Thông gió khi xông hương nên tạo một đường gió đi qua phòng: mở một cửa ở phía đón gió và một cửa ở phía đối diện, đặt đĩa xông gần phía gió ra, quạt (nếu dùng) đặt ở cửa và quay mặt ra ngoài để đẩy khói đi, không quay vào đĩa. Mở cửa trong suốt lúc xông và ít nhất nửa giờ đến một giờ sau khi tàn, lâu hơn với phòng nhỏ, phòng có người nhạy cảm.
Nhiều nhà xông xong đóng cửa "cho giữ hương". Hương có thể giữ lâu hơn thật, nhưng cùng với hương là khói, bụi mịn và khí CO từ than hoặc bột cháy. Thông gió không làm mất ý nghĩa của buổi xông; theo quan niệm dân gian, khói xông còn được hình dung là "đưa cái cũ ra khỏi nhà", điều chỉ xảy ra khi cửa mở.
Bài này đi qua nguyên lý gió lùa, cách bố trí cửa, quạt, đĩa xông theo từng kiểu nhà phổ biến ở Việt Nam, và những sai lầm hay gặp.
Nguyên lý: khói đi theo đường gió, không tự bay ra
Khói xông nóng hơn không khí xung quanh nên lúc đầu bốc lên cao, sau đó nguội đi và lan theo luồng không khí trong phòng. Nếu phòng không có đường gió, khói tụ lại ở phần trên rồi từ từ lan khắp phòng, kể cả sang phòng bên cạnh qua khe cửa. Mở một cửa sổ duy nhất thường không đủ, vì không khí không có lối ra thì cũng không có lối vào.
Gió lùa, hay thông gió xuyên phòng, xảy ra khi có hai lỗ mở ở hai phía có chênh lệch áp suất: một phía đón gió, một phía khuất gió. Không khí đi vào phía đón gió, quét qua phòng, mang khói ra phía còn lại. Trong nhà không có gió tự nhiên mạnh, chênh lệch nhiệt độ giữa trong và ngoài, hay chênh lệch độ cao giữa cửa dưới và cửa trên (như giếng trời, ô thoáng), cũng tạo ra dòng khí.
Nhà ống ở thành phố thường có giếng trời hoặc ô thoáng trên cao. Không khí ấm có khói bốc lên, thoát qua lỗ trên cao, kéo không khí mát hơn từ cửa dưới vào; đây là hiệu ứng ống khói mà kiến trúc nhà truyền thống dùng từ lâu. Nhà có giếng trời nên tận dụng: xông ở tầng gần giếng trời, mở ô thoáng phía trên và cửa phía dưới.
Từ nguyên lý này rút ra ba điều: luôn mở ít nhất hai lỗ ở hai phía; đặt đĩa xông gần phía gió ra để khói đi quãng ngắn nhất trước khi ra ngoài; tránh đặt đĩa ở góc chết, nơi không khí đứng yên, vì khói ở đó tụ lâu nhất.
Các bước bố trí thông gió cho một buổi xông
Trình tự dưới áp cho phần lớn nhà ở, điều chỉnh theo thực tế nhà mình:
- Trước khi mồi lửa, đứng giữa phòng cảm nhận gió đang từ phía nào vào; nếu không rõ, thắp một nén nhang nhìn hướng khói bay.
- Mở cửa hoặc cửa sổ phía đón gió, và một cửa ở phía đối diện hoặc ô thoáng cao. Đóng cửa các phòng ngủ, phòng có người nhạy cảm để khói không lan vào.
- Đặt đĩa xông trên nền không cháy, gần phía gió ra, cách cửa đủ xa để rèm không bay tới, không đặt ngay luồng gió mạnh làm bùng lửa, bay tàn.
- Nếu dùng quạt, đặt quạt sát cửa phía gió ra, quay mặt ra ngoài; quạt thổi không khí ra sẽ kéo không khí từ phía kia vào.
- Xông xong, giữ cửa mở; với phòng nhỏ, phòng có rèm vải dày, kéo dài thời gian thoáng.
- Đi một vòng ngửi thử các phòng khác; nếu khói đã lan vào phòng ngủ, mở cửa phòng đó cho thoáng trước giờ ngủ.
Một nén nhang thử hướng gió là mẹo đơn giản mà hiệu quả: sợi khói cho thấy chính xác không khí đang đi đâu, tốt hơn mọi phỏng đoán. Làm xong thì dập nhang, không để cháy thêm.
Quạt và máy hút mùi: dùng đúng chiều
Quạt quay mặt ra ngoài cửa. Đây là cách hiệu quả nhất: quạt đẩy không khí trong phòng ra ngoài, tạo áp thấp trong phòng, không khí sạch từ cửa kia đi vào. Quạt đặt sát khung cửa, càng kín quanh quạt càng tốt.
Không thổi quạt thẳng vào đĩa xông. Quạt thổi vào đĩa làm bột cháy nhanh, bùng lửa, bay tàn, khói tạt khắp phòng thay vì đi ra ngoài.
Quạt trần. Quạt trần trộn đều không khí trong phòng, làm khói loãng ra nhưng không đưa khói ra ngoài. Nếu không có cửa mở, quạt trần chỉ làm khói lan khắp phòng nhanh hơn.
Máy hút mùi bếp, quạt hút nhà vệ sinh. Đây là những thiết bị hút khí ra ngoài sẵn có trong nhà. Xông ở gần bếp thì bật hút mùi; phòng không có cửa sổ thì mở cửa phòng và bật quạt hút ở nhà vệ sinh gần đó để kéo khí.
Điều hoà. Phần lớn điều hoà dân dụng chỉ làm lạnh không khí trong phòng, không đưa không khí mới vào. Tắt điều hoà và mở cửa khi xông; bật lại khi phòng đã thoáng.
Thông gió theo kiểu nhà
Mỗi kiểu nhà phổ biến ở Việt Nam có cách tạo gió lùa riêng:
| Kiểu nhà | Thách thức | Cách làm gợi ý |
|---|---|---|
| Nhà ống, nhà phố | Chỉ có cửa trước và sau, phòng giữa tối, ít gió | Mở cửa trước và cửa sau hoặc giếng trời; xông ở tầng có giếng trời; quạt đặt ở cửa sau quay ra |
| Căn hộ chung cư | Thường chỉ một mặt có cửa sổ, cửa chính ra hành lang | Mở cửa sổ và ban công, bật hút mùi bếp; không mở cửa chính cho khói tràn ra hành lang chung; xông lượng rất nhỏ |
| Nhà vườn, nhà cấp bốn | Thường thoáng, nhiều cửa | Mở hai phía đối diện; chú ý gió mạnh làm bay tàn |
| Phòng trọ một cửa | Không có gió lùa | Xông ngay cửa ra vào, hoặc ngoài hành lang riêng nếu được phép; cân nhắc cách không khói |
| Nhà nhiều tầng | Khói bốc lên cầu thang, tụ ở tầng trên | Mở cửa sổ tầng trên cùng hoặc ô thoáng mái để khói thoát lên; xông từng tầng |
Ở chung cư, khói ra hành lang chung, vào hộp kỹ thuật, có thể làm phiền hàng xóm và kích hoạt đầu báo khói của toà nhà. Tìm hiểu quy định của toà nhà trước khi xông khói, và có bài riêng về đầu báo khói trong danh mục này.
Mở cửa bao lâu sau khi xông
Không có con số đúng cho mọi nhà, vì phụ thuộc lượng đã đốt, cỡ phòng và gió. Một mức hợp lý cho đa số trường hợp là giữ cửa mở suốt lúc xông và thêm ít nhất nửa giờ đến một giờ sau khi đĩa đã tàn, nguội. Phòng nhỏ, ít cửa, đốt nhiều, có rèm vải dày thì kéo dài hơn. Cách kiểm tra đơn giản là ra ngoài vài phút rồi quay vào: nếu vẫn thấy mùi khói rõ, khói chưa đi hết.
Nếu xông bằng than, phải chắc chắn than đã tắt hẳn trước khi đóng cửa. Than âm ỉ trong phòng kín là nguồn sinh khí CO, loại khí không màu không mùi. Không bao giờ đóng kín cửa khi còn than cháy, và không xông than trong phòng ngủ trước khi ngủ.
Với nhà có người nhạy cảm như người hen, trẻ nhỏ, người già, thai phụ, nên để họ ở phòng khác hoặc ra ngoài trong lúc xông và quay lại khi phòng đã thoáng. Đây là cách giữ nếp xông mà không ai trong nhà phải hít khói.
Rèm, gối, chăn trong phòng vừa xông có thể mang mùi khói vào giấc ngủ. Nếu xông ở phòng khách thông với phòng ngủ, đóng cửa phòng ngủ trong lúc xông, hoặc thoáng cả phòng ngủ trước giờ đi nằm.
Nếu nhà muốn giảm luôn lượng khói phải thông, chọn bột xông có hướng dẫn lượng dùng rõ ràng và đốt đúng lượng đó, thay vì ước chừng. Bột xông tẩy uế đóng gói sẵn có hướng dẫn lượng dùng trên bao có thể tham khảo ở vatpham.com.
Những sai lầm hay gặp
Các sai lầm dưới đây làm khói đọng lâu hơn hoặc gây rủi ro không cần thiết:
- Xông xong đóng hết cửa "cho giữ hương" trong khi đĩa còn âm ỉ.
- Mở một cửa sổ nhỏ duy nhất rồi nghĩ là đủ thoáng.
- Bật điều hoà, đóng cửa, xông trong phòng ngủ trước giờ ngủ.
- Quạt thổi thẳng vào đĩa bột cho "cháy nhanh".
- Đặt đĩa ở góc phòng kín, xa mọi cửa.
- Mở cửa chính ra hành lang chung cư cho khói đi, làm khói tràn sang nhà hàng xóm.
- Xông khi trẻ đang ngủ trong phòng bên cạnh, cửa phòng trẻ mở.
Thêm một sai lầm nữa ít ai nghĩ tới: xông ngay trước khi đi ra ngoài rồi khoá cửa. Nhà đóng kín, đĩa xông có thể còn âm ỉ, không ai trông, khói và khí cháy tụ lại cho tới khi về. Xông khi còn ở nhà ít nhất tới lúc tàn hẳn và thoáng xong.
Mỗi sai lầm đều có cách sửa đơn giản nêu ở các mục trên. Điểm chung là coi thông gió là một phần của buổi xông, chuẩn bị từ trước khi mồi lửa, chứ không phải việc làm sau khi thấy khói nhiều.
Thông gió theo mùa và theo thời tiết
Mùa nồm ở miền Bắc. Không khí ngoài trời ẩm, mở cửa lâu làm tường, sàn đọng nước. Nhiều nhà vì thế ngại mở cửa khi xông. Cách dung hoà là xông lượng nhỏ, mở cửa trong thời gian ngắn nhưng tạo gió lùa mạnh bằng quạt quay ra ngoài, sau đó đóng cửa và bật hút ẩm nếu có. Xông không thay việc chống ẩm; mùi hương chỉ làm nhà dễ chịu hơn.
Những ngày lạnh. Mở cửa làm nhà lạnh, người già, trẻ nhỏ dễ bị nhiễm lạnh. Cho họ sang phòng khác, xông và thoáng nhanh ở phòng cần xông, đóng cửa lại khi đã hết khói. Không đóng kín cửa để giữ ấm trong khi đang có than hay bột cháy.
Những ngày nắng nóng. Nhà bật điều hoà nhiều giờ, người ta ngại mở cửa. Xông vào sáng sớm hoặc chiều tối khi trời dịu, mở cửa, tắt điều hoà trong lúc xông và thoáng, rồi bật lại.
Ngày gió mạnh, mưa bão. Gió mạnh làm bay tàn, bùng lửa; mưa tạt vào nhà. Đây là ngày nên hoãn xông khói, hoặc chỉ dùng cách không có lửa.
Ngày không khí ngoài trời ô nhiễm. Có những ngày bụi mịn ngoài trời cao, nhất là ở các thành phố lớn vào mùa khô. Mở cửa lúc đó là đưa bụi ngoài vào. Có thể hoãn xông khói, hoặc chọn tinh dầu lượng nhỏ, và theo dõi thông tin chất lượng không khí của địa phương.
Câu hỏi thường gặp
Mở cửa khi xông có làm mất mùi thơm không?
Mùi nhạt nhanh hơn khi đóng cửa, nhưng vẫn còn đủ để cảm nhận trong lúc xông, và phần mùi bám vào đồ vải vẫn lưu lại. Đổi một chút mùi lấy không khí dễ thở hơn là đánh đổi hợp lý.
Ngày mưa gió không mở được cửa thì có nên xông không?
Có thể hoãn sang hôm khác, hoặc chọn cách ít khói như hơ trầm nhiệt thấp, tinh dầu lượng nhỏ, đun nước lá cho bốc hơi. Nếu vẫn đốt, mở hé cửa phía khuất gió, bật hút mùi bếp, đốt lượng rất nhỏ.
Có nên dùng quạt hút gắn tường cho phòng hay xông không?
Quạt hút gắn tường giúp đưa khói ra ngoài rất hiệu quả, nhất là phòng ít cửa. Lắp đặt cần thợ điện và có thể cần xin phép nếu là chung cư; đặt quạt hút ở phía cao của tường đối diện cửa vào.
Xông ở ban công có cần thông gió nữa không?
Ban công thoáng thì khói đi ra ngoài nhanh, nhưng vẫn cần chú ý hướng gió để khói không tạt ngược vào nhà hay sang ban công hàng xóm, và đĩa phải đặt chắc, xa đồ dễ cháy, có người trông.
Thông gió có làm giảm khí CO từ than xông không?
Có, thông gió là cách chính để CO không tích tụ. Nhưng thông gió không thay được nguyên tắc không xông than trong phòng ngủ khi ngủ và không đóng cửa khi than còn cháy. Có bài riêng về than xông và khí CO.