, hoặc trộn với một ít bột mới cùng loại để mùi đậm hơn. Bột đã có mốc thì không trộn, không đốt.
Làm khô bột hơi ẩm
Khi nào nên làm khô. Bột hơi vón, sẫm màu, khó mồi nhưng không có đốm mốc, không có mùi mốc. Đây là bột ngậm nước, làm khô xong thường cháy lại bình thường.
Phơi. Trải mỏng trên khay hoặc giấy nến, đặt chỗ có gió, nắng nhẹ hoặc nắng gián tiếp, che lưới chống bụi. Vài giờ tới nửa ngày, đảo một hai lần. Nắng gắt trực tiếp lâu có thể làm bay bớt mùi.
Sấy nhẹ. Có thể để khay bột trong lò nướng ở nhiệt độ thấp nhất, cửa lò hé, thời gian ngắn và có người trông. Không sấy trên bếp lửa, không dùng lò vi sóng, không để bột gần nguồn nhiệt cao vì bột dễ bắt lửa.
Sau khi khô. Để nguội hẳn, cho vào hũ kín có gói hút ẩm, dùng trong vài tuần tới. Bột đã từng ẩm thường hút ẩm lại nhanh hơn.
Khi nào không nên làm khô. Bột đã mốc. Sấy không làm mất bào tử nấm hay mùi mốc, và khói từ bột mốc không nên hít. Bỏ đi.
Có "hạn sử dụng" không
Không phải gói bột xông nào cũng ghi hạn sử dụng; nhiều gói chỉ có ngày sản xuất hoặc số lô, có gói không có gì. Quy định cụ thể về việc ghi hạn trên từng nhóm hàng có thể tra trong văn bản về nhãn hàng hoá hiện hành. Trong thực tế, "hạn" của bột xông là hạn về chất lượng mùi và khả năng cháy, chứ không giống hạn của thực phẩm hay thuốc.
Nếu gói có ghi hạn dùng, nên tôn trọng nó như một mốc tham khảo: quá hạn không có nghĩa là bột lập tức thành nguy hiểm, nhưng là lúc nên đánh giá kỹ theo ba bước trên. Nếu gói không ghi, hãy tự ghi ngày mở bao lên hũ đựng. Với bột cất kín, khô, nhiều người vẫn dùng tốt sau nhiều tháng; với bột để hở trong bao giấy, vài tuần mùa nồm đã có thể thấy khác.
Bột có nền trầm, gỗ thơm thường giữ mùi lâu hơn bột chủ yếu là vỏ cây có tinh dầu như vỏ bưởi, vỏ cam, vì các chất thơm của gỗ ít bay hơi hơn. Bột nhiều hương liệu có thể mất "lớp mùi trên" khá nhanh, còn lại mùi nền kém hấp dẫn.
Cất bột xông cho đúng ngay từ đầu
Phòng hơn chữa. Vài thói quen sau giúp bột giữ khô và giữ mùi lâu:
- Khi mở gói, chuyển ngay bột sang hũ thuỷ tinh hoặc hũ nhựa dày có nắp vặn kín, tốt nhất có gioăng.
- Cho một gói hút ẩm loại dùng cho thực phẩm khô vào hũ, thay khi gói đã no ẩm.
- Dán nhãn ngày mở, giữ lại phần bao có thành phần và nơi sản xuất.
- Chọn hũ vừa với lượng bột; nếu nhiều, chia hai hũ nhỏ, mở hũ thứ hai khi đã dùng hết hũ thứ nhất.
- Để hũ ở chỗ khô, mát, tối: ngăn tủ phòng khách, không phải tủ bếp gần nồi hấp, chậu rửa, không phải nhà tắm.
- Dùng muỗng khô xúc bột; đậy nắp ngay sau khi lấy, không mở hũ trong lúc đi mồi lửa.
- Mùa nồm, có thể chia sẵn từng lần dùng vào túi nhỏ kín, chỉ mở túi khi đến lần xông.
Những thói quen này không tốn kém, chỉ cần một chiếc hũ tốt và vài phút khi mở gói. Đổi lại, bột giữ được mùi và khả năng cháy ổn định suốt thời gian dùng.
Mọt, kiến và những vị khách không mời
Bột thảo mộc, nhất là loại có vỏ cây, hạt, quả khô, đôi khi thu hút mọt và kiến nếu để lâu ở chỗ ấm ẩm. Dấu hiệu là thấy những lỗ nhỏ trên bao giấy, những hạt bột vón có sợi tơ, hoặc thấy côn trùng nhỏ trong bột. Bột có mọt không gây nguy hiểm đặc biệt, nhưng khi đốt sẽ có mùi khét lạ và không còn thơm như trước.
Phòng mọt bằng chính cách cất kín ở trên. Hũ kín không cho côn trùng vào và giữ bột khô, khiến mọt khó phát triển. Nếu phát hiện mọt, nên bỏ phần bột đó, rửa và lau khô hũ trước khi dùng lại. Không rắc thuốc diệt côn trùng vào bột hay vào chỗ cất bột, vì bột này sẽ được đốt trong nhà.
Kiến thường bị hút bởi những loại bột có chất ngọt hoặc nhựa thơm. Nếu thấy kiến bò vào hũ, kiểm tra lại độ kín của nắp và lau sạch bột rơi vãi quanh hũ. Đặt hũ trên một chiếc đĩa có ít nước xung quanh là mẹo cũ để chặn kiến, nhưng hũ kín và chỗ cất sạch sẽ thường là đủ.
Khi nhà có nhiều loại bột cùng lúc
Nhiều nhà vô tình tích lại vài loại bột: một gói được biếu, một gói mua thử, một gói mua theo thói quen. Mỗi loại mở một ít rồi để đó, cuối cùng loại nào cũng để quá lâu. Cách giữ trật tự đơn giản là dùng theo nguyên tắc mở trước dùng trước: ghi ngày mở lên từng hũ, xếp hũ cũ ra phía trước, chỉ mở hũ mới khi hũ cũ đã gần hết.
Nếu không thích một loại nào đó, đừng để nó nằm trong tủ chờ "lúc nào dùng". Hoặc dùng hết trong vài lần xông ở không gian ít quan trọng như ban công, sân, hoặc cho đi người thích nó, khi bột còn tốt. Bột để chờ thường là bột sẽ hỏng.
Đừng trộn chung các loại bột khác nhau vào một hũ cho gọn. Mỗi loại có độ cháy, độ ẩm, mùi khác nhau; trộn lẫn khiến bạn không biết loại nào gây khó cháy hay mùi lạ nếu có vấn đề, và không thể đối chiếu với bao bì gốc.
Khi mua: chọn gói mới để không phải lo chuyện để lâu
Chuyện bột để lâu không chỉ xảy ra ở nhà mà cả ở cửa hàng. Gói bột có thể đã nằm trên kệ nhiều tháng trước khi đến tay bạn, nhất là ở cửa hàng nhỏ, ít khách, để hàng gần cửa ra vào ẩm. Khi mua, xem ngày sản xuất hoặc số lô nếu có, chọn gói có bao còn phẳng, không ố, không mềm nhũn vì ẩm.
Có thể hỏi người bán lô hàng này nhập lâu chưa, và mua lượng vừa đủ dùng trong vài tháng thay vì mua nhiều để dự trữ. Khi đã tìm được loại hợp với nhà mình, mua lại theo nhịp dùng, sát các dịp cần xông nhiều như cuối năm, sẽ luôn có bột còn mới.
Khi nhận hàng mua qua mạng, mở ra kiểm tra ngay: bột có tơi không, có mùi mốc không, bao có ố nước không. Nếu có vấn đề, chụp ảnh và báo người bán trong thời gian đổi trả, đừng để vài tháng sau mới phát hiện khi đã mất quyền đổi. Giữ lại bao bì và hoá đơn tới khi dùng gần hết.
Bột cũ dùng vào việc gì nếu không muốn đốt
Bột còn khô, không mốc nhưng đã nhạt mùi có thể dùng hết bằng cách đốt lượng nhỏ hơn cho những lần xông thường kỳ, chấp nhận mùi nhẹ. Một số người trộn bột cũ với một ít bột mới cùng loại để đều mùi. Đó là cách tận dụng hợp lý.
Nếu không muốn đốt nữa, bột thảo mộc khô có thể rải vào gốc cây, trộn vào đất vườn như một ít chất hữu cơ, miễn là bột không có diêm sinh hay phẩm màu. Bột đã mốc nên gói kín bỏ cùng rác thường. Không đổ bột xuống cống, bồn rửa vì có thể gây tắc.
Nếu sắp tới dịp cuối năm và muốn có mùi đậm cho buổi xông quan trọng, mua một lượng bột mới vừa đủ sát ngày sẽ hợp hơn là cố dùng bột đã lâu. Nếu cần bột xông đóng gói sẵn có hướng dẫn trên bao, có thể tham khảo ở vatpham.com, và nhớ chuyển sang hũ kín ngay khi mở.
Câu hỏi thường gặp
Bột xông để hai năm còn dùng được không?
Có thể, nếu suốt thời gian đó bột được cất kín, khô, và khi kiểm tra không có mốc, mọt, đốt thử vẫn giữ lửa. Mùi thường nhạt đi đáng kể. Nếu bột để hở trong bao giấy suốt hai năm, khả năng cao đã ẩm hoặc mốc; kiểm tra theo ba bước nhìn, ngửi, đốt thử trước khi dùng.
Bột xông bị vón cục có bóp tơi ra dùng được không?
Nếu vón do ẩm nhẹ, không có đốm mốc, không mùi mốc, có thể bóp tơi rồi phơi hoặc sấy nhẹ cho khô. Nếu vón kèm sợi tơ, đốm màu, mùi ngai ngái, đó là mốc, nên bỏ.
Có nên cất bột xông trong tủ lạnh cho khỏi ẩm không?
Không nên. Tủ lạnh có độ ẩm cao và khi lấy ra, hơi nước sẽ đọng lên bột lạnh. Bột cũng có thể ám mùi thực phẩm và ngược lại. Hũ kín có gói hút ẩm để ở chỗ khô, mát trong phòng là đủ.
Bột xông hết mùi có nên nhỏ thêm tinh dầu vào không?
Không nên. Tinh dầu làm bột dễ bùng lửa, và mùi tinh dầu khi cháy thường gắt chứ không thơm. Nếu muốn mùi đậm hơn, trộn với một ít bột mới cùng loại, hoặc dùng bột cũ hết rồi mua bột mới.
Bột xông mua về đã có mùi mốc thì xử lý thế nào?
Không đốt. Chụp ảnh tình trạng bột, giữ bao bì, hoá đơn hoặc tin nhắn mua hàng, liên hệ nơi bán để đổi hoặc trả. Nếu nơi bán không giải quyết, có thể liên hệ đơn vị chịu trách nhiệm ghi trên nhãn.