Xông phong long là cách gọi trong dân gian, thường gặp ở miền Nam và trên bao bì một số loại bột, thuốc xông, để chỉ việc đốt bột xông hay thảo mộc rồi mang khói đi khắp các phòng, các góc trong nhà, thường vào dịp đầu tháng, đầu năm hoặc khi muốn "làm mới" nhà cửa. Về cách làm, xông phong long gần với xông nhà thông thường; điểm khác là nhấn vào việc đi khắp nhà, không để sót góc nào.
Nguồn gốc của hai chữ "phong long" hiện chưa có tài liệu thống nhất để khẳng định. Bài này vì vậy không đưa ra một cách giải nghĩa nào như là sự thật; thay vào đó, nói rõ người ta thường dùng từ này để chỉ việc gì, làm thế nào cho đúng, và những điểm an toàn cần giữ khi mang một đĩa lửa đi qua mọi ngóc ngách của căn nhà.
Cách gọi "phong long" trong đời sống
Người hỏi "xông phong long là gì" thường đã nghe từ này từ ông bà, từ người bán hàng, hoặc thấy trên gói bột xông. Trong cách dùng phổ biến, "xông phong long" là xông nhà một cách trọn vẹn: đốt bột hay thuốc xông trên đĩa, cầm đĩa đi từ phòng này sang phòng khác, qua các góc khuất, gầm cầu thang, lối đi, rồi ra cửa. Có người dùng từ này như một tên khác của xông nhà nói chung.
Về chữ nghĩa, có người hiểu "phong" là gió, ý chỉ khói theo gió lan khắp nhà; có người cho rằng đây là một cách đọc lưu truyền từ nơi khác vào, qua con đường buôn bán hương liệu. Những cách hiểu này chưa được kiểm chứng bằng tài liệu đáng tin, nên chỉ nên coi là cách hiểu dân gian. Điều đáng để ý hơn là việc người ta làm, chứ không phải tên gọi.
Cũng cần phân biệt: xông phong long nói ở đây là xông khói cho không gian nhà ở. Nó khác với xông hơi cho người (nồi xông lá khi bị cảm), vốn là chuyện của y học cổ truyền và cần hỏi thầy thuốc. Nó cũng khác với tẩy uế theo dịp như sau tang, sau ốm, là chủ đề riêng.
Cách xông phong long từng bước
Trình tự sau đây dựa trên cách làm phổ biến, đã thêm các điểm an toàn. Lượng dùng theo hướng dẫn trên bao của loại bột bạn có:
- Dọn nhà trước: quét, lau, dọn các góc khuất, gầm giường, gầm cầu thang. Xông khắp nhà mà nhà chưa dọn thì chỉ đưa khói vào chỗ bụi.
- Mở hết cửa sổ, cửa phòng, cửa chính; tắt điều hoà và quạt thổi mạnh; đóng cửa tủ quần áo.
- Chuẩn bị một đĩa kim loại hoặc khay sứ dày có lót tro, cát, đặt trên một khay thứ hai có quai hoặc lót khăn chịu nhiệt để cầm không nóng tay.
- Đổ bột thành núi nhỏ, mồi lửa ở đỉnh, chờ bột cháy âm ỉ thành khói, không còn ngọn lửa.
- Cầm khay bằng hai tay, đi chậm từ phòng trong cùng ra phía cửa chính, dừng ngắn ở mỗi phòng, mỗi góc. Không đi nhanh, không vung khay.
- Tránh xa rèm, chăn màn, giấy, quần áo phơi, cây khô; tránh cúi đĩa sát gầm giường đầy đồ.
- Kết thúc ở cửa chính hoặc sân; đặt khay ở chỗ cố định trên nền không cháy cho bột cháy hết, có người trông.
- Để cửa mở thêm nửa giờ; đổ tro khi đã nguội hẳn.
Nếu cần bột xông đóng gói sẵn, có hướng dẫn trên bao, có thể tham khảo ở vatpham.com.
Xông phong long, xông thường ngày và tẩy uế khác nhau thế nào
Ba việc này hay bị lẫn với nhau. Bảng dưới tách theo cách làm phổ biến:
| Việc | Thường làm khi | Cách làm | Thứ dùng |
|---|---|---|---|
| Xông thường ngày | Trước khi có khách, cuối tuần | Đặt một đĩa cố định, lượng nhỏ | Nụ trầm, trầm hơ, ít bột |
| Xông phong long | Đầu tháng, đầu năm, muốn làm mới nhà | Mang khói đi khắp các phòng, các góc | Bột xông, thuốc xông thảo mộc |
| Tẩy uế theo dịp | Về nhà mới, sau tang, sau ốm | Dọn dẹp lớn, lau nước lá, đốt bột tẩy uế | Bột tẩy uế, nước lá |
Ranh giới giữa các việc này trong đời sống không rạch ròi, mỗi nhà một cách. Bảng chỉ để giúp hình dung. Điều chung của cả ba là an toàn lửa, mở cửa thông gió, và lượng vừa đủ.
Người bán hàng đôi khi dùng chữ phong long, tẩy uế, xông nhà lẫn lộn trên cùng một bao bì. Khi chọn mua, hãy đọc kỹ phần hướng dẫn cách dùng và lượng dùng hơn là để ý tên gọi; cùng một chữ nhưng mỗi nơi làm một kiểu bột khác nhau.
Những chỗ cần cẩn thận khi mang khói đi khắp nhà
Cầu thang. Đi cầu thang với khay lửa trên tay là lúc dễ vấp ngã nhất. Bật đèn, đi chậm, một tay cầm khay, tay kia vịn; hoặc xông từng tầng bằng đĩa riêng thay vì mang một đĩa lên xuống.
Gầm giường, gầm cầu thang, kho. Những chỗ này đầy đồ dễ cháy và ít gió. Chỉ đứng ở cửa, đưa khói vào trong một chốc; không đặt đĩa trong đó.
Phòng có người nằm. Người già, người ốm, trẻ nhỏ đang ngủ thì bỏ qua phòng đó, hoặc đưa họ ra trước.
Phòng thờ. Đã có nhang, nến; đi qua nhẹ, không đặt thêm đĩa lửa cạnh bàn thờ.
Khu bếp. Tránh bếp gas, bình gas, dầu ăn; đi qua nhanh khi bếp đã tắt.
Phòng có nhiều đồ điện. Phòng làm việc, phòng có tủ lạnh, máy giặt: đi qua nhanh, không để khói đặc trong phòng có quạt hút gió của máy.
Nhà có đầu báo khói. Khói đặc đi qua sát trần có thể làm đầu báo kêu; giữ khay ở ngang thắt lưng và đi chậm qua khu vực đó.
Ban công, sân phơi. Gió mạnh làm tàn bay; giữ khay thấp, tránh xa quần áo phơi, chậu cây khô.
Thuốc xông, bột xông dùng cho xông phong long
Thứ người ta dùng để xông phong long thường là bột xông hoặc "thuốc xông" dạng bột, dạng vụn, gồm thảo mộc khô, bột gỗ, có loại thêm trầm, quế, hương liệu. Thành phần cụ thể khác nhau theo từng nơi sản xuất; người mua chỉ biết được qua nhãn và lời người bán. Vì vậy nên chọn loại có nhãn rõ ràng, có tên nơi sản xuất, có hướng dẫn cách dùng, có hạn dùng.
Khi đốt thử lần đầu, hãy đốt một nhúm nhỏ ở sân hoặc chỗ thoáng. Khói có mùi thảo mộc, gỗ, dịu là bình thường; khói xanh gắt, mùi hoá chất, mùi nhựa cháy, cay mắt dữ dội là dấu hiệu nên bỏ loại đó. Không tự trộn thêm diêm sinh, lưu huỳnh, long não hay bất kỳ hoá chất nào vào bột xông để "mạnh hơn"; những thứ đó khi cháy sinh khí độc.
Một số nhà dùng nguyên liệu tự có như quế, hồi, vỏ bưởi khô, ngải cứu khô hơ trên than. Cách đó cũng gần với tinh thần xông phong long, chỉ cần nhớ than sinh khí CO và phải mở cửa, không mang than đi vào phòng kín.
Quan niệm dân gian và cách hiểu cho vừa
Dân gian thường gắn xông phong long với ý làm sạch nhà, xua cái không lành, đón điều tốt. Những quan niệm ấy là một phần của văn hoá, có giá trị với người tin, giúp họ yên lòng. Bài này tôn trọng điều đó và cũng không hứa hẹn thay. Không có bằng chứng để nói xông phong long mang lại may mắn, tài lộc hay đuổi được thứ gì vô hình.
Cũng có những lời truyền rằng khói xông "diệt khuẩn", "lọc không khí", "đuổi muỗi tận gốc". Một vài chất trong khói có thể làm côn trùng tránh đi trong chốc lát, nhưng xông không phải là biện pháp khử khuẩn hay diệt côn trùng đáng tin cậy, và khói còn làm không khí trong nhà kém đi trong lúc đang xông. Vệ sinh, thông gió, xử lý ẩm mới là những việc làm sạch nhà thật sự.
Người không tin vẫn có thể thấy giá trị ở việc này: một buổi đi khắp nhà, nhìn lại từng góc, phát hiện chỗ ẩm, chỗ dột, chỗ bụi bẩn mà ngày thường không để ý.
Cách hiểu vừa phải nhất: xông phong long là một nếp nhà, gắn với việc dọn dẹp và chăm chút chỗ ở, mang lại mùi hương dễ chịu và cảm giác yên ổn cho người làm. Giữ nó theo cách an toàn là đủ.
Ai nên tránh khói khi xông khắp nhà
Vì xông phong long đưa khói đi khắp mọi phòng, không có chỗ nào trong nhà là "vùng không khói" trong lúc xông. Điều đó có nghĩa là người nhạy cảm không trốn đi đâu được trong nhà. Trẻ sơ sinh, trẻ nhỏ, thai phụ, người bị hen, viêm mũi dị ứng, bệnh phổi mạn tính, người già yếu nên được đưa ra ngoài, sang nhà người thân hay đi dạo trong lúc xông, chỉ quay về khi các phòng đã thoáng.
Thú cưng cũng vậy: chim cảnh nhạy với khói nên mang lồng ra ngoài; chó mèo nên ra sân hoặc ở phòng đóng cửa có cửa sổ mở ra ngoài, và xông phòng đó sau cùng, rất nhẹ.
Người cầm đĩa đi xông cũng hít nhiều khói nhất. Nên đi chậm nhưng không đứng lâu ở một chỗ, giữ đĩa ở ngang thắt lưng, không đưa sát mặt. Ai thấy chóng mặt, ho nhiều, tức ngực thì đưa đĩa cho người khác hoặc dừng lại, ra chỗ thoáng; triệu chứng không đỡ thì cần đi khám.
Xông phong long cho nhà phố, căn hộ và nhà vườn
Nhà phố nhiều tầng là kiểu nhà hợp nhất với cách xông phong long truyền thống, vì có nhiều phòng, nhiều góc, cầu thang làm đường thoát khói. Nên chuẩn bị mỗi tầng một đĩa, đi khắp các phòng của từng tầng rồi đặt đĩa lại ở sảnh tầng đó, thay vì mang một đĩa lên xuống. Mở cửa tầng trệt và cửa tầng thượng để khói đi lên rồi thoát ra.
Căn hộ chung cư thì nhỏ, kín, có đầu báo khói. Mang khói đi khắp căn hộ trong vài phút là đủ, với lượng bột ít hơn hẳn nhà phố. Mở cửa ban công và cửa sổ các phòng trước; không mang đĩa ra hành lang chung. Nếu nội quy toà nhà không cho lửa trần, có thể giữ tinh thần của việc "đi khắp nhà" bằng cách dọn dẹp từng phòng và đặt túi thảo mộc khô mới ở mỗi phòng.
Nhà vườn, nhà quê có sân rộng, nhiều gian, có khi có chuồng trại, kho thóc. Ở đây khói thoát rất nhanh nhưng vật liệu dễ cháy cũng nhiều: rơm, củi, mái lá, vách tre. Đi khắp các gian nhà ở là đủ; không mang đĩa vào kho rơm, kho củi, chuồng trại. Nếu muốn xông quanh vườn theo nếp, chọn lúc lặng gió.
Câu hỏi thường gặp
Xông phong long khác xông nhà bình thường thế nào?
Theo cách dùng phổ biến, xông phong long nhấn vào việc mang khói đi khắp các phòng, các góc trong nhà, thường vào dịp đầu tháng, đầu năm. Xông thường ngày thì đặt một đĩa cố định với lượng nhỏ. Nhiều người dùng hai từ thay cho nhau, không có ranh giới cứng.
Chữ "phong long" nghĩa là gì?
Hiện chưa có tài liệu thống nhất giải thích nguồn gốc hai chữ này. Có người hiểu "phong" là gió, ý khói theo gió đi khắp nhà; có người cho là cách đọc lưu truyền từ nơi khác. Những cách hiểu này chưa kiểm chứng được, nên chỉ nên xem là cách giải thích dân gian.
Xông phong long bao lâu một lần?
Mỗi nhà một nếp: có nhà xông đầu tháng, có nhà chỉ xông đầu năm hoặc khi muốn làm mới nhà cửa. Vì xông khắp nhà nên lượng khói nhiều hơn xông thường ngày; với gia đình có người nhạy cảm, nên giãn ra và kết hợp các cách ít khói.
Có nên trộn thêm diêm sinh, long não vào bột để xông mạnh hơn?
Không. Diêm sinh (lưu huỳnh) khi cháy sinh khí độc gây kích ứng mạnh đường thở; long não và các hoá chất khác cũng không nên đốt trong nhà. Chỉ dùng bột xông có nhãn rõ ràng theo hướng dẫn, không tự pha trộn.
Xông phong long có diệt được muỗi, vi khuẩn không?
Khói có thể làm muỗi tránh đi trong chốc lát, nhưng xông không phải biện pháp diệt khuẩn hay diệt côn trùng đáng tin cậy. Giữ nhà sạch, thông gió, dọn nước đọng, dùng màn và các biện pháp phòng muỗi phù hợp mới là cách hiệu quả.
Nhà có cầu thang thì mang đĩa xông lên xuống thế nào cho an toàn?
Bật đèn, đi chậm, một tay cầm khay có quai hoặc lót chịu nhiệt, tay kia vịn tay vịn. An toàn hơn là chuẩn bị mỗi tầng một đĩa riêng, xông từng tầng, không mang đĩa lửa lên xuống cầu thang. Không để trẻ nhỏ cầm đĩa.