Mọi mẻ hương xông tự làm, dù là bột rời, nụ hay viên, nên được đốt thử một lượng nhỏ ở ngoài trời trước khi dùng trong nhà. Chỗ thử phải là nền không cháy, có cát hoặc nước gần đó, có người trông tới khi tàn; trong lúc thử, quan sát cách bén lửa, màu khói, mùi ở đầu, giữa, cuối và ghi lại. Khói cay hắc, khét nhựa hay bùng lửa khó kiểm soát là dấu hiệu bỏ cả mẻ.
Thử cháy là bước ngăn cách giữa một thú vui an toàn và một rủi ro không đáng có. Nó cũng là cách học nhanh nhất: mỗi lần thử cho biết hỗn hợp đã đúng hay chưa, nên chỉnh gì. Bài này hướng dẫn chuẩn bị chỗ thử, quy trình quan sát, cách ghi chép để so sánh các mẻ, và các dấu hiệu phải bỏ. Bài áp cho hương xông dùng trong gia đình, không thay cho kiểm nghiệm của sản phẩm bán ra thị trường.
Vì sao phải thử ngoài trời trước
Một mẻ hương tự làm có nhiều thứ chưa biết: độ khô thực sự của nguyên liệu, tỉ lệ nền và mùi, độ dính, có lẫn tạp chất nào không. Những điều ấy chỉ lộ ra khi đốt. Ngoài trời, nếu mẻ cháy bùng, khói hắc hay toả mùi lạ, khói tan ngay và lửa nằm trên nền gạch, không có gì để bắt. Trong nhà, cùng tình huống ấy là khói đọng trong phòng, tàn rơi trên sàn gỗ, đầu báo khói kêu.
Thử ngoài trời còn có một lợi ích ít được nói tới: nó buộc người làm chậm lại. Đứng cạnh đĩa hương mười lăm phút, quan sát từng làn khói, người ta hiểu hỗn hợp của mình hơn bất kỳ lời mô tả nào. Đó là cách những người làm hương thủ công học nghề từ xưa.
Thử ngoài trời cũng cho đánh giá khách quan hơn về mùi. Trong nhà, mùi mới lẫn với mùi nấu ăn, mùi đồ đạc, mùi mẻ trước còn bám rèm. Ngoài trời thoáng, ngửi ở khoảng cách vài bước cho biết mùi thật của mẻ. Người làm hương lâu năm thường thử ở cùng một chỗ, cùng giờ trong ngày, để các lần thử so được với nhau.
Cuối cùng, đây là thói quen bảo vệ người khác trong nhà. Trẻ nhỏ, người già, người hen không phải hít thử thành phẩm của một mẻ chưa biết tốt xấu. Chỉ khi mẻ đã qua bước thử mới được mang vào phòng.
Chuẩn bị chỗ thử
Một chỗ thử tốt không cần rộng, nhưng cần đủ các thứ sau:
- Nền gạch, đá, xi măng; không thử trên bãi cỏ khô, sàn gỗ, mái tôn có lá khô.
- Đĩa sứ dày hoặc khay kim loại, đáy lót cát hay tro cỡ một đốt ngón tay.
- Lặng gió hoặc có vật chắn gió nhẹ; gió mạnh làm lửa bùng và mùi bay mất, kết quả không đúng.
- Một xô nước hoặc thùng cát nhỏ trong tầm tay; một tấm kim loại hay chiếc đĩa để úp dập lửa nhanh.
- Bật lửa dài hoặc que diêm dài; kẹp gắp; đồng hồ hoặc điện thoại để bấm giờ.
- Sổ ghi chép và bút.
- Xa nhà hàng xóm, xa cửa sổ đang mở của phòng có người ngủ; nhà phố có thể thử ở sân thượng thoáng.
Trẻ nhỏ, vật nuôi giữ ở khoảng cách an toàn. Người thử không mặc đồ rộng tay bằng vải dễ bắt lửa, buộc tóc gọn nếu tóc dài.
Ở chung cư không có sân, có thể thử ở ban công thoáng nếu quy định toà nhà cho phép và đã hỏi ban quản lý; nếu không, mang ra khu đất trống hay sân nhà người thân để thử.
Quy trình một lần thử
Làm giống nhau mọi lần để kết quả so sánh được:
- Ghi tên mẻ, ngày làm, thành phần, tỉ lệ (dù là ước chừng), thời tiết hôm thử.
- Với bột rời: đổ một thìa nhỏ thành núi thấp trên đĩa; với nụ, viên: đặt một chiếc.
- Mồi lửa vào đỉnh núi bột hoặc chóp nụ, đếm thời gian đến khi bén đều; thổi tắt ngọn, ghi lại.
- Quan sát năm phút đầu: than đỏ có lan đều không, có bùng ngọn không, khói màu gì, đặc hay mảnh.
- Ngửi ở khoảng cách vài bước, ghi mùi đầu; lặp lại ở giữa và gần cuối.
- Ghi tổng thời gian cháy đến khi tàn; nếu tắt giữa chừng, ghi thời điểm tắt.
- Sau khi nguội, nhìn tro: tro trắng xám mịn là cháy hết; còn cục đen, lõi chưa cháy là mẻ có vấn đề.
Cả quá trình thường chỉ mất mười lăm đến ba mươi phút, nhưng phải có người ở đó suốt. Không bỏ đi làm việc khác giữa chừng.
Đọc kết quả: lửa, khói, mùi, tro
Bảng dưới gom các dấu hiệu thường gặp và ý nghĩa của chúng:
| Quan sát | Ý nghĩa thường gặp | Nên làm |
|---|---|---|
| Bén chậm, phải mồi nhiều lần | Nguyên liệu còn ẩm, thiếu nền cháy, bột quá mịn | Phơi lại, tăng nền, nặn nụ tơi hơn |
| Than đỏ lan đều, khói mảnh trắng | Mẻ đạt | Ghi tỉ lệ, dùng được |
| Bùng thành ngọn lửa | Bột thô, nhiều lá, nhiều dầu | Xay mịn hơn, giảm vị nhiều dầu |
| Khói xám đục, dày | Ẩm, nhiều ngải, nhiều chất kết dính | Phơi lại, giảm ngải, giảm chất kết dính |
| Khói đen, mùi khét nhựa, cay hắc | Có tạp chất không nên có | Bỏ cả mẻ, kiểm lại nguồn nguyên liệu |
| Tắt giữa chừng | Lõi ẩm, quá nhiều chất kết dính, nụ quá to | Phơi lâu hơn, giảm kết dính, nặn nhỏ |
| Tro còn cục đen | Cháy không hết | Kiểm độ khô và tỉ lệ nền |
Không cần đạt hoàn hảo ở mọi tiêu chí. Một mẻ cháy đều, khói mảnh, mùi dễ chịu từ đầu đến giữa là đã dùng được; phần cuối có mùi gỗ cháy nhẹ là bình thường với hương tự làm.
Thử trong những điều kiện khác nhau
Một lần thử ngoài trời trong ngày khô ráo cho biết mẻ có cháy được không. Nhưng hương sẽ được dùng trong nhà, có khi vào ngày nồm, có khi trong phòng có quạt. Người làm kỹ thường thử thêm một lần vào ngày ẩm, hoặc thử nụ đã cất một hai tuần, để biết mẻ có giữ được khả năng cháy sau khi hút chút ẩm không. Mẻ chỉ cháy tốt ngay sau khi phơi mà vài ngày sau đã khó bén là mẻ quá "nhạy ẩm", cần chỉnh tỉ lệ nền.
Cũng nên thử trên đúng loại dụng cụ sẽ dùng. Nụ đặt trên đĩa sứ lót cát cháy khác nụ đặt trên lư đồng không lót, khác trên tấm đá. Viên xông hơ trên bếp điện mỗi mức nhiệt cho mùi khác nhau. Thử trên dụng cụ thật giúp tránh bất ngờ khi mang vào nhà.
Cuối cùng, nếu có thể, nhờ một người khác ngửi. Người làm hương quen mùi mẻ của mình rất nhanh, dễ bỏ qua điểm khó chịu. Một người trong nhà không tham gia làm sẽ nói thật mùi ấy có dễ chịu không, có cay mắt không, có nồng quá không. Ý kiến đó quý hơn mọi bảng đánh giá.
Ghi chép: công cụ rẻ nhất để làm hương giỏi hơn
Người mới hay bỏ qua ghi chép vì nghĩ sẽ nhớ. Thực tế sau ba bốn mẻ, ai cũng quên mẻ nào có bao nhiêu quế, mẻ nào phơi mấy ngày. Một cuốn sổ nhỏ, mỗi mẻ một trang, ghi: tên mẻ, ngày làm, thành phần và tỉ lệ, cách phơi sấy, ngày thử, kết quả lửa, khói, mùi, thời gian cháy, nhận xét. Vài dòng là đủ.
Sau vài tháng, cuốn sổ trở thành "công thức" riêng của gia đình, dựa trên nguyên liệu thật và mũi thật của người trong nhà, đáng tin hơn mọi công thức đọc được ở đâu đó. Khi một mẻ hỏng, mở sổ ra so với mẻ đạt gần nhất là thấy ngay khác ở đâu: đổi nguồn quế, phơi ít hơn một ngày, hay thêm vị mới.
Một mẫu ghi chép gọn có thể chỉ gồm năm dòng: mẻ gì, làm ngày nào, gồm những vị gì với tỉ lệ ước chừng, đốt thử thấy gì, lần sau đổi gì. Ai thích có thể chấm thêm vài ký hiệu riêng cho mùi và khói; quan trọng là ghi đều đặn.
Có thể lưu kèm vài nụ hay một ít bột của mỗi mẻ trong lọ nhỏ ghi tên. Vài tháng sau đốt lại, so mùi với ghi chép ban đầu, sẽ biết mẻ nào giữ mùi lâu, mẻ nào nhạt nhanh. Đây là cách học không tốn gì ngoài sự kiên nhẫn.
Dấu hiệu phải bỏ cả mẻ, không cố sửa
Có những dấu hiệu cho thấy vấn đề không nằm ở tỉ lệ mà ở chính nguyên liệu. Khi gặp, bỏ cả mẻ:
- Khói đen kịt, mùi khét như nhựa cháy, cao su cháy.
- Mùi hắc cay xộc mũi giống diêm vừa quẹt, làm ho hoặc chảy nước mắt ngay cả ngoài trời.
- Có tia lửa bắn, tiếng nổ lách tách bất thường.
- Ngọn lửa màu lạ, không giống lửa củi, gỗ thông thường.
- Người thử thấy nhức đầu, buồn nôn sau khi ngửi gần.
- Phát hiện mốc trong lõi nụ khi bẻ ra sau lúc thử.
Khi bỏ mẻ, cũng nên xem lại từng nguyên liệu trong mẻ đó: vị nào mua ở nơi mới, vị nào có mùi lạ từ trước. Đừng dùng tiếp nguyên liệu nghi ngờ ấy cho mẻ sau.
Tro và phần chưa cháy của mẻ hỏng đổ vào thùng kim loại sau khi đã nguội hẳn, hoặc tưới nước cho chắc trước khi bỏ. Không đổ tro còn ấm vào túi rác nhựa.
Từ thử ngoài trời đến dùng trong nhà
Khi mẻ đã đạt ngoài trời, lần dùng đầu tiên trong nhà vẫn nên là lượng nhỏ: một nụ hoặc một thìa bột, ở phòng thoáng nhất, cửa mở, có người trông. Không khí trong nhà khác ngoài trời; mùi sẽ đậm hơn, khói đọng lâu hơn. Ngửi thử từ phòng bên cạnh để biết mùi lan ra sao.
Nếu nhà có đầu báo khói, lần dùng đầu nên đặt đĩa xa đầu báo, cạnh cửa sổ mở. Đầu báo kêu không phải điều đáng xấu hổ mà là dấu hiệu khói đã đọng nhiều hơn mức nên có; đừng tháo hay che đầu báo, hãy giảm lượng và tăng thông gió.
Hỏi ý người trong nhà sau lần đầu: có ai thấy cay mắt, nhức đầu, hắt hơi không. Nếu có, giảm lượng, đổi chỗ đặt hoặc quay lại chỉnh mẻ. Người hen, phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ không nên có mặt trong phòng ở lần dùng đầu; mời họ vào sau khi khói đã tan và cửa đã mở thông.
Mỗi lần đốt trong nhà, giữ các nguyên tắc chung: đĩa lót cát trên nền không cháy, xa rèm và giấy, có người trông tới khi tàn, mở cửa thông gió, không đốt khi ngủ. Hương tự làm không có gì khác hương mua sẵn ở điểm này.
Câu hỏi thường gặp
Có thể thử đốt hương tự làm trong bếp có hút mùi không?
Không nên coi đó là chỗ thử chính. Bếp có gas, dầu mỡ, khăn, giấy; hút mùi không hút hết được khói nếu mẻ cháy bùng hay khói hắc. Nếu thật sự không có sân, ban công thoáng là lựa chọn tốt hơn, và chỉ thử lượng rất nhỏ.
Thử một mẻ cần đốt bao nhiêu?
Một thìa nhỏ bột rời hoặc một nụ là đủ. Mục tiêu là quan sát cách cháy và mùi, không cần đốt nhiều. Nếu muốn so hai tỉ lệ, đốt hai đĩa riêng cạnh nhau cùng lúc.
Mẻ cháy hơi khó nhưng mùi thơm thì có dùng được không?
Có thể dùng nếu cuối cùng vẫn cháy đều và không có dấu hiệu bất thường, nhưng nên ghi lại để mẻ sau chỉnh: phơi kỹ hơn, tăng chút nền. Mẻ khó cháy khi dùng trong nhà dễ phải mồi nhiều lần, sinh khói hơn.
Khói hương tự làm màu trắng có nghĩa là an toàn không?
Khói trắng mảnh thường cho thấy cháy âm ỉ đều, nhưng khói nào cũng có bụi mịn và khí đốt cháy. Màu khói chỉ là một dấu hiệu về cách cháy, không phải giấy chứng nhận an toàn. Vẫn phải mở cửa và dùng vừa phải.
Có cần thử lại mẻ cũ sau vài tháng cất giữ không?
Nên thử, nhất là sau mùa nồm. Nguyên liệu có thể đã hút ẩm hoặc nhạt mùi. Đốt một nụ ngoài trời, nếu cháy kém hoặc mùi lạ thì phơi lại hoặc bỏ.
Trẻ em có thể tham gia thử cháy cùng bố mẹ không?
Trẻ lớn có thể ghi chép, bấm giờ, nhận xét mùi từ khoảng cách an toàn, đó là cách học quan sát rất tốt. Việc cầm lửa, đến gần đĩa đang cháy và dọn tro nóng là của người lớn. Trẻ nhỏ thì nên ở trong nhà.