Xông hương ngày Tết thường làm vào chiều ba mươi sau khi dọn nhà xong, trước lúc cả nhà quây quần; sáng mùng một nhiều nhà xông nhẹ thêm một lần trước khi đón khách. Giữ nếp mà không ngộp khói nghĩa là mỗi lần xông một lượng nhỏ, mở cửa, và tách việc xông ra khỏi những lúc trong nhà đang có nhiều lửa khác.
Tết là dịp trong nhà có nhiều thứ cháy nhất năm: nhang thắp trên bàn thờ suốt mấy ngày, nến, đèn, bếp nấu bánh chưng, bánh tét, nồi nước lá, có nơi đốt bồ kết, đốt vàng mã. Ở miền Bắc, Tết lại rơi vào mùa lạnh, cửa đóng kín. Bài này nói phần xông hương trong mấy ngày đó: làm lúc nào, làm sao cho không chồng lên các nguồn khói khác, và những nguy cơ cháy hay gặp. Việc dọn nhà tẩy uế cuối năm và lễ cúng thuộc chuyên mục khác.
Nếp xông nhà ngày Tết trong ký ức nhiều gia đình
Với nhiều người lớn lên ở Việt Nam, mùi Tết là một hỗn hợp khó quên: mùi lá dong luộc, mùi hương trầm, mùi quế hồi trong nồi thịt kho, mùi khói bồ kết chiều ba mươi ở một số vùng, mùi hoa đào, hoa mai, mùi giấy mới. Xông nhà là một phần của hỗn hợp đó. Sau mấy ngày dọn dẹp, lau chùi, chiều ba mươi người lớn đốt trầm hay bột xông, mang đi khắp nhà, rồi cả nhà tắm rửa, mặc quần áo mới chờ năm mới.
Trong quan niệm dân gian, việc xông chiều cuối năm gắn với ý "tiễn cái cũ, đón cái mới": những gì không may của năm cũ để lại phía sau, nhà cửa sạch sẽ thơm tho đón năm mới. Có nơi đốt bồ kết vì tin khói bồ kết có ý xua cái xấu; có nơi đun nước lá thơm để tắm tất niên. Những tục này khác nhau theo vùng và theo nhà.
Nếp này cũng thay đổi theo thời gian. Thế hệ ông bà có thể xông bằng than với quế, trầm, bồ kết; thế hệ cha mẹ chuyển sang bột xông đóng gói, nụ trầm; nhiều gia đình trẻ bây giờ dùng trầm hơ điện hay nồi nước quế hồi. Cái giữ lại qua các thế hệ là khoảnh khắc cả nhà cùng hoàn tất việc dọn dẹp và chờ năm mới.
Nhìn từ góc thực tế, xông chiều ba mươi là cái kết của đợt tổng vệ sinh cuối năm. Nhà vừa được dọn sạch, mở cửa, mùi hương bám vào rèm mới giặt, khăn trải bàn mới. Đó là lúc mùi hương đẹp nhất trong năm, vì nền nhà sạch nhất trong năm.
Sắp lịch xông trong ba ngày Tết cho không chồng khói
Cái khó của ngày Tết là có quá nhiều nguồn khói cùng lúc. Một lịch gợi ý để tách ra:
| Thời điểm | Việc xông | Tránh làm cùng lúc với | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Chiều 29 hoặc sáng 30 | Xong tổng vệ sinh, chưa xông | Nấu bánh, giặt rèm | Mở cửa cho khô nhà |
| Chiều ba mươi | Xông kỹ nhất: bột xông, trầm qua các phòng | Đun nồi nước lá, nấu cỗ | Làm xong trước khi thắp hương bàn thờ |
| Đêm giao thừa | Không xông thêm; chỉ thắp hương theo lễ | Nến, nhang, vàng mã | Nhà đã đủ khói nhang |
| Sáng mùng một | Xông nhẹ phòng khách trước khi có khách | Bếp đang nấu | Một nụ trầm nhỏ hoặc trầm hơ |
| Mùng hai, mùng ba | Chỉ khi có khách quý; lượng rất nhỏ | Nhiều khách, trẻ nhỏ chạy chơi | Hoặc không xông |
Theo lịch này, phần xông chính chỉ một lần, chiều ba mươi. Các lần sau đều nhẹ. Như vậy nhà có mùi trầm suốt mấy ngày Tết mà không ai phải ngồi trong khói.
Nếu cần bột xông đóng gói sẵn, có hướng dẫn trên bao, có thể tham khảo ở vatpham.com.
Xông chiều ba mươi từng bước
Một trình tự gọn, làm sau khi đã dọn nhà xong:
- Tắt bếp nấu, hoặc chờ nồi bánh đã ở chế độ lửa nhỏ ổn định ở khu bếp riêng, có người trông bếp.
- Mở cửa chính và cửa sổ các phòng, kể cả khi trời lạnh; mặc thêm áo, chỉ mở trong khoảng nửa giờ đến một giờ.
- Đóng cửa tủ quần áo, thu quần áo mới đang treo để khói không bám.
- Đốt bột xông hoặc trầm trên đĩa sứ có lót tro; mang đi chậm từ phòng trong cùng ra phía cửa chính.
- Đặt đĩa ở chỗ cố định trên nền không cháy, xa cây đào, cành mai, giấy trang trí, câu đối giấy, đèn nháy.
- Có một người trông đến khi tàn, trong lúc những người khác tắm rửa, chuẩn bị.
- Đóng cửa khi khói đã tan, trước khi trời tối lạnh hẳn.
Nếu theo nếp đốt bồ kết, hãy đốt ngoài sân hoặc ở cửa, trong đĩa kim loại, lượng ít, vì khói bồ kết rất cay mắt và nồng; không đốt bồ kết trong phòng đóng kín.
Tết miền Bắc: lạnh, đóng cửa và khí CO
Tết ở miền Bắc thường lạnh, có năm rét đậm, mưa phùn, nồm ẩm. Người ta có xu hướng đóng kín cửa cả ngày, có nhà còn đốt than để sưởi. Đây là bối cảnh nguy hiểm nhất cho việc xông. Than xông, than sưởi cháy trong phòng đóng kín sinh khí CO, loại khí không màu không mùi, có thể làm người trong phòng ngộ độc mà không nhận ra. Mỗi mùa đông vẫn có những vụ ngộ độc khí than đáng tiếc.
Vì vậy, ngày Tết ở miền Bắc: không đốt than xông trong phòng ngủ, không mang lò than đỏ vào phòng kín để sưởi, không đóng kín cửa ngay sau khi xông. Nếu xông bằng than kèm trầm, quế, chỉ làm ở phòng khách lúc mở cửa, có người thức trông, và mang than ra ngoài dập tắt trước khi đóng cửa.
Nếu nhà nhiều người già, trẻ nhỏ, người bệnh, hãy chọn trầm hơ trên bếp điện, nụ trầm nhỏ, hoặc nồi nước thảo mộc thay cho than. Dấu hiệu như đau đầu, chóng mặt, buồn nôn, lơ mơ sau khi có than trong phòng kín là dấu hiệu khẩn cấp: mở hết cửa, đưa người ra chỗ thoáng và gọi cấp cứu ngay.
Những nguy cơ cháy hay gặp trong mấy ngày Tết
Đĩa xông đặt dưới cành đào, cây quất. Cây Tết trang trí đầy giấy đỏ, phong bao, đèn nháy; cành đào khô dần sau vài ngày. Đặt lửa ngay dưới là nguy cơ.
Nhang, nến bàn thờ cháy liên tục cộng với đĩa xông. Nhiều nguồn lửa cùng lúc khiến khó trông. Khi bàn thờ đang có nhang nến, không đặt thêm đĩa xông ở phòng thờ.
Đèn nháy, ổ điện nối dài cạnh chỗ xông. Dây điện trang trí đi khắp nhà; giữ đĩa xa ổ cắm và dây điện.
Trẻ con chạy chơi, khách ra vào đông. Đĩa đặt thấp dễ bị đá đổ. Ngày có nhiều khách thì không xông, hoặc xông xong dọn đĩa đi trước khi khách đến.
Tro xông đổ vào thùng rác đầy giấy gói quà. Thùng rác ngày Tết toàn giấy, hộp. Tro phải nguội hẳn, dập nước trước khi bỏ.
Ra khỏi nhà chúc Tết khi đĩa còn cháy. Kiểm tra mọi đĩa xông, nến, nhang trước khi khoá cửa đi chúc Tết.
Sáng mùng một và những ngày tiếp đón khách
Sáng mùng một, nhiều nhà xông nhẹ lại phòng khách trước khi người đến xông đất hay khách đầu năm tới. Lần này chỉ cần rất ít: một nụ trầm nhỏ đốt sớm, hoặc một miếng trầm hơ trên bếp điện. Mùi trầm nhẹ cộng với mùi hoa, mùi mứt bánh là đủ không khí Tết. Khói đặc lúc này chỉ làm khách cay mắt và làm áo mới của mọi người ám mùi khói.
Những ngày mùng hai, mùng ba, khách khứa đông, trẻ con chạy nhảy, thì nên dừng việc xông. Phòng khách cần thoáng hơn thơm. Nhiều nhà mở cửa suốt ngày khi có khách, đó là cách tốt nhất để không khí trong nhà dễ chịu dù có bao nhiêu nhang đang thắp trên bàn thờ.
Sau Tết, khi đã cất cây đào, hạ nêu, dọn bàn thờ, nhiều gia đình xông lại nhà một lần để "khép" Tết. Đó là lần xông có thể làm kỹ lại như chiều ba mươi, vì nhà đã vãn khách và có thể mở cửa cả ngày.
Gia đình nhỏ, nhà xa quê và Tết ở căn hộ
Không phải gia đình nào cũng có ông bà dẫn dắt nếp Tết. Những gia đình trẻ ở căn hộ thành phố, ăn Tết riêng, hay những người ở xa quê không về được, vẫn có thể giữ phần xông chiều ba mươi theo cách gọn: dọn nhà, mở cửa ban công, đốt một nụ trầm hoặc đun nồi nước quế hồi vỏ bưởi, rồi cả nhà quây quần. Mùi hương quen thuộc có thể làm căn hộ xa quê có không khí Tết hơn hẳn.
Ở căn hộ chung cư, ngày Tết nhà nào cũng thắp hương, có toà nhà ngột ngạt khói ở hành lang. Hãy xông trong nhà mình với lượng nhỏ, đặt xa đầu báo khói, và không đốt vàng mã, bồ kết ở ban công, hành lang. Nhiều toà nhà có khu đốt vàng mã chung; nếu có, dùng đúng chỗ đó.
Với người sống một mình ngày Tết, xông nhà có khi là một nghi thức nhỏ giúp đánh dấu năm cũ đã qua. Chỉ cần nhớ rằng xông xong phải trông đến khi tàn, và đừng ngồi lâu trong phòng kín có khói. Tết là để nghỉ ngơi, không phải để nhức đầu vì khói.
Tết miền Trung, miền Nam: nắng, gió và mùi trầm
Ở miền Nam, Tết rơi vào mùa khô, trời nắng, nhà cửa mở toang cả ngày. Đây là điều kiện thuận lợi cho việc xông: khói thoát nhanh, mùi trầm không đọng lâu. Cái cần để ý lại là gió mùa khô khá mạnh ở nhiều nơi, làm tàn lửa bay xa và cây kiểng, lá khô ngoài sân dễ bắt lửa. Đĩa xông đặt trong nhà, ở chỗ khuất gió, chắc chắn hơn đặt ngoài hiên.
Nhiều nhà miền Nam ngày Tết có nhiều chậu mai vàng, cúc, vạn thọ bày trước sân, dọc hiên. Lá mai rụng, hoa khô, giấy kiếng gói chậu đều là thứ dễ cháy, nên giữ lư xông xa khu chưng hoa. Khói còn làm hoa mau tàn hơn.
Ở miền Trung, Tết có năm mưa lạnh kéo dài, có năm nắng hanh. Những nhà gỗ, nhà rường cũ ở Huế và các vùng lân cận có vách gỗ, cột gỗ, đôi khi trần ván; lửa trần trong nhà gỗ cần được để ý hơn nhà xây. Với nhà như vậy, nên xông ít, đặt đĩa trên nền gạch, xa vách, và để cửa mở.
Dù ở miền nào, điều chung vẫn là: xông sau khi dọn xong, có người trông, mở cửa, và không để nhiều nguồn lửa cháy cùng lúc trong những ngày đã quá nhiều lửa.
Câu hỏi thường gặp
Nên xông nhà ngày Tết vào lúc nào?
Nhiều nhà xông kỹ nhất vào chiều ba mươi sau khi dọn dẹp xong, trước khi thắp hương bàn thờ và quây quần. Sáng mùng một có thể xông nhẹ phòng khách trước khi đón khách. Những ngày sau thì xông rất ít hoặc không, vì nhà đã có nhiều nhang khói từ bàn thờ.
Đêm giao thừa có nên xông nhà không?
Đêm giao thừa trong nhà thường đã có nhang, nến bàn thờ cháy liên tục. Xông thêm vào lúc này làm nhà nhiều khói và nhiều lửa cùng lúc, khó trông. Nếu đã xông chiều ba mươi thì không cần xông thêm lúc giao thừa.
Đốt bồ kết chiều ba mươi trong nhà có an toàn không?
Khói bồ kết rất cay và nồng, đốt trong phòng kín dễ làm người già, trẻ nhỏ ho, cay mắt. Nếu giữ tục này, đốt ít, trong đĩa kim loại, ở sân, hiên hoặc cửa ra vào, có người trông, và mở cửa. Nhà có người bệnh hô hấp nên bỏ qua.
Tết miền Bắc lạnh, đóng cửa xông có sao không?
Đóng cửa ngay khi xông làm khói đọng lại; nếu dùng than xông, than sưởi trong phòng kín còn có nguy cơ ngộ độc khí CO rất nguy hiểm. Hãy mở cửa trong lúc xông, mặc thêm áo, chỉ đóng cửa khi đã tàn và khói tan, và không bao giờ để than cháy trong phòng ngủ.
Có cần xông nhà sau khi hết Tết không?
Không bắt buộc. Nhiều gia đình xông lại một lần sau khi cất cây đào, dọn bàn thờ, như một cách khép lại mấy ngày Tết và làm mới nhà cửa trước khi trở lại nhịp làm việc. Lúc này có thể mở cửa cả ngày nên xông thoải mái hơn.
Ở chung cư ngày Tết có được xông không?
Thường được xông lượng nhỏ trong căn hộ, nhưng tuỳ nội quy từng toà nhà. Đặt đĩa xa đầu báo khói, mở cửa ban công, không đốt ở hành lang, ban công nếu toà nhà cấm. Đốt vàng mã phải đúng khu vực toà nhà quy định.