Sả và rễ hương bài là hai thứ cỏ thơm cho mùi thanh, mát, dễ chịu với nhiều người hơn quế hay ngải. Sả hợp nhất khi đun nước cho bốc hơi; rễ hương bài khô hợp hơ trên nhiệt nhẹ hoặc đặt khô trong phòng cho mùi thoảng. Lá sả khô bén lửa rất nhanh, nên không đốt cả bó trong nhà.
Sả có mặt trong hầu hết gian bếp Việt; hương bài thì quen với người biết nghề làm nhang, vì rễ và lá hương bài là nguyên liệu của loại nhang bài nổi tiếng. Hai thứ cỏ này cùng cho mùi "xanh", không ngọt nặng, hợp những ngày nóng, hợp phòng làm việc và những người không thích mùi khói. Bài này nói cách dùng sả và hương bài để xông trong nhà, đặc điểm mùi, và những lỗi khiến xông sả thành một đám khói khét.
Hai thứ cỏ thơm: giống và khác nhau thế nào
Sả và hương bài đều thuộc họ Lúa, đều là cỏ mọc thành bụi, nhưng mùi thơm nằm ở chỗ khác nhau. Mùi sả nằm chủ yếu ở thân và lá, thanh, hơi chua giống vỏ chanh. Mùi hương bài nằm chủ yếu ở rễ, trầm, hơi khói, có chút mùi đất ẩm và gỗ, càng khô lâu càng dịu.
Vì vậy cách dùng cũng khác. Sả tươi hoặc sả khô cắt khúc thả vào nồi đun là cách dễ nhất để có mùi sả lan cả nhà. Rễ hương bài thì không cần đun: một bó rễ khô đặt trong phòng, treo ở góc tủ hay hơ nhẹ trên nhiệt đã toả mùi. Ở nhiều vùng, người ta còn dùng lá hương bài khô trong nghề làm nhang, nhưng việc làm nhang thắp là một nghề riêng, không phải chuyện xông tại nhà.
Sả trồng ở hầu khắp các tỉnh, có giống lá to, giống lá nhỏ, giống thân tím; giống nào cũng đun được, chỉ khác nhau đôi chút về độ đậm. Hương bài thì hay được trồng gần những làng có nghề làm nhang, vì cả lá và rễ đều là nguyên liệu của nghề; rễ hương bài còn có bộ rễ chùm rất sâu nên ở một số nơi được trồng ven bờ để giữ đất. Rễ bán ngoài chợ thường là rễ đã rửa sạch đất, phơi khô, bó lại theo nắm; bó càng to, sợi càng dài thì mùi càng bền.
Hiểu sự khác nhau này giúp kết hợp: sả cho mùi tươi ở "tầng trên", hương bài cho mùi trầm ở "tầng dưới". Một nồi sả đun buổi sáng và một bó rễ hương bài để ở phòng khách cho mùi nền là kiểu phối nhiều người thích, gần như không có khói.
Đun sả cho thơm nhà, từng bước
Đun sả là cách xông sả an toàn và dễ chịu nhất. Cách làm:
- Lấy hai, ba cây sả tươi hoặc một nắm sả khô (ví dụ giả định cho một phòng khách cỡ vừa), cắt khúc, đập dập phần gốc cho dễ ra mùi.
- Cho vào nồi nhỏ, đổ nước ngập khoảng hai phần ba nồi; có thể thêm vài lát vỏ chanh, vỏ bưởi hoặc một mẩu gừng.
- Đun sôi rồi hạ lửa thật nhỏ để nước chỉ lăn tăn; mở hé nắp cho hơi bốc ra.
- Đặt nồi ở bếp hoặc trên bếp điện nhỏ đặt chắc chắn, xa mép bàn, ngoài tầm với của trẻ.
- Ở gần bếp trong suốt thời gian đun; châm thêm nước khi còn khoảng một phần ba; không bỏ đi ra ngoài.
- Sau một, hai giờ, tắt bếp; nước sả nguội có thể đổ đi, không để qua đêm trong nồi.
Nước sả đun ở đây chỉ để toả hơi thơm vào phòng. Dùng nước lá để lau, vẩy hay tắm theo tập quán là chuyện khác, có những lưu ý riêng về da và cách pha.
Vì sao lá sả khô dễ thành đám khói khét
Lá mỏng, khô, nhiều sợi. Lá sả khô giống rơm: mỏng, giòn, có nhiều khoảng trống cho không khí. Châm lửa vào là bén ngọn ngay, cháy nhanh, sinh khói khét chứ không cháy âm ỉ như ngải hay quế.
Mùi sả bay đi trước khi kịp toả. Tinh dầu sả bay hơi rất nhanh ở nhiệt cao. Khi lá cháy bùng, phần lớn tinh dầu bị đốt mất, mùi còn lại chủ yếu là mùi khói cỏ. Đó là lý do sả đốt không thơm bằng sả đun.
Tàn sả nhẹ, dễ bay. Tàn lá sả rất nhẹ, có thể bay khỏi đĩa khi có gió, rơi vào rèm hay đồ vải. Đây là rủi ro cháy thật, không phải chuyện mùi.
Nếu muốn có khói sả. Cắt sả khô thành đoạn rất ngắn, trộn một ít vào ngải hay vỏ bưởi khô để chúng giữ lửa âm ỉ, hoặc đặt vài đoạn lên bếp xông điện mức thấp. Không đốt cả bó sả trong nhà.
Dùng rễ hương bài để xông và tạo mùi nền
Rễ hương bài khô bán dưới dạng bó rễ nhỏ, màu vàng nâu, sợi dai. Cách đơn giản nhất là không đốt: đặt một bó rễ trong giỏ mây ở phòng khách, treo trong tủ, hoặc để gần cửa sổ có gió nhẹ. Mùi hương bài thoảng, trầm, rất lâu phai; nhiều người còn rắc vài giọt nước lên rễ khô cho mùi dậy lại khi đã nhạt.
Muốn mùi rõ hơn trong một buổi, có thể hơ vài đoạn rễ trên bếp xông điện hoặc trên lớp tro phủ viên than hồng. Rễ hương bài nóng lên chậm, toả mùi khói gỗ ấm, ít bùng lửa hơn lá sả. Vẫn cần lót cát, có người trông và mở cửa như mọi lần xông khác.
Nếu hơ, chỉ cần ba bốn đoạn rễ dài cỡ ngón tay cho một phòng khách. Rễ hơ một lần vẫn dùng lại được, vì phần lõi giữ mùi khá lâu. Khi rễ đã đen xém bề mặt và chỉ ra mùi khói, hãy thay đoạn mới; phần đã hơ có thể bỏ vào chậu cây làm lớp phủ đất.
Hương bài là cây trồng phổ biến ở nhiều vùng, không phải loài quý hiếm, nên không có chuyện nguồn gốc phức tạp như trầm hay gỗ thơm. Tuy vậy, rễ bán ngoài chợ đôi khi bị ẩm mốc từ khâu phơi; nên chọn bó khô, sợi rời, không đốm trắng, không mùi ẩm.
Sả và hương bài hợp với chỗ nào trong nhà
Mùi thanh của sả và mùi trầm của hương bài hợp với những không gian khác nhau. Bảng dưới là gợi ý:
| Không gian | Sả | Hương bài | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Bếp sau bữa chiên, nấu cá | Đun sả rất hợp | Ít dùng | Bật hút mùi, mở cửa trước; sả chỉ thêm mùi tươi |
| Phòng khách ngày nóng | Đun sả | Bó rễ để góc phòng | Phối hai thứ cho mùi tươi trên nền trầm |
| Phòng làm việc tại nhà | Đun sả ngoài bếp, mùi lan vào | Một bó rễ trên kệ | Tránh khói cạnh máy tính, giấy tờ |
| Phòng ngủ | Không đun trong phòng | Một bó rễ khô, không hơ | Mùi khô thoảng hợp hơn khói hay hơi nước |
| Tủ quần áo, tủ giày | Ít hợp | Rễ khô gói trong túi vải | Không đốt trong tủ |
Văn phòng nhỏ, tiệm nhỏ cũng dùng được cách này: một bó rễ hương bài khô trên quầy cho mùi nền, không khói, không lửa, không cần ai trông. Với nơi đông người qua lại, mùi khô thoảng luôn an toàn hơn mọi kiểu đốt.
Sả đun tạo hơi nước; trong mùa nồm, phòng vốn đã ẩm thì nên đun ở bếp chứ không mang nồi vào phòng ngủ hay phòng có đồ gỗ, sách vở.
Sả, hương bài trong tập quán và những điều không nên kỳ vọng
Ở nhiều vùng quê, bụi sả trồng quanh nhà và bó hương bài phơi trên giàn là hình ảnh quen thuộc. Theo kinh nghiệm dân gian, mùi sả giúp nhà "mát", mùi hương bài giúp nhà "ấm", nên người ta dùng sả cho mùa hè, hương bài cho mùa mưa. Cách phân chia này là chuyện mùi và cảm giác, khá hợp lý nếu nhìn từ trải nghiệm.
Ở thành phố, nhiều người trẻ quay lại với nồi sả đun vì nó rẻ, dễ, không khói, lại gợi nhớ gian bếp của mẹ. Một nồi sả đun buổi chiều trước khi cả nhà đi làm về, hay trước khi có bạn bè đến chơi, là kiểu xông nhẹ nhàng nhất mà vẫn giữ được tinh thần của nếp cũ: chăm cho ngôi nhà có mùi dễ chịu bằng những thứ có sẵn.
Cái không nên kỳ vọng là sả đun có thể "đuổi muỗi cả đêm" hay "làm sạch không khí". Tinh dầu sả có trong một số sản phẩm xua côn trùng đã được kiểm nghiệm, nhưng hơi sả đun trong nồi thì loãng, không đều và hết tác dụng rất nhanh. Phòng muỗi vẫn phải dựa vào màn, lưới và dọn nước đọng, nhất là với trẻ nhỏ và người ốm.
Với người hen hay viêm mũi dị ứng, hơi sả đun thường dễ chịu hơn khói, nhưng mùi đậm đặc vẫn có thể gây hắt hơi ở một số người. Nên thử lượng nhỏ, đun ở bếp, và dừng nếu thấy khó chịu. Thú cưng như mèo có thể nhạy với tinh dầu sả cô đặc; hơi sả đun loãng trong phòng thoáng thường ít vấn đề hơn, nhưng nên cho chúng có chỗ tránh mùi.
Vài cách phối sả và hương bài với vị khác
Sả với vỏ bưởi khi đun. Hai, ba khúc sả đập dập và một miếng vỏ bưởi tươi hoặc khô thả vào nồi. Mùi sả tươi, mùi bưởi the, cùng nhau cho cảm giác "mới tắm xong". Hợp buổi sáng, hợp nhà vừa lau dọn.
Sả với gừng và quế. Thêm vài lát gừng và một đoạn quế nhỏ vào nồi sả cho mùi ấm hơn, hợp ngày mưa. Quế dễ lấn, nên chỉ một đoạn ngắn; nếu mùi quế trội hẳn thì lần sau giảm bớt.
Sả với lá dứa. Ở miền Nam, nhiều nhà thả vài lá dứa vào nồi nước sả cho mùi ngọt dịu như mùi xôi, bánh. Lá dứa tươi dễ kiếm, mùi hiền, hợp phòng khách có người lớn tuổi.
Hương bài với vỏ quýt khô khi hơ. Vài đoạn rễ hương bài và một mẩu vỏ quýt khô đặt cạnh nhau trên bếp xông điện mức thấp. Hương bài cho mùi gỗ, vỏ quýt cho mùi trái cây ấm. Đây là cặp hợp với buổi tối ở phòng khách.
Hương bài làm mùi nền cho trầm. Người thích trầm có thể đặt một bó rễ hương bài khô gần lư trầm. Khi xông trầm, mùi hương bài trong phòng làm mùi trầm có vẻ sâu hơn mà không phải đốt thêm gì. Rễ khô không đốt thì không sinh khói.
Giữ nguyên tắc ít vị. Một nồi đun hay một lần hơ không nên quá ba vị. Càng nhiều vị, mùi càng đục và càng khó biết vị nào gây khó chịu nếu có người nhức đầu.
Câu hỏi thường gặp
Sả tươi hay sả khô đun thơm hơn?
Sả tươi đập dập cho mùi tươi, chua nhẹ rõ hơn; sả khô cho mùi dịu, hơi giống cỏ khô. Cả hai đều dùng được. Nếu muốn mùi đậm, dùng sả tươi phần gốc; nếu muốn mùi nhẹ thoảng cả ngày, sả khô đun lửa nhỏ là đủ.
Rễ hương bài để trong phòng bao lâu thì hết mùi?
Thường vài tháng mới nhạt hẳn, tuỳ độ ẩm và gió. Khi mùi nhạt, có thể phun chút nước sạch lên rễ hoặc phơi nắng nhẹ cho mùi dậy lại. Khi rễ có đốm mốc hay mùi ẩm thì bỏ và thay bó mới.
Có thể đốt rễ hương bài như đốt nhang không?
Có thể hơ hoặc đốt âm ỉ vài đoạn ngắn trên đĩa có lót cát, nhưng rễ cháy không đều và cho khói gỗ. Nhang bài là sản phẩm đã qua chế biến với chất kết dính và tỉ lệ riêng. Tự đốt rễ thì nên làm lượng nhỏ, có người trông.
Đun sả trong căn hộ có làm đầu báo khói kêu không?
Thường không, vì đun sả tạo hơi nước chứ không tạo khói. Tuy vậy một số đầu báo nhạy với hơi nước dày nếu đặt sát. Đun ở khu bếp, bật hút mùi nhẹ, không đặt nồi ngay dưới đầu báo là đủ.
Sả xông có giúp đỡ cảm cúm không?
Bài này chỉ nói đến việc làm thơm nhà. Xông hơi để giải cảm là một thực hành khác, có rủi ro bỏng và không phù hợp với mọi người. Khi bị cảm, sốt, khó thở, nên nghỉ ngơi và hỏi bác sĩ thay vì dựa vào xông.
Mua rễ hương bài ở đâu và chọn thế nào?
Rễ hương bài có ở chợ thảo dược, tiệm thuốc nam, nơi bán nguyên liệu làm nhang. Chọn bó rễ khô, sợi rời, màu vàng nâu đều, mùi trầm dễ chịu, không đốm mốc, không mùi ẩm. Hỏi người bán rễ đã được rửa sạch đất và phơi khô kỹ chưa.