Mọi thứ đốt để xông, dù là trầm, bột xông hay thảo mộc, đều sinh ra khói gồm bụi mịn rất nhỏ và các khí từ quá trình cháy như CO, cùng các hợp chất hữu cơ bay hơi; khác nhau chủ yếu ở lượng khói và mức cháy hoàn toàn hay không. Cùng một nguyên liệu, đốt cháy âm ỉ thiếu khí cho nhiều khói hơn hơ ở nhiệt thấp không thành lửa. Hơi tinh dầu từ máy khuếch tán không phải khói đốt, ít bụi mịn hơn hẳn, nhưng vẫn đưa chất thơm vào không khí phòng.
Bài này giúp người đọc hiểu khói xông là gì để chọn cách xông, lượng xông và cách thông gió cho hợp. Đây là thông tin chung từ những hiểu biết phổ biến về khói đốt sinh khối trong nhà; không phải đánh giá rủi ro sức khoẻ cho từng người. Người có bệnh đường thở, tim mạch, thai phụ nên hỏi bác sĩ về việc xông trong nhà.
Khói là gì, nhìn từ một đĩa xông
Khi nguyên liệu như bột gỗ, thảo mộc, trầm bị nung nóng, đầu tiên các chất thơm dễ bay hơi thoát ra, đó là phần mùi người ta muốn có. Nhiệt tăng thêm thì vật liệu bị phân huỷ, sinh ra hơi và các mảnh hữu cơ; nếu đủ oxy và đủ nóng, chúng cháy thành khí carbonic và hơi nước. Nếu thiếu oxy hoặc nhiệt không đủ, như trên một đống bột cháy âm ỉ, phần lớn không cháy hết mà ngưng tụ lại thành những hạt lơ lửng rất nhỏ: đó là khói ta nhìn thấy.
Những hạt này phần lớn thuộc nhóm bụi mịn, nhỏ hơn rất nhiều so với sợi tóc, đủ nhỏ để đi sâu vào đường thở. Ngoài hạt, khói còn mang khí CO sinh ra khi cháy thiếu oxy, cùng nhiều hợp chất hữu cơ bay hơi. Các nghiên cứu đo khói nhang, hương đốt trong nhà ở một số nước châu Á đã ghi nhận bụi mịn tăng rõ trong phòng khi đốt, cùng các chất như benzen, formaldehyd ở mức khác nhau tuỳ loại và điều kiện.
Tổ chức Y tế Thế giới cập nhật hướng dẫn chất lượng không khí năm 2021, hạ mức khuyến nghị với bụi mịn so với trước. Hướng dẫn này không nói riêng về xông nhà, nhưng cho thấy hướng chung: bụi mịn trong không khí càng ít càng tốt. Với xông nhà, điều đó dịch ra thành ba việc rất đời thường: đốt ít, đốt kiểu ít khói, và thông gió.
So sánh các kiểu xông theo lượng khói
Bảng dưới so tương đối các kiểu xông phổ biến. Lượng khói thực tế phụ thuộc lượng nguyên liệu, độ ẩm, cách đốt và phòng, nên chỉ dùng bảng để hình dung:
| Kiểu xông | Lượng khói nhìn thấy | Vì sao | Cách giảm |
|---|---|---|---|
| Bột xông đổ thành núi, mồi lửa, cháy âm ỉ | Nhiều, nhất là lúc đầu | Cháy thiếu khí, bề mặt lớn | Đốt lượng nhỏ, rải mỏng, đốt từng phần |
| Nụ trầm, nhang trầm không tăm | Vừa, khói tập trung thành sợi | Cháy âm ỉ liên tục từ đầu nụ | Dùng nụ nhỏ, một nụ một lần, đặt gần cửa thông gió |
| Trầm miếng đặt trực tiếp lên than đỏ | Nhiều khi than quá nóng | Trầm cháy thay vì toả hương | Lót tro dày, đặt trầm trên tấm mica hoặc lá bạc, nhiệt thấp |
| Trầm hơ trên bếp điện nhiệt thấp | Rất ít hoặc gần như không | Nhựa trầm bay hơi, gỗ không cháy | Giữ nhiệt thấp, dừng khi bắt đầu thấy khói |
| Thảo mộc khô đốt trên than | Vừa đến nhiều, tuỳ loại | Lá khô cháy nhanh, nhựa cây cho khói đặc | Dùng ít, thảo mộc khô hẳn, không ẩm |
| Đun nước lá cho bốc hơi thơm | Không có khói đốt, chỉ hơi nước | Không cháy | Không để cạn nồi |
| Tinh dầu qua máy khuếch tán | Sương, không phải khói đốt | Không cháy | Ít giọt, ngắt quãng |
Điểm đáng chú ý là cùng là trầm, nhưng từ "đốt" chuyển sang "hơ" thì lượng khói khác hẳn. Người yêu mùi trầm mà ngại khói có thể thử kiểu hơ nhiệt thấp trước khi tính đến bỏ trầm.
Một chi tiết khác: lượng khói nhìn thấy không phản ánh hết. Khí CO không nhìn thấy, không ngửi thấy; một số hạt rất nhỏ cũng không làm không khí mờ đi rõ rệt. Vì vậy, "không thấy khói nhiều" không có nghĩa là không cần thông gió.
Vì sao cùng một nguyên liệu mà khói khác nhau
Độ ẩm. Nguyên liệu ẩm cần nhiều nhiệt để bốc hết nước trước khi cháy, nhiệt độ cháy thấp, nhiều khói trắng đặc và mùi ngái. Bột xông để nơi ẩm, thảo mộc chưa khô kỹ đều cho khói nhiều hơn hẳn.
Lượng và hình dạng. Một núi bột lớn cháy âm ỉ từ bên trong, thiếu khí, nhiều khói. Rải mỏng hoặc chia thành nhiều phần nhỏ đốt lần lượt cho cháy gọn hơn.
Nhiệt độ. Nhiệt quá thấp thì cháy dở dang, nhiều khói; nhiệt quá cao như trầm đặt thẳng lên than đỏ rực thì cháy xém, khét. Vùng giữa, đủ để chất thơm bay ra mà vật liệu chưa cháy, cho mùi đẹp nhất và ít khói nhất.
Thành phần. Nguyên liệu nhiều nhựa như một số loại nhựa thơm, gỗ nhiều dầu cho khói đặc. Bột xông có chất kết dính, hương liệu, phẩm màu thì khói cũng mang theo sản phẩm cháy của những thứ đó.
Luồng khí quanh đĩa. Gió nhẹ cấp oxy giúp cháy gọn hơn, nhưng gió mạnh làm bùng lửa, bay tàn. Đặt đĩa ở chỗ có lưu thông khí nhẹ, không đặt ngay trước quạt.
Khói ở lại trong phòng bao lâu
Sau khi đĩa xông tàn, khói không biến mất ngay. Phần hạt lớn lắng xuống bề mặt trong vài phút đến vài chục phút, bám lên rèm, sàn, đồ gỗ; phần hạt rất nhỏ lơ lửng lâu hơn nhiều và chỉ giảm đi khi không khí trong phòng được thay mới. Trong phòng kín, nồng độ bụi mịn sau khi xông có thể giữ ở mức cao trong khá lâu.
Tốc độ khói giảm phụ thuộc chủ yếu vào thông gió. Mở hai cửa ở hai phía để có gió lùa giúp không khí thay nhanh nhất; mở một cửa sổ nhỏ chậm hơn nhiều; bật điều hoà mà đóng kín cửa thì gần như không thay khí, chỉ làm lạnh không khí đã có khói. Quạt hút gắn tường, máy hút mùi bếp cũng giúp kéo khói ra.
Mùi trên vải là phần "khói" ở lại lâu nhất theo cảm nhận. Rèm, nệm, quần áo treo ngoài hút mùi khói và giữ đến vài ngày. Nhà xông thường xuyên có thể thấy rèm ngả màu, trần gần chỗ đặt lư ố vàng theo thời gian. Đó là dấu hiệu nhìn thấy được của phần hạt đã lắng.
Hơi tinh dầu có phải là khói không
Máy khuếch tán siêu âm tạo ra sương, là những giọt nước rất nhỏ mang theo tinh dầu, không phải sản phẩm của sự cháy. Không có CO, không có muội. Vì vậy, xét riêng về bụi mịn từ đốt cháy, tinh dầu nhẹ nhàng hơn nhiều so với các kiểu đốt.
Tuy vậy, hơi tinh dầu vẫn là các hợp chất hữu cơ bay hơi đi vào không khí phòng. Một số nghiên cứu về hoá học không khí trong nhà cho thấy các chất như limonen trong tinh dầu vỏ cam chanh có thể phản ứng với ozone có sẵn trong không khí, tạo ra hạt thứ cấp và một số chất khác. Ý nghĩa thực tế không phải là tinh dầu nguy hiểm, mà là: ít vẫn hơn nhiều, và thông gió vẫn cần thiết.
Đèn xông nến có thêm khói và muội nhỏ từ ngọn nến. Máy khuếch tán không nước đưa nhiều tinh dầu hơn vào không khí trong cùng thời gian. Mỗi dụng cụ một đặc điểm; chọn theo không gian và người trong nhà.
Giảm khói khi xông: những việc làm được ngay
Không cần bỏ nếp xông để có không khí trong nhà dễ thở hơn. Vài thay đổi nhỏ giảm khói đáng kể:
- Đốt ít hơn: một nhúm bột thay vì một chén; một nụ trầm thay vì ba.
- Rải mỏng hoặc chia nhỏ, đốt lần lượt thay vì đổ thành núi.
- Giữ nguyên liệu khô: bột xông, thảo mộc cất hộp kín, có gói hút ẩm; phơi lại khi thấy ẩm.
- Chuyển từ đốt sang hơ khi có thể: trầm hơ trên bếp điện, tấm mica; thảo mộc hơ trên than lót tro dày.
- Đặt đĩa gần cửa sổ đang mở, phía cuối hướng gió, để khói đi ra ngoài thay vì lan vào phòng ngủ.
- Xông khi phòng vắng người, đóng cửa các phòng ngủ, thoáng kỹ trước khi mọi người vào.
- Dừng ngay khi khói chuyển hắc, cay mắt; đó là dấu hiệu cháy không đều hoặc nguyên liệu có vấn đề.
Những việc này không biến khói thành vô hại, nhưng giảm lượng người trong nhà phải hít. Với người có bệnh đường thở, giảm khói chưa đủ; cần hỏi bác sĩ và có thể nên chọn cách không khói.
Quan sát khói trong nhà mình
Không cần thiết bị đắt tiền để biết buổi xông của nhà mình nhiều khói hay ít. Cách đơn giản nhất là nhìn khói ngược sáng: đứng đối diện cửa sổ có nắng, khói hiện rõ thành dải hoặc lớp mờ. Nếu cả phòng mờ như sương sau mười phút, lượng đốt đã nhiều so với phòng; nếu chỉ thấy sợi khói mảnh đi thẳng ra cửa, cách bố trí đang hợp.
Cách thứ hai là để ý cảm giác của người vừa bước vào. Người ở trong phòng quen mùi khói rất nhanh, nhưng người từ ngoài vào sẽ thấy ngay phòng "ngộp" hay dễ chịu. Hỏi người đó là một phép đo thô mà thật.
Cách thứ ba là nhìn dấu vết lâu dài: trần ngay phía trên chỗ đặt lư có ố vàng không, rèm có ngả màu nhanh không, cửa kính có lớp mờ không. Những dấu vết này cho thấy phần hạt khói đã lắng xuống qua nhiều lần xông. Nếu thấy rõ, đó là lúc giảm lượng đốt hoặc tăng thông gió.
Máy đo bụi mịn cầm tay, nếu có, giúp thấy con số tăng khi đốt và giảm khi mở cửa. Dùng để so trước và sau trong cùng một phòng, không cần tin tuyệt đối vào con số.
Ai nên đặc biệt để ý đến khói xông
Với người khoẻ mạnh, xông thỉnh thoảng, lượng ít, phòng thông thoáng là mức tiếp xúc thấp. Nhưng trong nhiều gia đình có những người mà cùng một lượng khói lại ảnh hưởng nhiều hơn: người có hen, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, viêm mũi dị ứng; người có bệnh tim mạch; thai phụ; trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, vì thở nhanh hơn và đường thở nhỏ hơn; người già yếu, nằm nhiều.
Với những người này, nguyên tắc chung là giảm tiếp xúc: xông khi họ không ở trong phòng, thông gió kỹ trước khi họ quay lại, chọn kiểu ít khói hoặc không khói, và hỏi bác sĩ đang theo dõi họ về việc xông trong nhà. Các bài khác trong danh mục này đi riêng vào từng nhóm.
Thú nuôi cũng là "thành viên" cần để ý. Chim cảnh rất nhạy với khói và hơi trong không khí; mèo, chó, thỏ, chuột cảnh sống gần sàn, nơi một phần hạt khói lắng xuống. Đưa con vật ra khỏi phòng khi xông là việc đơn giản mà nhiều nhà quên.
Dấu hiệu chung cần dừng xông ngay: cay mắt, ho, khò khè, tức ngực, nhức đầu, chóng mặt, buồn nôn. Ra chỗ thoáng; nếu không đỡ hoặc nặng lên, đi khám hoặc gọi cấp cứu.
Câu hỏi thường gặp
Khói trầm có ít độc hơn khói nhang thường không?
Không thể so chung, vì phụ thuộc loại trầm, loại nhang, cách đốt. Trầm hơ nhiệt thấp gần như không khói, còn nụ trầm, nhang trầm đốt cháy vẫn có khói như mọi thứ đốt. Câu hỏi khói nhang thờ cúng có hại không được nhiều nơi viết riêng; ở đây chỉ bàn khói xông thường kỳ.
Thấy ít khói thì có cần mở cửa không?
Vẫn cần. Khí CO và một phần bụi rất nhỏ không nhìn thấy được. Mở cửa trong và sau khi xông là thói quen nên giữ, kể cả khi đĩa xông chỉ có một sợi khói mảnh.
Xông hằng ngày và xông vài lần một tháng khác nhau thế nào?
Khác ở tổng lượng khói người trong nhà hít vào theo thời gian. Xông thỉnh thoảng, ít, có thông gió là mức tiếp xúc thấp. Đốt hằng ngày trong phòng kín là mức cao hơn nhiều, nhất là với người ở nhà cả ngày.
Máy đo bụi mịn cầm tay có giúp gì không?
Có thể giúp thấy rõ bụi mịn tăng khi đốt và giảm khi mở cửa, từ đó điều chỉnh cách xông. Độ chính xác của máy cầm tay khác nhau; dùng để so sánh trước và sau trong cùng một phòng thì hữu ích hơn là đọc con số tuyệt đối.
Khói xông bám trên rèm có cần giặt thường xuyên không?
Nhà xông thường xuyên nên giặt rèm, vỏ gối, khăn phủ ghế định kỳ, vì vải giữ mùi và hạt khói. Giặt cũng giúp người nhạy mùi đỡ khó chịu khi không xông.