Nụ trầm khói ngược là nụ trầm có một đường rỗng khoan từ đáy lên. Khi đốt đầu nụ, khói bị hút xuống qua đường rỗng, nguội đi và đặc lại, nên khi thoát ra ở đáy nó nặng hơn không khí xung quanh và chảy xuống thay vì bay lên. Đặt nụ lên một chiếc lư có rãnh, khói sẽ trôi theo rãnh như thác nước.
Đây là loại nụ trầm được ưa chuộng để làm cảnh, đặt ở bàn trà hay kệ phòng khách. Nhưng chính vì cơ chế tạo hiệu ứng là làm khói đặc lại, loại này thường cho nhiều khói thấy được hơn nụ thường, và mùi cuối buổi dễ khét. Bài này giải thích vì sao khói chảy xuống, đốt thế nào cho dòng khói đẹp mà ít khét, đặt ở đâu, và ai trong nhà nên tránh.
Vì sao khói lại chảy xuống
Khói của một nụ trầm thường bay lên vì nó nóng, nhẹ hơn không khí xung quanh. Ở nụ khói ngược, đốm lửa ở đầu nụ vẫn tạo khói nóng như bình thường, nhưng một phần khói bị kéo vào đường rỗng bên trong nụ. Trong lúc đi xuống qua thân nụ còn nguội, khói mất nhiệt nhanh, hơi nước và các chất trong khói ngưng tụ thành hạt rất nhỏ bám vào nhau, khiến dòng khói đặc và nặng.
Đến khi ra khỏi lỗ đáy, dòng khói đã nguội gần bằng nhiệt độ phòng nhưng lại chứa dày đặc hạt. Một khối khí như vậy nặng hơn không khí xung quanh, nên nó trôi xuống, men theo bề mặt lư, đọng thành vũng mờ rồi lan ra. Nhìn bằng mắt thì giống nước chảy, và đó chính là thứ người mua thích.
Hiểu cơ chế này giúp giải thích vài hiện tượng hay gặp. Mới đốt chưa thấy khói chảy, vì thân nụ chưa đủ nóng để kéo khói đều; thường phải đợi một lúc. Gần cuối, khi nụ cháy tới sát đáy, khói lại bay lên như nụ thường vì không còn đoạn ống nguội. Và cũng vì khói đặc nên phòng sẽ đục nhanh hơn so với một nụ thường cùng cỡ.
Cách đốt nụ khói ngược cho dòng khói đẹp
Các bước này áp dụng cho nụ khói ngược bán phổ biến, cỡ vừa đầu ngón tay cái. Nụ to hơn thì thời gian mồi dài hơn một chút.
- Kiểm tra lỗ đáy: nhìn từ dưới lên phải thấy một lỗ rõ, không bị bột bịt. Lỗ bị bịt thì khói không chảy xuống được.
- Cầm nụ bằng kẹp hoặc ngón tay, đưa đầu nụ vào lửa bật lửa và xoay đều để đầu bén lửa quanh một vòng.
- Để lửa cháy vài giây rồi thổi tắt nhẹ; đầu nụ phải còn một đốm đỏ đều, không còn ngọn lửa.
- Đặt nụ lên đúng chỗ lõm của lư thác khói sao cho lỗ đáy khớp với lỗ trên lư. Lệch lỗ là khói tràn ra bên cạnh và mất hiệu ứng.
- Đợi một đến vài phút. Khói bắt đầu chảy khi thân nụ nóng đều; trong thời gian này không thổi, không quạt.
- Khi nụ đã tàn, để nguội hẳn rồi mới nhấc tro ra. Lau rãnh lư nếu thấy cặn nâu bám lại.
Nếu nụ tắt giữa chừng, thường do bột ẩm hoặc mồi chưa đủ sâu. Có thể mồi lại một lần; nếu tắt nhiều lần trong cùng một hộp, hãy phơi hộp nụ chỗ khô ráo vài ngày trước khi dùng tiếp.
Chọn và đặt lư thác khói
Lư thác khói có nhiều hình dáng: núi đá, dòng suối, đài sen, bàn tay. Hình dáng chỉ là thẩm mỹ, thứ quyết định dòng khói đẹp là ba chi tiết. Thứ nhất, lỗ đặt nụ phải thông xuống một đường rãnh đủ sâu và hơi dốc. Thứ hai, mặt rãnh phải trơn, men nhẵn thì khói trôi mượt, mặt nhám thì khói vỡ và tản sớm. Thứ ba, lư phải đặt cân, nghiêng một chút là dòng khói lệch hẳn về một bên.
Chỗ đặt quan trọng không kém. Khói chảy xuống là khói nguội, nên chỉ cần một luồng gió quạt, gió điều hoà hay cửa sổ mở là dòng khói tan ngay. Kệ hoặc bàn ở góc phòng, xa quạt và cửa ra vào là chỗ hợp. Đừng đặt trên nóc tủ lạnh, cạnh ổ điện hay dưới rèm cửa, vì đầu nụ vẫn là lửa thật.
Lư gốm men dễ lau nhưng có thể nứt nếu đặt nụ đỏ trực tiếp lên phần men mỏng nhiều lần; lư đá nặng, chắc, khó vỡ nhưng giữ cặn trong vân đá. Đặt lư trên một chiếc khay nhỏ giúp gom tro rơi và bảo vệ mặt bàn gỗ khỏi vết nóng.
Vì sao nụ khói ngược hay khét cuối buổi và cách bớt
Bột nén chặt hơn nụ thường. Để giữ được đường rỗng bên trong, nụ khói ngược thường được nén chặt. Bột chặt cháy chậm nhưng nóng hơn ở đầu lửa, dễ làm cháy sém phần gỗ thay vì chỉ toả hương. Chọn nụ cỡ nhỏ thay vì to giúp rút ngắn đoạn cháy nóng.
Chất kết dính và phụ gia. Nhiều nụ dùng bột bời lời, tinh bột hoặc keo để giữ hình; khi cháy tới đáy, phần kết dính này cho mùi khét rõ hơn. Đây là lý do nhiều người dập nụ khi còn khoảng một phần năm, dùng kẹp nhấc ra đặt vào chén cát cho tắt.
Hương liệu pha thêm. Một số nụ khói ngược thơm gắt ngay từ lúc chưa đốt. Hương liệu pha thường bay hết sớm, nửa sau chỉ còn mùi bột gỗ cháy. Đọc nhãn, hỏi người bán; nụ ghi là trầm mà mùi khi nguội đã nồng hắc thì nên dè dặt.
Đặt trong phòng quá kín. Khói đặc đọng lại sát mặt bàn và sàn, lâu dần cả căn phòng ngả mùi khói cũ. Đốt khi phòng hé cửa và mở cửa hẳn khi nụ đã tàn.
So với nụ trầm thường khi xông
Nụ khói ngược không phải "nụ cao cấp hơn" mà là nụ có mục đích khác. So nhanh để chọn đúng việc:
| Tiêu chí | Nụ khói ngược | Nụ trầm thường |
|---|---|---|
| Mục đích chính | Ngắm dòng khói, làm cảnh | Toả hương cho phòng |
| Lượng khói thấy được | Nhiều, đặc | Vừa |
| Mùi toả xa | Chậm, đọng gần lư | Nhanh hơn vì khói bay lên |
| Dụng cụ cần | Lư thác khói có lỗ khớp | Đĩa hoặc lư có tro, cát |
| Hợp phòng | Phòng khách rộng, thoáng | Phòng khách, phòng làm việc |
| Khó khăn hay gặp | Lệch lỗ, gió làm tan, khét cuối | Tắt giữa chừng nếu ẩm |
Nếu mục đích của bạn là cho căn nhà có mùi thơm trước khi khách đến, nụ thường hoặc hơ trầm miếng làm tốt hơn. Nụ khói ngược hợp với những buổi ngồi uống trà, nhìn khói và chấp nhận mở cửa sau đó.
Cũng nên biết rằng mùi của hai loại nụ cùng một nhà làm có thể khác nhau dù cùng ghi là trầm, vì công thức nén và phụ gia khác. Muốn so cho công bằng, đốt mỗi loại vào một ngày khác nhau, cùng một phòng, cùng giờ, rồi ghi lại cảm nhận.
Lỗi hay gặp với nụ khói ngược và cách xử lý
Phần lớn trục trặc với loại nụ này nằm ở khâu đặt và khâu mồi, ít khi do nụ hỏng. Đối chiếu nhanh trước khi kết luận là hàng kém:
- Khói chảy được một lúc rồi đứt. Thường do có luồng gió thoáng qua, hoặc đốm lửa ở đầu nụ yếu đi. Kiểm tra quạt, điều hoà, cửa; nếu đốm lửa đã tắt thì mồi lại một lần.
- Khói tràn ra quanh chân nụ thay vì chảy theo rãnh. Nụ đặt chưa khít lỗ hoặc lỗ lư rộng hơn đáy nụ. Đặt lại cho đáy nụ ôm kín miệng lỗ; lư có lỗ quá rộng thì kê một vòng đệm kim loại mỏng có lỗ ở giữa.
- Nụ nứt đôi khi đang cháy. Nụ bị ẩm rồi khô không đều, hoặc bị va đập trong hộp. Không gắp nụ đang nứt bằng tay; dùng kẹp nhấc vào chén cát cho tắt hẳn.
- Tàn rơi ra ngoài lư. Lư nhỏ, đặt sát mép bàn hoặc tàn quá dài. Đặt lư trên khay và giữ khoảng cách với mép bàn; đừng để nụ cháy cạnh đồ dễ bắt lửa.
- Mùi nồng khét ngay từ đầu. Mồi lửa quá lâu làm phần đầu cháy sém sâu, hoặc nụ pha nhiều hương liệu. Lần sau chỉ để lửa bén vài giây rồi thổi tắt.
- Lư ố vàng sau vài tuần. Đó là cặn nhựa và hạt khói. Lau sau mỗi vài lần dùng sẽ dễ hơn nhiều so với để đóng lớp dày.
Nếu đã xử lý hết các điểm trên mà nụ vẫn tắt hoặc khói không chảy, có thể lô hàng bị ẩm từ khâu đóng gói. Phơi khô vài ngày trong hộp kín có gói hút ẩm rồi thử lại trước khi bỏ.
Bảo quản nụ khói ngược cho khỏi ẩm, khỏi nứt
Nụ khói ngược nén chặt nên khi đã hút ẩm thì rất khó cháy lại đều, và đường rỗng bên trong dễ bị bột nở ra bịt kín. Khí hậu nồm ẩm ở miền Bắc vào cuối xuân hay mùa mưa ở miền Nam đều là lúc nụ dễ hỏng nhất. Cất nụ trong hộp kín hoặc hũ thuỷ tinh có nắp, để ở chỗ khô, tránh cạnh bếp nấu, phòng tắm hay sát tường hay thấm.
Một gói hút ẩm nhỏ đặt trong hộp giúp giữ nụ khô lâu hơn; thay gói khi nó đã ngả màu hoặc vón cục. Không phơi nụ dưới nắng gắt nhiều giờ, vì phần hương liệu và nhựa thơm bên ngoài bay mất, nụ khô nhưng nhạt mùi. Hong ở chỗ thoáng có gió nhẹ là đủ.
Đừng để nụ chung hộp với nhang, tinh dầu hay xà phòng thơm. Bột trầm hút mùi rất nhanh, vài tuần sau nụ sẽ mang mùi lạ và khi đốt cho ra một hỗn hợp khó chịu. Hộp mở ra nên ghi ngày bằng một mẩu băng dính để biết lô nào dùng trước. Nụ để quá lâu không mốc vẫn dùng được, chỉ nhạt hơn; nụ có đốm mốc trắng hay xanh thì bỏ, vì đốt bào tử mốc không phải điều nên làm trong nhà.
Ai trong nhà nên tránh và khi nào không nên đốt
Vì khói đặc và đọng thấp, nụ khói ngược đáng lưu ý hơn với những người ở gần sàn: trẻ bò, trẻ chập chững, chó mèo nằm dưới đất. Người có bệnh hen, bệnh phổi mạn tính hoặc viêm mũi dị ứng nên tránh ngồi cạnh lư thác khói; nếu thấy ho, khò khè, tức ngực, cần dừng ngay, ra chỗ thoáng và đi khám nếu triệu chứng không qua.
Không đốt nụ khói ngược trong phòng ngủ trước khi ngủ, trong phòng có trẻ sơ sinh, trên xe ô tô hay trong phòng nhỏ không cửa sổ. Không đặt lư ở chỗ trẻ với tay tới; nhiều chiếc lư thác khói nhìn như đồ chơi, và đầu nụ đang cháy có thể gây bỏng.
Nhà có chim cảnh nên đặt lư ở phòng khác hẳn. Với căn hộ có đầu báo khói, khói đặc chảy thấp ít khi làm đầu báo kêu, nhưng khi nụ cháy tới đáy khói lại bay lên; đặt lư xa đầu báo vẫn là cách an toàn. Cuối cùng, dù đẹp đến đâu, hãy coi đây là đồ dùng thỉnh thoảng, không phải ngọn khói đốt liên tục cả ngày.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nụ khói ngược của mình khói lại bay lên?
Thường do lỗ đáy bị bịt, nụ đặt lệch lỗ lư, hoặc nụ đã cháy gần hết. Cũng có thể phòng có gió. Kiểm tra lỗ đáy trước khi đốt và đặt lư chỗ kín gió hơn.
Một nụ khói ngược cháy bao lâu?
Tuỳ cỡ và độ nén, thường vài chục phút. Nụ to, nén chặt cháy lâu hơn nhưng cũng nhiều khói hơn. Nên xem hướng dẫn trên hộp và thử một nụ khi có người ngồi trông.
Có dùng nụ khói ngược trên đĩa thường được không?
Được, nhưng khói sẽ chảy ra mặt đĩa rồi tan, không có hiệu ứng thác. Nhớ đặt trên lớp cát hoặc tro, vì đáy nụ cũng nóng khi cháy xuống.
Rãnh lư thác khói bị bám cặn nâu thì làm sao?
Cặn là nhựa và hạt khói ngưng tụ. Đợi lư nguội, dùng khăn ẩm hoặc bàn chải mềm với nước ấm pha chút nước rửa chén để lau, rồi để khô hẳn trước khi dùng tiếp.
Nụ khói ngược có hại hơn nụ thường không?
Chưa có cơ sở để nói nó độc hơn, nhưng nó tạo khói đặc thấy được và đọng thấp, nên trong phòng kín người ngồi gần hít nhiều hơn. Dùng ít, phòng thoáng và tránh cho người nhạy cảm là đủ thận trọng.
Có thể tự khoan lỗ cho nụ trầm thường để thành khói ngược không?
Nụ thường thường không đủ độ chặt, khoan dễ vỡ và đường rỗng không đều, khói sẽ không chảy đẹp. Muốn hiệu ứng thác thì dùng nụ làm sẵn cho mục đích này.