Nụ xông tự làm dễ thành công nhất khi nặn hình nón nhỏ, cao chừng hai đến ba đốt ngón tay, đáy rộng vừa, đầu nhọn để dễ bén lửa (kích cỡ là ví dụ giả định để hình dung). Khối bột phải dẻo như đất nặn, nặn xong phơi râm, thoáng gió cho khô cả lõi, rồi đốt thử một nụ ngoài trời trước khi dùng trong nhà.
Bài này tiếp nối hai bước trước là làm bột xông và trộn chất kết dính. Ở đây đi vào phần tay nghề: vì sao nụ hình nón cháy tốt, viên tròn dùng thế nào, nặn sao cho đều, phơi bao lâu, nụ hỏng nhìn ra sao. Cách làm áp cho hỗn hợp thảo mộc, bột gỗ, có thể có chút vụn trầm nguồn gốc hợp pháp; không áp cho nhang que thắp, vốn là nghề riêng với kỹ thuật khác.
Vì sao nụ xông thường có hình nón
Một nụ hình nón bắt lửa ở đầu nhọn, nơi lượng bột ít nhất nên nóng lên nhanh nhất. Khi than đỏ lan xuống, tiết diện nụ lớn dần, lượng bột cháy mỗi lúc nhiều hơn một chút, giữ cho lửa không tắt. Đáy rộng giúp nụ đứng vững trên đĩa, không lăn. Đó là lý do hình nón trở thành dạng phổ biến của hương xông trên khắp thế giới.
Góc của chóp nón cũng ảnh hưởng. Chóp quá nhọn, mảnh thì dễ gãy khi phơi và cháy rất nhanh ở đoạn đầu; chóp quá tù thì khó mồi, phải giữ lửa lâu mới bén. Một nụ cân đối thường có chiều cao gấp chừng hai lần đường kính đáy, theo kinh nghiệm phổ biến của người làm hương, đây cũng chỉ là ví dụ để hình dung.
Hình nón cũng cho thời gian cháy dự đoán được. Nụ càng to, cháy càng lâu và khói càng nhiều về cuối; nụ càng nhỏ, cháy nhanh, khói ít. Với một phòng gia đình, nụ nhỏ thường đủ, và nếu muốn lâu hơn thì đốt hai nụ nối nhau tốt hơn là nặn một nụ thật to khó cháy hết.
Bề mặt nụ cũng nên mịn, không lởm chởm. Chỗ lồi lõm, nứt chân chim là nơi lửa lan không đều, có khi tạo vệt cháy lệch một bên làm nụ đổ.
Viên tròn hay viên dẹt thì không tự cháy tốt bằng, vì không có đầu nhọn để mồi và tiết diện đều nhau. Viên thường được dùng để đặt lên than xông hoặc bếp điện, hơ cho toả mùi, giống cách xông nhựa thơm. Hiểu điều này giúp chọn hình cho đúng cách dùng.
Nặn nụ hình nón từng bước
Chuẩn bị khối bột đã trộn chất kết dính, độ dẻo như đất nặn. Các bước:
- Rửa tay sạch, lau khô; có thể đeo găng tay mỏng nếu da dễ kích ứng với thảo mộc.
- Bẻ một cục bột cỡ hạt nhãn đến hạt vải (ví dụ giả định), lăn giữa hai lòng bàn tay thành viên tròn.
- Đặt viên lên mặt phẳng, dùng ngón tay vuốt một đầu thon dần lên thành chóp nhọn, đầu kia ấn nhẹ cho phẳng làm đáy.
- Kiểm tra: nụ đứng vững, không nứt chân, đầu nhọn không quá mảnh (dễ gãy) cũng không quá tù (khó mồi lửa).
- Đặt nụ lên khay lưới hoặc giấy nến, cách nhau một chút cho không khí lưu thông.
- Nặn đến khi hết bột; nếu khối bột khô dần, xịt nhẹ nước và nhào lại.
- Có thể dùng khuôn nụ bán sẵn hoặc tự làm bằng giấy cuộn hình nón: ấn bột vào, gõ nhẹ cho nụ rơi ra.
Nụ đầu tiên thường không đẹp, điều đó không sao. Quan trọng là các nụ trong một mẻ có cỡ tương đối đều, để thời gian khô và cháy giống nhau.
Kích cỡ nụ và cách dùng
Bảng dưới là ví dụ giả định để hình dung các cỡ nụ tự làm và chỗ hợp. Thời gian cháy thực tế tuỳ hỗn hợp và độ khô:
| Cỡ nụ (ví dụ) | Thời gian cháy ước chừng | Hợp với | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Nhỏ, cao cỡ một đốt ngón tay | Ngắn | Phòng nhỏ, phòng làm việc, thử mùi | Dễ khô, ít hỏng |
| Vừa, cao cỡ hai đốt ngón tay | Vừa | Phòng khách gia đình | Cỡ dễ dùng nhất |
| Lớn, cao hơn ba đốt ngón tay | Lâu | Không gian rộng, thoáng | Khó khô lõi, dễ tắt giữa chừng, khói nhiều về cuối |
| Viên tròn nhỏ | Không tự cháy tốt | Đặt lên than hoặc bếp xông điện | Hơ nhiệt vừa, nhấc ra khi có mùi khét |
Người mới nên nặn cỡ nhỏ và vừa. Nụ lớn đòi hỏi hỗn hợp và độ khô rất ổn định; một nụ lớn tắt giữa chừng, mồi lại nhiều lần, sẽ cho khói và mùi khó chịu hơn hai nụ nhỏ.
Nụ chảy ngược khói: có nên tự làm không
Nụ chảy ngược khói là loại nụ có lỗ rỗng từ đáy lên, đặt trên lư thác khói để khói chảy xuống như dòng nước. Loại này đẹp mắt nhưng khó làm hơn nhiều: lỗ phải thẳng, thành đều, hỗn hợp cho khói đặc vừa đủ để chảy. Nghề làm nụ chảy ngược khói có kỹ thuật riêng, nguyên liệu và khuôn riêng.
Lư thác khói thường làm bằng gốm, có rãnh, bậc cho khói chảy theo. Đó là đồ trang trí, cần đặt trên mặt phẳng chắc, xa mép bàn; nụ cháy trên đỉnh lư vẫn nóng như mọi nụ khác, và tàn có thể rơi theo dòng khói xuống chân lư.
Người làm tại nhà có thể thử dùng que tre nhỏ chọc lỗ từ đáy nụ khi còn ướt, phơi khô rồi đốt thử. Kết quả thường không ổn định: có nụ chảy khói đẹp, có nụ khói bay lên bình thường, có nụ tắt giữa chừng vì thành quá mỏng. Đây là trò thử vui, không nên kỳ vọng như hàng làm chuyên.
Cũng cần nhớ rằng nụ chảy ngược khói thường cho khói đặc hơn nụ thường, vì đó chính là điều tạo nên hiệu ứng. Trong phòng kín, khói đặc ấy là thứ cần thông gió nhiều hơn. Thác khói để trang trí nên đặt ở chỗ thoáng, xa người hen và trẻ nhỏ.
Phơi nụ cho khô lõi
Nụ vừa nặn phải phơi ở nơi râm mát, thoáng gió, tránh nắng gắt trực tiếp. Nắng gắt làm vỏ ngoài khô và co nhanh, sinh vết nứt, trong khi lõi vẫn ẩm. Mỗi ngày lật hoặc xoay nụ một lần để đáy cũng khô. Có thể đặt khay ở gần cửa sổ có gió nhẹ, hoặc ở phòng bật quạt.
Thời gian khô thường từ vài ngày đến hơn một tuần; mùa nồm có thể lâu hơn và nên dùng thêm máy hút ẩm hay quạt. Cách kiểm đơn giản: cân vài nụ mỗi ngày bằng cân nhà bếp, khi khối lượng không giảm thêm nữa là đã khô. Hoặc bẻ thử một nụ, lõi phải đồng màu với vỏ, không sẫm ẩm ở giữa.
Đừng phơi nụ ở nơi có bụi, gần bếp có dầu mỡ hay nơi vật nuôi đi qua; bề mặt nụ còn ướt dễ dính bẩn, lông, côn trùng. Một tấm lưới mỏng chụp lên khay vừa chắn bụi vừa không cản gió.
Nụ chưa khô lõi có hai rủi ro: đốt thì tắt giữa chừng, cho khói đục; cất vào hũ kín thì mốc từ bên trong. Đừng vội; một mẻ nụ phơi đủ ngày sẽ cháy đẹp và cất được lâu.
Đốt thử một nụ ngoài trời
Trước khi dùng mẻ nụ trong nhà, đốt thử một nụ ở ngoài hiên hoặc sân:
- Đặt nụ lên đĩa sứ có lót cát, trên nền gạch, xa đồ dễ cháy, có nước hoặc cát gần đó.
- Mồi lửa vào đầu nhọn bằng bật lửa dài, đợi đầu nụ đỏ đều rồi thổi tắt ngọn.
- Quan sát: khói mảnh, than đỏ lan đều xuống là tốt; tắt sau vài phút là nụ còn ẩm hoặc thiếu nền; bùng ngọn là hỗn hợp quá thô hoặc quá nhiều dầu.
- Ngửi mùi ở khoảng cách vài bước, lúc đầu, giữa và cuối; mùi hắc cay, khét nhựa là dấu hiệu phải bỏ mẻ.
- Ghi lại thời gian cháy, màu khói, mùi; so với các mẻ trước.
- Đợi nụ tàn hẳn, tro nguội rồi mới dọn.
Chỉ khi nụ thử đạt mới dùng trong nhà, vẫn với đĩa lót cát, cửa mở và có người trông như mọi lần xông khác. Nếu không có thời gian tự làm và muốn dùng bột xông đóng gói sẵn, có hướng dẫn trên bao, có thể tham khảo ở vatpham.com.
Viên xông hơ trên than hoặc bếp điện
Viên xông là cách dùng hỗn hợp hơi khác: thay vì tự cháy, viên được đặt lên một nguồn nhiệt và nóng dần lên, toả mùi mà ít khói. Kiểu này gần với cách người xưa ở nhiều nền văn hoá xông hương, đặt viên hương nhỏ lên than đã phủ tro trong lư. Vì không cần tự cháy, hỗn hợp cho viên có thể ít bột gỗ nền hơn, nhiều phần mùi hơn.
Viên thường nặn tròn hoặc dẹt, cỡ hạt đậu đến hạt bắp (ví dụ giả định). Viên nhỏ nóng đều, toả mùi nhanh; viên to nóng chậm, có thể cháy xém mặt dưới trước khi phần trên kịp ấm. Phơi viên khô hẳn như nụ, cất trong hũ kín. Khi dùng, đặt một hai viên lên tấm mica hoặc lá kim loại mỏng phủ trên than xông, hoặc lên mặt bếp xông điện ở nhiệt thấp.
Ưu điểm của viên là mùi tròn, ít khói, kiểm soát được nhiệt nên hợp căn hộ khi dùng bếp điện. Nhược điểm là cần dụng cụ: than xông, lư, bếp điện. Than xông vẫn có rủi ro khí carbon monoxide và bỏng như mọi lần dùng than, nên viên xông trên than cũng phải mở cửa, có người trông, không dùng khi ngủ.
Cất giữ nụ tự làm
Nụ đã khô cất trong hũ kín hoặc hộp kim loại có gói hút ẩm, để nơi khô, tối, mát. Có thể lót giấy giữa các lớp để nụ không cọ vào nhau gãy chóp. Dán nhãn ghi thành phần và ngày làm; nếu làm nhiều mẻ khác mùi, mỗi mẻ một hũ.
Nụ tự làm không có chất bảo quản, nên thơm nhất trong vài tuần đầu và nhạt dần sau đó. Mùa nồm nên mở kiểm mỗi tuần; nụ mềm, có đốm mốc hay mùi ẩm thì bỏ. Không phơi lại nụ đã mốc để dùng.
Nếu làm nhiều mẻ khác nhau, có thể giữ lại một hai nụ của mỗi mẻ trong một hộp nhỏ riêng, ghi tên mẻ, để sau này đốt so sánh. Cách này giúp nhớ mẻ nào cháy đẹp, mẻ nào thơm, và theo dõi mùi thay đổi thế nào sau vài tháng cất giữ.
Hũ nụ xông nhìn rất giống kẹo hay bánh nhỏ trong mắt trẻ con. Để ngoài tầm với, tủ có cửa, và nói rõ với trẻ lớn rằng đó là đồ để đốt, không ăn được.
Câu hỏi thường gặp
Nụ xông tự làm cháy bao lâu?
Tuỳ cỡ, hỗn hợp và độ khô. Nụ nhỏ cao cỡ một đốt ngón tay thường cháy ngắn, nụ vừa lâu hơn. Mỗi mẻ nên đốt thử một nụ và ghi lại thời gian để biết, vì hai mẻ khác nguyên liệu có thể chênh nhau nhiều.
Vì sao nụ tự làm hay tắt giữa chừng?
Thường do lõi chưa khô, thiếu phần nền cháy, quá nhiều chất kết dính hoặc nụ quá to. Phơi lâu hơn, tăng nhẹ bột gỗ nền, giảm chất kết dính, nặn nhỏ hơn. Đặt nụ ở chỗ có chút không khí lưu thông cũng giúp cháy đều.
Có cần khuôn để nặn nụ không?
Không bắt buộc, nặn tay là đủ. Khuôn giúp nụ đều hơn và nhanh hơn khi làm nhiều. Có thể tự cuộn giấy dày thành hình nón làm khuôn tạm, ấn bột vào rồi gõ cho nụ rơi ra.
Nụ tự làm có thể đặt trên lư thác khói không?
Chỉ nụ có lỗ rỗng chảy ngược khói mới cho hiệu ứng thác khói; nụ thường đặt lên lư ấy vẫn cháy nhưng khói bay lên. Tự làm nụ chảy ngược khói khá khó, kết quả không ổn định, nên coi là thử nghiệm vui.
Nụ xông tự làm có cần đốt trên đĩa lót cát không?
Có. Đáy nụ khi cháy tới cuối rất nóng, có thể làm nứt đĩa sứ mỏng, cháy xém mặt gỗ. Lớp cát hoặc tro dưới đáy cách nhiệt và giữ tàn. Đĩa đặt trên nền không cháy, xa rèm, giấy.
Có thể tặng nụ xông tự làm cho người khác không?
Được, đó là món quà nhỏ có ý nghĩa. Nên ghi rõ thành phần, ngày làm và cách đốt an toàn, nhắc người nhận mở cửa và không đốt khi ngủ. Tránh tặng cho gia đình có người hen hay trẻ sơ sinh mà chưa hỏi trước.