Những thứ không nên đốt để xông trong nhà gồm: mọi loại nhựa, cao su, xốp; giấy in, giấy bóng, giấy tẩm sáp hoặc hoá chất; nhang, bột xông rẻ không rõ nguồn gốc có màu sặc sỡ, khói hắc; lá, cành, vỏ cây không rõ tên; than không rõ loại, than tẩm dầu mồi; diêm sinh, thuốc diệt côn trùng và mọi thứ tự pha hoá chất. Lý do chung là khi cháy, các thứ này có thể sinh ra khí và hạt gây kích ứng mạnh hoặc độc, trong khi người đốt không biết bên trong có gì.
Đây là phần thứ tư, cũng là phần cuối, trong loạt bài về những thứ người Việt hay dùng để xông nhà. Ba phần trước đi qua thảo mộc khô, trầm và gỗ thơm, tinh dầu và hương liệu. Phần này đi theo hướng ngược lại: những gì không nên đưa vào đĩa xông, lư xông, và vì sao.
Bài chỉ đưa thông tin chung để phòng tránh. Nếu sau khi đốt một thứ gì đó trong nhà mà có người khó thở, tức ngực, chóng mặt, buồn nôn, hãy đưa mọi người ra chỗ thoáng và gọi cấp cứu hoặc đến cơ sở y tế, không tự xử lý tại nhà.
Vì sao "cái gì cháy được cũng xông được" là ý nghĩ sai
Ở nhiều vùng quê, xông nhà từng là chuyện tận dụng: đốt vỏ bưởi khô, lá sả, bồ kết, nắm lá ngải, có khi cả rơm. Những thứ này là vật liệu tự nhiên quen thuộc, người ta biết mùi của chúng khi cháy và đốt ở nhà thông thoáng. Cái sai bắt đầu khi tư duy tận dụng đó lan sang vật liệu hiện đại: túi nhựa, hộp xốp, giấy bóng, que nhang có màu lạ, được ném vào lửa vì "đằng nào cũng là rác".
Khi một vật cháy, thành phần của nó quyết định khói có gì. Gỗ và lá khô chủ yếu là cellulose, lignin, nhựa cây, cháy sinh ra hơi nước, khí carbonic, khí CO và bụi mịn; đã đủ để cần thông gió. Nhựa, cao su, xốp làm từ dầu mỏ và chứa phụ gia; khi cháy ở nhiệt độ thấp, không đủ khí như trên đĩa xông, chúng sinh ra nhiều chất mà người không làm hoá học cũng nên tránh hít, kể cả các chất có clo khi đốt nhựa PVC.
Điểm mấu chốt là đĩa xông trong nhà là một ngọn lửa nhỏ, cháy âm ỉ, thiếu khí. Đây chính là điều kiện cháy không hoàn toàn, nơi sinh nhiều khói và nhiều sản phẩm phụ nhất. Lò đốt rác công nghiệp có nhiệt độ cao, xử lý khí thải; đĩa xông thì không có gì giữa ngọn lửa và mũi người trong phòng.
Nhựa, cao su, xốp và giấy công nghiệp
Nhóm này không bao giờ nên vào lửa trong nhà, kể cả một mẩu nhỏ dùng để mồi:
- Túi nilon, màng bọc, chai lọ nhựa, hộp xốp: cháy chảy, nhỏ giọt nhựa nóng, khói đen đặc, mùi hắc. Nhựa nhỏ giọt có thể làm bỏng tay và bắt lửa sang chỗ khác.
- Cao su, dép, găng tay: khói rất nhiều và bám lâu, mùi khét khó hết.
- Giấy in, giấy báo, giấy bóng tạp chí, bìa có tráng phủ: mực in, lớp phủ bóng và chất độn tạo thêm khói và mùi; giấy bóng còn có thể cháy bùng rồi bay tàn.
- Giấy tẩm sáp, giấy nến, hộp giấy đựng thức ăn có lớp chống thấm: lớp chống thấm thường là nhựa hoặc sáp, cháy nhỏ giọt.
- Gỗ ép, ván dăm, gỗ sơn, gỗ ngâm tẩm: keo, sơn, chất bảo quản gỗ khi cháy đều không phải thứ nên hít. Đặc biệt không đốt gỗ cũ từ đồ nội thất, cột kèo cũ không rõ đã ngâm tẩm gì.
- Vàng mã có kim tuyến, nhũ, nhựa trang trí: không phải đồ xông; nếu gia đình đốt theo tập quán thì đốt ngoài trời theo quy định nơi ở, không đốt trong phòng.
Mồi lửa cho than xông bằng một mẩu giấy báo là thói quen phổ biến. Nếu cần mồi, dùng que mồi chuyên dụng, mồi bằng bếp gas ngoài bếp rồi gắp than vào đĩa, hoặc dùng loại than tự cháy có hướng dẫn, đều ở chỗ thoáng.
Nhang, bột xông rẻ không rõ nguồn gốc
Màu sặc sỡ bất thường. Nhang và bột xông từ nguyên liệu tự nhiên thường có màu nâu, vàng sẫm, xám của bột gỗ, bột thảo mộc. Màu đỏ chói, xanh lá đậm, hồng tím thường đến từ phẩm màu. Không phải phẩm màu nào cũng có hại, nhưng người mua không biết đó là loại phẩm gì khi đốt cháy.
Mùi thơm gắt, ngọt hắc ngay cả khi chưa đốt. Mùi quá đậm từ nhang khô thường là hương liệu tổng hợp tẩm thêm, có khi kèm dung môi. Khi cháy, mùi chuyển thành hắc, cay mắt.
Khói đặc, cay mắt, rát họng chỉ sau vài phút. Đây là dấu hiệu dừng rõ ràng nhất. Dập ngay, mở cửa, không đốt tiếp gói đó.
Không có nhãn, không ghi thành phần, không có nơi sản xuất. Bột xông, nhang bán theo cân không bao bì có thể vẫn là hàng làng nghề tử tế, nhưng người mua cần hỏi được người bán làm từ gì, ở đâu. Không hỏi được thì không biết đang đốt gì trong nhà.
Giá rẻ bất thường so với mặt bằng. Nguyên liệu trầm, quế, thảo mộc thật có giá; sản phẩm rẻ hơn hẳn thường dùng bột gỗ tạp, mùn cưa và hương liệu thay thế. Rẻ không có nghĩa là độc, nhưng là lý do để kiểm tra kỹ hơn.
Lá, cành, vỏ cây không rõ tên
Thảo mộc quen như ngải cứu, sả, vỏ bưởi, bồ kết, quế, hồi đã được nhiều thế hệ dùng và người dùng biết mùi khi cháy. Những thứ dễ gây chuyện là lá lạ hái ở bờ rào, cây cảnh trong nhà, cây được ai đó truyền tai "đốt lên thơm lắm". Một số cây cảnh và cây dại phổ biến có nhựa, lá chứa chất gây kích ứng da, mắt, đường thở; khi đốt, các chất này có thể theo khói bay ra.
Ví dụ dễ hiểu là cây trúc đào, loại cây cảnh được trồng nhiều ở dải phân cách và sân vườn; toàn bộ cây có độc, và các tài liệu về cây độc khuyên không đốt cây này. Nhiều loại cây có nhựa mủ trắng cũng gây kích ứng. Không cần thuộc tên từng cây; nguyên tắc đủ dùng là không đốt thứ gì mình không gọi đúng tên và không biết rõ đã được dùng để xông.
Lá đã phun thuốc trừ sâu, cỏ ven ruộng vừa phun thuốc, cành cây cạnh đường nhiều bụi xe cũng không nên đốt trong nhà. Thuốc bảo vệ thực vật khi cháy không biến mất mà đổi thành những chất khác trong khói. Nguyên liệu thảo mộc nên lấy từ vườn nhà mình biết rõ, hoặc mua ở nơi bán đồ khô có nguồn rõ, phơi khô, sạch đất cát.
Than kém và những thứ tự pha
Nhóm cuối cùng nguy hiểm theo kiểu khác: không phải mùi khó chịu mà là khí không nhận ra được, hoặc phản ứng hoá học khó lường:
- Than không rõ loại, than củi ẩm, than tổ ong: than ẩm cháy âm ỉ nhiều khói; than tổ ong làm từ than đá, khi cháy sinh nhiều khí CO và có thể có khí chứa lưu huỳnh, chỉ dùng để nấu ở nơi thật thoáng, không dùng để xông trong phòng.
- Than tẩm dầu mồi, cồn khô dùng để mồi than: phần dầu, cồn cháy bùng lúc đầu, khói và mùi hoá chất; nếu dùng than xông thì mồi ngoài trời, đợi hết lửa ngọn, than đỏ đều rồi mới đưa vào.
- Diêm sinh, lưu huỳnh tự trộn: một số mẹo dân gian cũ dùng lưu huỳnh để xông; khi cháy tạo khí lưu huỳnh đioxit gây kích ứng mạnh đường thở. Không tự pha, không đốt trong nhà.
- Thuốc diệt côn trùng, nhang muỗi trộn vào bột xông: không trộn. Nhang muỗi có hướng dẫn riêng của nhà sản xuất, dùng đúng cách và ở chỗ thoáng; bẻ trộn vào bột xông là đưa hoá chất vào một ngọn lửa không được thiết kế cho nó.
- Muối, đường, gạo, vỏ trứng đốt "cho có tiếng nổ": có mẹo bảo rắc lên than cho nổ lách tách; muối, đường gặp than nóng có thể bắn hạt, cháy khét, bỏng tay. Không cần thiết.
Khí CO từ than là nguy cơ lớn nhất trong nhóm này vì không màu, không mùi. Có bài riêng trong danh mục này về than xông và khí CO.
Đặt cạnh ba phần trước của loạt bài
Nhìn lại cả loạt, những thứ người Việt hay dùng để xông nhà đều có điểm chung: là vật liệu tự nhiên đã quen tay, cháy hoặc bay hơi ở nhiệt thấp, dùng một lượng nhỏ trong nhà thông thoáng. Thảo mộc khô ở phần một, trầm và gỗ thơm ở phần hai, tinh dầu và hương liệu ở phần ba đều có những lưu ý riêng, nhưng đều nằm trong vùng "dùng đúng thì ổn".
Những thứ ở phần này nằm ngoài vùng đó. Chúng không làm nhà thơm hơn, không làm buổi xông có ý nghĩa hơn, chỉ thêm khói và thêm những chất không ai muốn hít. Theo quan niệm dân gian, khói hương xông nhà là để giữ nếp, để không gian trang nghiêm; khói hắc từ nhựa, giấy bóng hay nhang phẩm màu không phục vụ ý nghĩa nào trong đó.
Một nguyên tắc gom lại cả loạt: chỉ đốt thứ biết rõ tên, rõ nguồn; đốt ít; đốt trên đĩa chịu nhiệt có người trông; mở cửa; thấy khói hắc, cay mắt thì dừng. Nhà có người nhạy cảm đường thở, trẻ nhỏ, thai phụ, người già yếu thì chọn cách ít khói và hỏi bác sĩ.
Khi mua nguyên liệu xông: những câu nên hỏi
Phần lớn những thứ không nên đốt có thể loại từ lúc mua. Mấy câu hỏi dưới đây giúp người mua biết mình đang mang gì về nhà:
- Làm từ gì? Người bán bột xông, nhang, thảo mộc nên nói được thành phần chính: bột gỗ gì, thảo mộc gì, có trầm, quế không, có hương liệu, phẩm màu không.
- Làm ở đâu, ai làm? Hàng làng nghề, cơ sở nhỏ vẫn có thể rất tốt, miễn là có địa chỉ, có người chịu trách nhiệm.
- Cách dùng và lượng dùng thế nào? Sản phẩm có hướng dẫn rõ cho thấy người làm hiểu sản phẩm của mình.
- Bảo quản thế nào, để được bao lâu? Bột xông, thảo mộc dễ ẩm mốc; hàng mốc cho khói nhiều, mùi ngái, không nên đốt.
- Có cảnh báo gì với người có hen, trẻ nhỏ, thú nuôi không? Người bán có trách nhiệm sẽ không ngại trả lời câu này.
Có thể tìm cơ sở trầm hương, nhang, tinh dầu trong danh bạ của trang. Có tên trong danh bạ nghĩa là có đăng ký kinh doanh, không có nghĩa là hàng tốt; những câu hỏi trên vẫn cần hỏi.
Với thảo mộc tự hái, câu hỏi tương ứng là: mình có gọi đúng tên cây không, cây có bị phun thuốc không, đã phơi khô sạch chưa. Một câu "không chắc" là đủ lý do để không đốt.
Câu hỏi thường gặp
Đốt vỏ cam, vỏ bưởi khô trong nhà có sao không?
Vỏ cam, vỏ bưởi phơi khô sạch là thảo mộc quen, nhiều nhà vẫn đốt hoặc hơ cho thơm. Vẫn có khói, nên đốt lượng nhỏ trên đĩa chịu nhiệt, mở cửa, có người trông. Vỏ còn ẩm, mốc thì không đốt.
Đốt một mẩu giấy báo để mồi than có nguy hiểm không?
Một mẩu nhỏ ngoài trời không phải chuyện lớn, nhưng trong phòng thì giấy báo cháy bùng, bay tàn, thêm khói mực in. Tốt hơn là mồi than ở bếp hoặc ngoài trời, chờ than đỏ đều mới đưa vào đĩa xông.
Nhang có màu có phải lúc nào cũng độc không?
Không thể nói như vậy. Có nhang nhuộm màu bằng chất an toàn, có nhang không. Người mua không phân biệt được bằng mắt, nên chọn nơi bán rõ nguồn gốc, đọc nhãn, và dừng ngay nếu khói hắc, cay mắt.
Lỡ đốt nhầm một mẩu nhựa trong đĩa xông thì làm gì?
Dập lửa bằng cách úp một nắp kim loại hoặc đĩa sứ lên, mở cửa sổ, cửa chính, đưa trẻ nhỏ, người già, thú nuôi ra chỗ thoáng. Ai khó thở, tức ngực, chóng mặt cần đi khám hoặc gọi cấp cứu.
Có nên đốt bồ kết trong nhà không?
Bồ kết là nguyên liệu xông quen của người Việt, mùi đặc trưng. Khói bồ kết khá cay, dễ làm chảy nước mắt, hắt hơi. Đốt ít, mở cửa, người có hen hay viêm mũi dị ứng nên tránh hoặc chọn mùi khác.
Than hoa nướng thịt có dùng để xông trầm được không?
Than hoa nướng thịt cháy nóng và có thể có khói, mùi; khi dùng trong phòng vẫn sinh khí CO như mọi loại than. Nếu dùng, mồi ngoài trời, dùng mẩu nhỏ, phòng mở cửa, có người trông, không bao giờ để trong phòng ngủ.