Chọn bột xông nên đi theo bốn bước: đọc nhãn (tên hàng, thành phần, khối lượng, đơn vị chịu trách nhiệm), nhìn màu và độ mịn của bột, ngửi khi chưa đốt để loại các loại hắc hay ngọt gắt, rồi đốt thử một lượng nhỏ ở nhà trước khi dùng cho cả nhà. Không có "loại tốt nhất" chung cho mọi người; loại hợp là loại mùi dễ chịu với nhà bạn, cháy đều, khói mảnh, không làm ai cay mắt.
Người mua bột xông thường đối mặt với hai loại thông tin lẫn lộn: thông tin có thể kiểm chứng như thành phần, khối lượng, nơi sản xuất, và lời quảng cáo không kiểm chứng được như "trừ tà", "kích tài lộc", "diệt khuẩn". Bài này tập trung vào loại thứ nhất, giúp bạn chọn theo những gì nhìn, ngửi, thử được, và hỏi người bán những câu đúng chỗ.
Xác định nhu cầu trước khi đứng trước quầy
Câu hỏi đầu tiên không phải "loại nào tốt" mà là "mình dùng để làm gì". Nếu để xông nhà thường kỳ vào đầu tháng, ngày rằm, bạn cần một loại mùi nhẹ, cháy đều, không có diêm sinh, quy cách vừa đủ dùng vài tháng. Nếu để làm thơm phòng khách trước khi có khách, có khi một hộp nụ trầm hay viên nén gọn hơn. Nếu để làm một buổi tẩy uế theo dịp về nhà mới, đó là nhu cầu khác và nên tìm hiểu riêng.
Câu hỏi thứ hai là nhà mình thế nào. Căn hộ nhỏ, kín, có đầu báo khói cần loại ít khói, lượng nhỏ. Nhà ống nhiều tầng có thể cần nhiều hơn. Nhà có người nhạy khói, trẻ nhỏ, chim cảnh thì tiêu chí ít khói, không hương liệu nặng đặt lên đầu. Cửa hàng xông mỗi sáng cần loại cháy đều, dễ dùng cho nhiều người.
Câu hỏi thứ ba là ai trong nhà sẽ xông. Người lớn tuổi có thể thấy viên nén hoặc hũ có muỗng sẵn dễ hơn gói giấy phải tự đong. Viết ba câu trả lời này ra trước khi đi mua giúp bạn không bị cuốn theo lời mời chào, và dễ giải thích với người bán mình cần gì.
Bước 1: đọc nhãn
Nhãn là phần thông tin kiểm chứng được duy nhất trước khi mở gói. Những dòng đáng tìm:
- Tên hàng: bột xông, bột hương, hay bột tẩy uế. Với hàng in chữ nước ngoài, xem nhãn phụ tiếng Việt.
- Thành phần: ghi cụ thể các vị thảo mộc, gỗ, có trầm hay không, có hương liệu, có diêm sinh, phẩm màu không.
- Khối lượng tịnh: để tính số lần dùng và so sánh giữa các loại.
- Hướng dẫn dùng và cảnh báo: lượng mỗi lần, cách đốt, lưu ý cho người có bệnh hô hấp, trẻ em.
- Xuất xứ, đơn vị chịu trách nhiệm, ngày sản xuất hoặc số lô.
Một nhãn ghi càng cụ thể, càng cho thấy nhà sản xuất chịu công khai. Nhãn chỉ có hình minh hoạ đẹp và những chữ hứa hẹn, không có thành phần hay đơn vị chịu trách nhiệm, là nhãn nên dè dặt.
Bước 2: nhìn bột
Màu. Bột thảo mộc và gỗ thường có màu nâu đất, nâu vàng hoặc nâu sẫm tuỳ thành phần. Màu quá tươi như đỏ, xanh lá, tím, hoặc có ánh kim lấp lánh là dấu hiệu có phẩm màu hoặc thứ trang trí không cần thiết khi đốt.
Độ mịn. Bột mịn đều, không lẫn sợi to, mảnh vụn cứng thì cháy đều hơn. Bột còn nhiều sợi, cọng thô thường cháy lúc bùng lúc tắt.
Độ khô. Bóp nhẹ qua túi, bột tơi, không vón cục. Bột vón, dính, sẫm màu từng mảng là bột đã ẩm.
Tạp chất. Không có hạt cát, mảnh nhựa, mẩu giấy hay đốm trắng, xanh như mốc. Có thì không mua.
Bao bì. Gói kín, không rách, không có vết ố nước. Gói ố nước gần như chắc chắn bột bên trong đã bị ẩm.
Hàng xúc lẻ. Nếu mua bột xúc lẻ từ thùng, nhìn xem thùng có nắp đậy không, bột ở đáy thùng có vón không. Thùng mở cả ngày ở cửa hàng gần đường dễ bám bụi và hút ẩm. Mua lẻ thì mua ít, mang về cho vào hũ kín ngay.
So với lần mua trước. Nếu đã quen một loại, mang theo bao cũ hoặc ảnh chụp để so màu bột, độ mịn và nhãn. Cùng một mẫu bao có thể đến từ nhiều nguồn; khác màu, khác mùi rõ rệt là lý do để hỏi lại.
Bước 3: ngửi khi chưa đốt
Ngửi bột trước khi đốt cho bạn biết khá nhiều. Bột thảo mộc tốt khi chưa đốt có mùi khô, ấm của quế, hồi, vỏ bưởi, gỗ, không quá nồng. Nếu đưa gói lại gần đã thấy mùi xộc lên mũi rất mạnh, ngọt gắt như nước hoa, đó thường là dấu hiệu nhiều hương liệu; khi đốt, mùi sẽ còn gắt hơn.
Mùi hắc như diêm quẹt, như trứng thối khi chưa đốt là dấu hiệu có diêm sinh. Mùi ngai ngái, ẩm, mốc là bột đã hút ẩm hoặc đã mốc. Mùi dầu, mùi hoá chất lạ là lý do để không chọn. Ngửi ở khoảng cách vừa phải, không hít mạnh sát miệng gói.
Nhiều cửa hàng có gói mở sẵn để khách ngửi. Nếu không có, hỏi người bán xem có thể mở một gói nhỏ không, hoặc mua một gói nhỏ nhất để thử trước. Mùi khi chưa đốt không quyết định tất cả, nhưng giúp loại sớm những loại chắc chắn không hợp.
Bước 4: đốt thử ở nhà
Dù đã đọc nhãn, nhìn, ngửi, lần đốt đầu tiên mới cho biết bột thực sự thế nào. Làm theo cách sau để thử cho công bằng:
- Chọn lúc nhà ít người, người nhạy khói không có mặt; đốt ở ban công có mái che hoặc phòng khách mở cửa.
- Vun nửa muỗng cà phê thành ngọn nhỏ trên đĩa sứ có lót cát, mồi đỉnh, thổi tắt ngọn lửa.
- Quan sát: bột có giữ đốm đỏ đều không; khói mảnh hay đặc; màu khói trắng xám hay vàng.
- Ngửi sau năm phút và sau mười lăm phút: mùi có dịu dần thành mùi gỗ, thảo mộc không, hay chuyển sang khét, gắt.
- Để ý cơ thể: có cay mắt, rát họng, nhức đầu không.
- Khi tàn, xem tro: xám mịn là tốt; đen vón, nhựa đen trên đĩa là cháy kém.
- Ghi lại kết quả để so với loại khác hoặc lần mua sau.
Nếu thử hai ba loại, đốt từng loại vào những ngày khác nhau, cùng lượng, cùng chỗ, để mũi không bị lẫn mùi. Loại hợp với nhà bạn là loại cả nhà thấy dễ chịu, không ai kêu cay mắt, chứ không phải loại nồng nhất.
Những câu nên hỏi người bán
"Loại này để xông thường kỳ hay để tẩy uế theo dịp?" Giúp tránh mua nhầm loại có diêm sinh hay loại hướng dẫn đốt cả gói một lần.
"Thành phần chính là gì, có diêm sinh, phẩm màu không?" Người bán hiểu hàng sẽ trả lời được, hoặc chỉ cho bạn dòng chữ trên nhãn.
"Một lần dùng bao nhiêu cho nhà cỡ của mình?" Người bán có kinh nghiệm sẽ khuyên chia nhỏ; lời khuyên đốt nhiều cho "mạnh" nên được nghe kèm ý khác.
"Có loại ít khói hơn không, nhà có người già, trẻ nhỏ?" Đây là câu nhiều người ngại hỏi nhưng rất đáng hỏi.
"Hàng này ai sản xuất, nhập về lâu chưa?" Giúp bạn biết đầu mối nếu có vấn đề, và chọn được lô mới hơn.
"Nếu về đốt thấy hắc, cay mắt thì có đổi được không?" Câu hỏi về chính sách đổi trả cho bạn biết người bán có tự tin với hàng của mình không.
Chọn cho nhà có người nhạy cảm, trẻ nhỏ, thú nuôi
Với nhà có người hen suyễn, viêm mũi dị ứng, bệnh phổi, người già yếu, trẻ nhỏ hay phụ nữ mang thai, tiêu chí chọn bột đổi thứ tự: ít khói và không gây kích ứng đứng trước mùi thơm. Nên tránh loại có diêm sinh, loại nhiều hương liệu ngọt gắt, loại viên pha than. Ưu tiên bột có thành phần thảo mộc và gỗ ghi rõ, dùng lượng nhỏ nhất, và quan trọng hơn cả là xông lúc những người này không có mặt rồi thông gió kỹ.
Người có bệnh hô hấp nên hỏi bác sĩ của mình về việc tiếp xúc với khói hương trong nhà; nếu có triệu chứng như khó thở, tức ngực, ho kéo dài sau khi xông thì dừng và đi khám. Nhà nuôi chim cảnh nên đặt lồng ở xa hẳn khu vực xông, vì chim rất nhạy khói. Nhà nuôi mèo nên chú ý cả tinh dầu nếu có ý định chuyển sang xông tinh dầu, vì một số tinh dầu có thể không an toàn với mèo.
Trong những gia đình này, có khi lựa chọn hợp lý nhất là giảm tần suất xông, hoặc dùng cách không lửa như đặt bát thảo mộc khô, đun nồi nước vỏ quế có người trông, để vẫn giữ được chút hương quen thuộc.
Những lời quảng cáo nên dè dặt
Bột xông thường được bán kèm những lời hứa vượt quá những gì một làn khói thơm có thể làm: trừ tà, hoá giải, kích tài lộc, đắt hàng, diệt khuẩn, thanh lọc không khí, chữa mất ngủ, giải cảm. Những lời này không kiểm chứng được, hoặc với các lời hứa về sức khoẻ thì không có cơ sở. Nếu bạn xông vì nếp nhà, vì thích mùi, thì không cần những lời hứa đó; nếu người bán dựa quá nhiều vào chúng, có thể họ không có nhiều điều cụ thể để nói về chính sản phẩm.
Dè dặt không có nghĩa là coi thường người tin. Tập quán xông nhà có ý nghĩa riêng với nhiều gia đình, và ý nghĩa đó không cần được quảng cáo thành công dụng. Điều người mua cần là thông tin rõ ràng về thành phần, cách dùng và an toàn, để giữ được nếp nhà mà không đánh đổi sức khoẻ của người trong nhà.
Cũng nên cẩn trọng với những cam kết kiểu "hoàn toàn không khói", "an toàn tuyệt đối cho trẻ sơ sinh". Mọi thứ đốt cháy đều sinh khói ở mức nào đó; với trẻ sơ sinh, người bệnh hô hấp, an toàn nhất vẫn là không để họ ở trong không gian đang xông.
Mua ở đâu và mua bao nhiêu
Bột xông có ở cửa hàng đồ thờ, cửa hàng vật phẩm, cơ sở trầm hương, nhang, và các nơi bán trực tuyến. Không có kênh nào tự bảo đảm chất lượng; điều quan trọng là bạn đọc được nhãn, hỏi được người bán, và có thể đổi trả nếu hàng có vấn đề. Bạn có thể tìm cơ sở trầm hương, nhang, tinh dầu trên 34 tỉnh thành trong danh bạ của trang; cơ sở có trong danh bạ nghĩa là có đăng ký kinh doanh, không có nghĩa là hàng tốt, nên vẫn hỏi nguồn gốc và thành phần như trên.
Về lượng, mua vừa đủ dùng trong vài tháng, nhất là khi lần đầu dùng một loại. Bột để lâu mất mùi, dễ ẩm. Nếu cần bột xông đóng gói sẵn có hướng dẫn trên bao, có thể tham khảo ở vatpham.com, và vẫn đọc nhãn, đốt thử như với mọi nơi bán khác.
Câu hỏi thường gặp
Bột xông loại nào thơm nhất?
Không có loại thơm nhất cho mọi người, vì cảm nhận mùi khác nhau. Có người thích mùi quế, hồi ấm; có người thích mùi trầm, gỗ; có người thích mùi vỏ bưởi tươi. Hãy thử lượng nhỏ vài loại vào những ngày khác nhau và chọn loại cả nhà thấy dễ chịu, không ai cay mắt.
Bột xông có trầm có tốt hơn loại không có trầm không?
Bột có trầm thường có hậu vị ấm, lưu mùi lâu hơn, nhưng chữ "có trầm" trên bao không cho biết tỉ lệ hay chất lượng trầm. Một loại thảo mộc làm cẩn thận có thể dễ chịu hơn một loại pha chút trầm kém. Chọn theo kết quả đốt thử, không chỉ theo chữ trên bao.
Mua bột xông trên mạng có cần lưu ý gì thêm?
Xem ảnh nhãn rõ chữ, tên đơn vị chịu trách nhiệm, khối lượng tịnh, thành phần; hỏi người bán về diêm sinh, cách dùng; đọc chính sách đổi trả. Khi nhận hàng, đối chiếu bao với ảnh, ngửi và đốt thử lượng nhỏ trước khi dùng cho cả nhà.
Bột xông nhập khẩu có đáng mua hơn hàng trong nước không?
Xuất xứ không quyết định chất lượng. Có hàng nhập rất ổn định, có hàng nội làm cẩn thận, ghi thành phần rõ. Hãy so theo nhãn, đơn vị chịu trách nhiệm và kết quả đốt thử trong cùng điều kiện.
Làm sao biết bột xông có diêm sinh?
Đọc thành phần trên nhãn; ngửi khi chưa đốt, loại có diêm sinh thường có mùi hắc như diêm quẹt; khi đốt, mùi hắc xộc lên mũi và gây cay mắt. Nếu không chắc, hỏi người bán. Với xông thường kỳ trong nhà ở, nên chọn loại không có diêm sinh.