Đốt bồ kết là tập quán xông nhà quen thuộc của nhiều gia đình Việt, nhất là chiều cuối năm. Chỉ cần hai đến ba quả bồ kết khô đặt trên than hồng trong lò đất hoặc đĩa kim loại, xông năm đến mười phút ở phòng mở cửa là đủ thơm; khói bồ kết rất cay mắt, nên người hô hấp yếu, trẻ nhỏ và thai phụ nên tránh xa lúc đốt.
Quả bồ kết vốn là thứ người Việt dùng gội đầu từ xưa. Khi đốt, nó cho một mùi hắc, cay, rất đặc trưng, mà nhiều người lớn tuổi nhắc tới như "mùi Tết quê". Bài này giải thích tập quán đốt bồ kết, vì sao khói của nó mạnh hơn nhiều thảo mộc khác, cách đốt sao cho an toàn trong nhà phố, căn hộ, và những điều không nên kỳ vọng từ làn khói ấy.
Đốt bồ kết trong nếp nhà Việt
Ở nhiều vùng, đặc biệt miền Bắc và miền Trung, chiều ba mươi Tết người ta đốt vài quả bồ kết trong lò than, mang đi quanh nhà hoặc đặt ở gian chính. Có nơi đốt bồ kết vào đêm giao thừa, có nơi đốt khi dọn nhà xong trước Tết. Ngoài dịp Tết, một số gia đình đốt bồ kết khi nhà ẩm lâu ngày hay khi vừa đi xa về.
Trong quan niệm dân gian, mùi hắc mạnh của bồ kết tượng trưng cho việc "đuổi" cái cũ, cái ẩm mốc của năm qua để đón năm mới sạch sẽ. Nhiều người giữ nếp đốt bồ kết đơn giản vì đó là mùi của tuổi thơ, của những cái Tết bên ông bà. Cách hiểu điềm tĩnh nhất là coi đây như một nghi thức nhỏ của gia đình, có giá trị về kỷ niệm và nếp sống, không phải cách đổi vận hay xua điều không may.
Vì gắn với dịp cuối năm, đốt bồ kết hay đi liền với tổng vệ sinh. Thứ tự hợp lý là dọn nhà trước, đốt bồ kết sau, như bước khép lại. Việc dọn dẹp, lau rửa, tẩy uế theo dịp là một chủ đề riêng; ở đây chỉ nói phần xông khói bồ kết.
Ngày trước, nhà nào cũng có bếp củi, gian bếp mái cao thông với sân, nên khói bồ kết bay ra ngoài rất nhanh. Nhà phố và căn hộ ngày nay kín hơn nhiều, có điều hoà, cửa kính, rèm dày. Giữ được nếp cũ trong ngôi nhà mới đòi hỏi điều chỉnh: ít quả hơn, cửa mở rộng hơn, thời gian ngắn hơn. Điều chỉnh như vậy không làm mất ý nghĩa của tập quán.
Vì sao khói bồ kết cay mắt hơn các thảo mộc khác
Quả bồ kết chứa nhiều saponin, chính là chất tạo bọt khiến bồ kết được dùng gội đầu. Khi bị nung nóng và cháy, các chất trong vỏ quả và hạt sinh ra khói có tính kích ứng mạnh với niêm mạc mắt, mũi và họng. Đó là lý do hầu như ai đứng gần lò bồ kết cũng chảy nước mắt, hắt hơi, dù chỉ đốt vài quả.
Khói bồ kết vì vậy "mạnh" theo nghĩa kích ứng, không phải theo nghĩa làm sạch. Người ta hay nhầm cảm giác cay xè ấy với chuyện "khói mạnh thì diệt được nhiều thứ". Thực tế không có cơ sở để nói khói bồ kết khử khuẩn hay làm sạch không khí trong nhà; nó cho mùi đặc trưng và nhắc mọi người rằng một năm mới sắp tới, vậy thôi.
Hiểu điều này giúp đặt lượng cho đúng. Hai, ba quả là đủ cho cả một căn nhà nhỏ, vì mùi bồ kết lan xa và bám lâu. Đốt cả nắm chỉ khiến người trong nhà phải chạy ra sân, và người già, trẻ nhỏ chịu thiệt nhất.
Ngoài kích ứng, khói bồ kết còn là khói cháy âm ỉ như mọi loại khói xông khác, có bụi mịn và khí carbon monoxide, nhất là khi đốt trên than. Than tự nó đã sinh khí này. Vì thế cặp "than cộng bồ kết trong phòng đóng kín" là cặp cần tránh nhất trong mọi kiểu xông nhà dịp Tết, khi cửa thường đóng vì lạnh.
Đốt bồ kết trong nhà từng bước
Cách đốt truyền thống dùng lò than; nhà phố, căn hộ có thể thay bằng đĩa kim loại dày với một viên than xông. Các bước:
- Chọn quả bồ kết thật khô, màu nâu đen, vỏ cứng, lắc nghe hạt kêu; quả còn dẻo, ẩm sẽ khói đục và mùi khét.
- Chuẩn bị lò đất, lư kim loại hoặc đĩa sứ dày có lót cát, đặt trên nền gạch, đá; xa rèm, đồ gỗ sơn, bàn thờ treo cao có vải phủ.
- Nhóm than đến khi than hồng đều, có lớp tro mỏng; với than xông dạng viên, đợi viên cháy đỏ hết bề mặt.
- Đặt hai đến ba quả bồ kết lên than, có thể bẻ đôi cho nhanh toả mùi; dùng kẹp, không dùng tay.
- Mở cửa chính và cửa sổ trước khi khói bốc; người nhạy cảm, trẻ nhỏ ra khỏi phòng; người đốt đứng lệch hướng khói.
- Nếu mang lò đi quanh nhà, cầm bằng quai cách nhiệt, đi chậm, không qua chỗ chật có vải; không để trẻ cầm.
- Sau năm đến mười phút, khi mùi đã lan, đặt lò ở chỗ an toàn cho tàn hẳn, có người trông; đổ tro khi đã nguội hoàn toàn.
Đốt bồ kết bằng lửa trực tiếp, chẳng hạn châm bật lửa vào quả, thường chỉ làm quả cháy đen ngoài vỏ và tắt; than hồng mới cho quả nóng đều và toả mùi.
Than, bếp điện hay đốt trực tiếp: so sánh khi đốt bồ kết
Mỗi cách cho trải nghiệm khác nhau. Bảng dưới giúp chọn theo nhà mình:
| Cách | Mùi | Khói | Rủi ro chính |
|---|---|---|---|
| Lò than truyền thống | Đậm, đúng "mùi Tết" | Nhiều | Than sinh khí carbon monoxide, bỏng, tàn than rơi |
| Một viên than xông trên đĩa kim loại | Đậm vừa | Vừa | Viên than rất nóng, cần lót cát và kẹp |
| Bếp xông điện, đèn hơ | Nhẹ hơn, ít khét | Ít | An toàn điện, không để gần nước |
| Châm lửa trực tiếp vào quả | Khét, không đều | Đục, từng đợt | Bùng lửa, tàn rơi, khó kiểm soát |
Với căn hộ kín, bếp xông điện ở mức thấp là lựa chọn ít khói nhất, dù mùi không "chuẩn" như lò than. Than chỉ nên dùng khi cửa mở rộng và có người trông suốt.
Nếu dùng than, nên chọn loại than xông khô, ít khói, nhóm ở ngoài hiên hoặc cạnh cửa sổ cho đến khi hết giai đoạn bốc khói ban đầu rồi mới mang vào. Viên than đang cháy đỏ có thể làm nứt đĩa sứ mỏng, nên đáy đĩa luôn phải có lớp cát hoặc tro dày cỡ một đốt ngón tay.
Đốt bồ kết ở các vùng và những biến thể của tập quán
Tập quán đốt bồ kết không giống nhau ở mọi nơi. Ở nhiều làng miền Bắc, bồ kết thường được đốt trong lò than đất nhỏ đặt ở gian giữa chiều cuối năm, có nhà đốt thêm vài lá bưởi khô hay vỏ quýt. Ở miền Trung, có nơi đốt bồ kết cùng với vỏ bưởi và một ít trầm vụn. Ở miền Nam, tục này ít phổ biến hơn; nhiều gia đình quen dùng nồi nước lá hay đốt trầm vào dịp Tết.
Có nhà đốt bồ kết một lần duy nhất trong năm, có nhà đốt thêm vào các ngày giỗ lớn, ngày rằm tháng Giêng, hoặc khi trong nhà vừa xong một việc lớn. Một số gia đình trẻ ở thành phố giữ nếp bằng cách hơ hai quả bồ kết trên bếp xông điện ở ban công, vừa có mùi vừa không làm khói vào phòng ngủ. Không có cách nào là "đúng chuẩn"; cách hợp nhất là cách cả nhà cùng thấy dễ chịu và an toàn.
Khi về quê ăn Tết hay đón ông bà lên thành phố, những khác biệt này đôi khi gây tranh luận nhỏ. Một cách dung hoà thường thấy là đốt theo kiểu người lớn trong nhà quen, nhưng đặt ở chỗ thoáng, giảm lượng và mở cửa. Người lớn tuổi thấy nếp nhà được giữ, người trẻ thấy yên tâm về khói lửa, trẻ nhỏ được giữ ở phòng khác.
Những điều không nên làm khi đốt bồ kết
Nhiều sự cố nhỏ trong dịp Tết bắt nguồn từ lò than và khói. Tránh các việc sau:
- Đóng kín cửa cho "khói ngấm vào nhà": khói và khí từ than không có đường ra, gây nhức đầu, chóng mặt, nguy hiểm.
- Đặt lò than trong phòng ngủ rồi đi ngủ: than cháy âm ỉ suốt đêm trong phòng kín có thể gây ngộ độc khí carbon monoxide.
- Mang lò qua chỗ có rèm, giấy, đồ trang trí Tết, cây quất có dây đèn.
- Đổ tro còn ấm vào thùng rác nhựa hay túi nilon.
- Cho trẻ cầm lò, đứng sát hít khói vì tò mò.
- Trộn thêm thứ lạ vào lò như giấy, nhựa, vỏ bao bì cho "nhanh cháy".
Nếu ai đó thấy nhức đầu, buồn nôn, chóng mặt khi trong nhà có lò than, hãy đưa người đó ra chỗ thoáng ngay, mở hết cửa, tắt nguồn than; nếu không đỡ hoặc có dấu hiệu lơ mơ thì gọi cấp cứu.
Chọn và cất bồ kết để đốt
Bồ kết bán ở chợ, tiệm thuốc nam và cửa hàng đồ gội thảo dược. Quả tốt để đốt là quả già, khô giòn, màu nâu đen bóng, không có đốm mốc trắng hay xanh, không mùi ẩm. Quả dẻo, uốn được là chưa khô; quả có lỗ mọt là đã bị sâu ăn, khi đốt thường ra mùi khét khó chịu.
Một mẹo nhỏ của người quen đốt là bẻ đôi quả trước khi đặt lên than: hạt bên trong lộ ra, nóng nhanh hơn và mùi toả sớm hơn, nên không cần đốt nhiều quả. Hạt bồ kết rơi ra khi đốt cũng cháy âm ỉ, cần gom lại trong đĩa chứ đừng để lăn ra sàn.
Bồ kết hút ẩm, nhất là trong mùa nồm miền Bắc. Nên cất trong túi giấy hoặc hũ kín có gói hút ẩm, để nơi khô ráo, xa bếp. Trước Tết có thể phơi lại vài nắng cho giòn. Một túi nhỏ đủ dùng cả năm, vì mỗi lần chỉ cần hai, ba quả.
Đừng mua bồ kết đã được bôi dầu cho bóng hay nhuộm màu cho đẹp; khi đốt, lớp phủ ấy cháy trước và cho mùi khét lạ. Quả tự nhiên có màu không đều, chỗ đậm chỗ nhạt, vỏ hơi nhăn, mới là quả đã phơi khô theo cách thông thường.
Bồ kết rang để gội đầu và bồ kết để đốt là cùng một thứ; nhiều nhà rang sẵn một ít cho cả hai việc. Rang trên chảo khô lửa nhỏ đến khi quả thơm, giòn là được, đừng rang cháy đen. Nếu muốn dùng bột xông đóng gói sẵn, có hướng dẫn trên bao, thay vì tự gom từng vị thảo mộc, có thể tham khảo ở vatpham.com.
Câu hỏi thường gặp
Đốt bồ kết vào giờ nào trong ngày cuối năm?
Không có giờ bắt buộc. Nhiều nhà đốt chiều ba mươi sau khi dọn dẹp xong, có nhà đốt đêm giao thừa; có gia đình chọn ngày giờ theo lịch. Về an toàn, nên đốt khi còn thức, cửa mở được và có người trông, không đốt khi cả nhà sắp đi ngủ.
Đốt bồ kết có hại cho trẻ nhỏ không?
Khói bồ kết gây cay mắt, hắt hơi ngay cả ở người lớn khoẻ, nên trẻ nhỏ và trẻ sơ sinh không nên ở trong phòng đang đốt. Cho trẻ sang phòng khác đóng cửa, đợi khói tan hết, mở cửa thông gió rồi mới đưa trẻ vào.
Đốt bồ kết có làm sạch nhà hay diệt khuẩn không?
Không có cơ sở cho thấy khói bồ kết diệt khuẩn hay làm sạch không khí. Mùi hắc và cảm giác cay là do kích ứng niêm mạc. Muốn nhà sạch cần lau dọn, phơi nắng, thông gió; đốt bồ kết là nghi thức thêm vào theo nếp nhà.
Không có than thì đốt bồ kết bằng gì?
Có thể dùng bếp xông điện hoặc đèn hơ trầm ở mức nhiệt thấp, đặt quả bồ kết bẻ đôi lên mặt hơ. Mùi nhẹ hơn và ít khói hơn lò than. Không nên châm lửa trực tiếp vào quả vì dễ bùng và tàn rơi.
Căn hộ chung cư có đốt bồ kết được không?
Được nếu toà nhà không cấm, nhưng nên dùng lượng rất nhỏ, ưu tiên bếp xông điện, mở cửa ban công và tránh làm đầu báo khói kêu. Khói bồ kết có thể theo hành lang sang nhà bên, nên báo trước với hàng xóm sát vách cho lịch sự.
Đốt bồ kết xong mùi bám vào quần áo, rèm thì làm sao?
Mở cửa đón gió vài giờ, phơi rèm, quần áo ra chỗ thoáng; đồ vải mỏng giặt lại là hết. Lần sau nên đóng tủ quần áo, kéo rèm sang bên và đốt ít quả hơn, đốt ở gian ngoài thay vì giữa phòng nhiều đồ vải.