Lời khuyên thận trọng là người mang thai không nên tự tay xông nhà. Người cầm đĩa, vun bột, mồi lửa là người hít khói gần nhất và nhiều nhất; trong khi tránh hít khói đốt là lời khuyên chung cho thai kỳ. Nếu gia đình muốn giữ nếp xông, hãy nhờ người khác làm, người mang thai ra khỏi khu vực xông hoặc ra ngoài, và chỉ trở vào khi nhà đã thông gió kỹ.
Bài này không nhằm doạ hay đưa ra lời cấm đoán, mà giải thích vì sao lời khuyên đó hợp lý, cách sắp xếp để vẫn giữ được nếp nhà, và những trường hợp nên hỏi bác sĩ khám thai. Mỗi thai kỳ, mỗi người có tình trạng sức khoẻ khác nhau; thông tin ở đây là chung, không thay cho lời khuyên của bác sĩ đang theo dõi bạn.
Vì sao người cầm đĩa là người hít khói nhiều nhất
Khi xông nhà, khói đậm đặc nhất ở ngay trên đĩa, trong khoảng vài chục phân. Người vun bột, cúi xuống mồi lửa, thổi tắt ngọn lửa, rồi cầm đĩa đi qua từng phòng là người ở trong vùng khói đó lâu nhất, mặt gần đĩa nhất. Những người khác trong nhà, nếu ở phòng khác hoặc ở xa, chỉ hít phần khói đã loãng.
Khói từ việc đốt thảo mộc, gỗ, trầm, như mọi loại khói đốt, chứa bụi mịn và các khí sinh ra khi cháy không hoàn toàn, trong đó có khí CO. Lượng phụ thuộc vào thứ được đốt, lượng đốt và độ thông gió. Ở người khoẻ, một lần xông nhỏ có thông gió thường không gây vấn đề rõ rệt; nhưng với thai kỳ, các khuyến cáo y tế chung đều nghiêng về hướng hạn chế tiếp xúc với khói trong nhà, từ khói thuốc lá, khói bếp củi đến khói hương.
Vì vậy, cách đơn giản nhất để giảm phần khói người mang thai phải hít là không để họ là người cầm đĩa. Đây là thay đổi nhỏ trong cách làm, không phải bỏ đi nếp nhà.
Những lý do khác ngoài khói
Ngoài chuyện hít khói, việc tự tay xông nhà còn có vài điểm không thuận cho người mang thai, nhất là những tháng cuối. Vun bột, mồi lửa thường phải cúi người; cầm đĩa nóng đi lại, lên xuống cầu thang khi bụng đã lớn, trọng tâm thay đổi, dễ mất thăng bằng. Một cú vấp khi đang cầm lửa là điều không ai muốn.
Nhiều người mang thai, đặc biệt trong ba tháng đầu, trở nên nhạy cảm với mùi hơn bình thường. Mùi trầm, mùi quế trước đây thấy dễ chịu có thể bỗng gây buồn nôn, đau đầu. Đây là trải nghiệm phổ biến được nhiều người kể lại; nếu bạn thấy mùi xông khó chịu khi đang mang thai, đó là tín hiệu nên tránh, không cần cố.
Cuối cùng, mệt mỏi là chuyện thường gặp trong thai kỳ. Xông nhà, dù nhỏ, vẫn là một việc cần trông lửa cẩn thận từ lúc mồi tới khi tàn. Người mệt dễ quên, dễ ngủ thiếp đi, và lửa không người trông là điều phải tránh với bất kỳ ai.
Sắp xếp để vẫn giữ nếp xông nhà
Nếu gia đình muốn giữ nếp xông vào mùng một, ngày rằm hay dịp cuối năm trong thời gian có người mang thai, có thể sắp xếp như sau:
- Nhờ một người khác trong nhà đảm nhận việc xông: chồng, mẹ, chị em, người thân.
- Chọn lúc người mang thai có việc ra ngoài, như đi khám, đi dạo, về nhà ngoại, hoặc ở một phòng xa đóng cửa, cửa sổ phòng đó mở ra ngoài trời.
- Dùng lượng nhỏ nhất đủ giữ nếp, ví dụ một nụ trầm hoặc nửa muỗng bột thay cho cả gói.
- Đặt đĩa ở phòng xa phòng ngủ của người mang thai; không xông phòng ngủ của họ trong thời gian này.
- Sau khi tàn, mở cửa thông gió ít nhất ba mươi phút đến một giờ, tới khi không còn thấy khói, mùi chỉ phảng phất.
- Người mang thai trở về và để ý cảm giác của mình; thấy khó chịu thì ra chỗ thoáng.
Nhiều gia đình tạm thay cách xông có lửa bằng cách không lửa trong thời gian này, như đặt bát thảo mộc khô ở phòng khách. Đó cũng là một cách giữ nếp, không kém ý nghĩa.
Còn tinh dầu thì sao
Một số người nghĩ tới việc chuyển sang xông tinh dầu bằng máy khuếch tán vì không có khói. Tinh dầu không có khói đốt, nhưng nó đưa vào không khí các hợp chất thơm có hoạt tính, và một số loại tinh dầu được khuyến cáo thận trọng trong thai kỳ. Vấn đề này có nhiều quan điểm và còn thiếu bằng chứng rõ ràng ở nhiều loại tinh dầu.
Lời khuyên hợp lý là không tự ý dùng tinh dầu kéo dài trong phòng ngủ khi đang mang thai, và hỏi bác sĩ khám thai nếu muốn dùng. Nếu dùng, chọn loại mùi nhẹ, lượng ít, thời gian ngắn, phòng thoáng, và dừng ngay nếu thấy khó chịu. Việc dùng tinh dầu bôi da, xoa bóp trong thai kỳ là chủ đề khác, cần tư vấn chuyên môn riêng.
Cũng nên cẩn thận với các loại đèn xông dùng nến: chúng vẫn là lửa thật, có khói nến, và bát tinh dầu nóng đặt trên ngọn lửa có thể đổ, gây bỏng. Trong thời gian mang thai, nếu đã quyết định dùng tinh dầu sau khi hỏi bác sĩ, máy khuếch tán có hẹn giờ là lựa chọn ít rủi ro hơn đèn nến. Đặt máy ở phòng khách thoáng, không đặt sát đầu giường.
Khi nào nên hỏi bác sĩ
Có bệnh hô hấp từ trước. Người mang thai có hen suyễn, viêm mũi dị ứng, bệnh phổi nên hỏi bác sĩ về việc tiếp xúc với khói hương trong nhà và cách sắp xếp cho an toàn.
Thấy khó chịu sau khi ở gần khói. Khó thở, tức ngực, ho kéo dài, chóng mặt, đau đầu nhiều, buồn nôn nặng hơn bình thường sau khi ở gần khói: ra chỗ thoáng, nghỉ ngơi, và đi khám nếu không đỡ hoặc nếu lo lắng.
Lỡ ở lâu trong phòng nhiều khói, nhất là khói than. Than xông sinh khí CO. Nếu đã ở lâu trong phòng kín có than đang cháy và thấy đau đầu, chóng mặt, buồn nôn, mệt lả, ra ngay chỗ thoáng và đi cấp cứu, nói rõ đang mang thai.
Muốn dùng tinh dầu, thảo mộc xông thường xuyên. Hỏi bác sĩ trước, kể rõ loại gì, dùng thế nào.
Có bất kỳ dấu hiệu bất thường nào của thai kỳ. Đừng tự giải thích là do khói hay do mùi; đi khám theo hướng dẫn của bác sĩ đang theo dõi bạn.
Khi người lớn trong nhà muốn người mang thai tự xông
Ở một số gia đình, người lớn tuổi có quan niệm rằng con dâu, con gái nên tự tay xông nhà đầu tháng để giữ nếp. Đây là điều dễ gây khó xử. Cách trao đổi nhẹ nhàng là không phủ nhận ý nghĩa của nếp xông, mà đề xuất thay đổi người làm: "Con nhờ anh ấy xông giúp, con ra ngoài hiên một lúc cho khỏi hít khói, bác sĩ dặn con tránh khói."
Viện dẫn lời bác sĩ thường giúp người lớn dễ chấp nhận hơn là tranh luận về chuyện có hại hay không. Nhiều ông bà, khi hiểu lý do là vì cháu, thường sẵn lòng tự làm hoặc nhờ người khác. Nếp nhà vẫn được giữ, chỉ có người cầm đĩa là khác.
Nếu gia đình vẫn muốn người mang thai có mặt trong lúc xông vì lý do tập quán, có thể thu gọn: một nụ trầm nhỏ ở phòng khách thoáng, người mang thai đứng xa, ở gần cửa sổ, chỉ vài phút rồi ra ngoài. Đó là mức thoả hiệp hợp lý hơn là cầm đĩa đi khắp nhà.
Sau khi sinh: trẻ sơ sinh và người mẹ
Thời gian sau sinh cũng là lúc nhiều gia đình có tục xông, hơ, sưởi theo kinh nghiệm truyền lại. Với trẻ sơ sinh, đường thở còn non và rất nhạy, lời khuyên chung là không để trẻ ở trong phòng có khói đốt, kể cả khói hương thơm. Việc xông nhà, nếu làm, nên ở phòng xa phòng của mẹ và bé, thông gió kỹ, và tốt nhất là tạm ngừng trong những tháng đầu.
Các tục như đốt than sưởi trong phòng sản phụ cần đặc biệt tránh vì nguy cơ ngộ độc khí CO trong phòng kín. Những vấn đề về chăm sóc sau sinh nên hỏi bác sĩ, nữ hộ sinh hoặc cơ sở y tế nơi bạn sinh.
Khi trẻ đã lớn hơn và gia đình muốn xông lại như trước, nên bắt đầu với lượng rất nhỏ, ở phòng xa, lúc trẻ không có mặt, và để ý phản ứng của trẻ sau đó: hắt hơi, ho, thở khò khè, quấy khóc bất thường là tín hiệu nên dừng. Trẻ có tiền sử khò khè, dị ứng thì hỏi bác sĩ nhi trước. Không bao giờ xông trong phòng trẻ đang ngủ.
Xông nhà chỉ là một trong nhiều nguồn khói trong nhà
Khi bàn về khói xông và thai kỳ, cũng nên nhìn rộng hơn: trong nhà còn những nguồn khói khác thường gặp hơn cả xông. Khói thuốc lá, kể cả hút ngoài ban công rồi vào nhà, là nguồn được khuyến cáo tránh rõ ràng nhất. Khói bếp khi chiên rán không bật hút mùi, khói than tổ ong, bếp củi ở nông thôn cũng là những nguồn đáng kể.
Hương muỗi, bình xịt côn trùng là sản phẩm có hoạt chất diệt côn trùng, khác hẳn hương xông; dùng trong thai kỳ nên đọc kỹ hướng dẫn, ưu tiên màn, lưới chống muỗi, và hỏi bác sĩ nếu băn khoăn. Nếu cả nhà cùng giảm những nguồn này, thì một lần xông nhỏ có thông gió, người mang thai không có mặt, chỉ là phần rất nhỏ trong bức tranh không khí của ngôi nhà.
Nói cách khác, nếu phải chọn nơi bắt đầu để không khí trong nhà tốt hơn cho người mang thai, hãy bắt đầu từ thuốc lá và bếp, rồi mới tới hương xông. Còn với hương xông, chỉ cần một thay đổi nhỏ là người mang thai không cầm đĩa và không có mặt lúc xông.
Những cách giữ hương mà không cần khói
Trong thời gian mang thai và những tháng đầu sau sinh, nếu vẫn muốn có chút hương quen thuộc trong nhà, có vài cách không cần đốt. Một bát vỏ bưởi, vỏ quýt phơi khô đặt ở phòng khách cho mùi rất nhẹ. Vài thanh quế, mấy cánh hoa hồi trong một chiếc đĩa gốm nhỏ cũng đủ phảng phất. Túi vải nhỏ đựng thảo mộc khô có thể treo trong tủ quần áo.
Những cách này có mùi nhẹ hơn nhiều so với xông, nhưng chính vì nhẹ nên hợp với người đang nhạy mùi. Nếu ngay cả mùi nhẹ này cũng gây khó chịu, hãy cất đi; trong thai kỳ, cảm giác của người mang thai là thước đo đáng tin nhất.
Một cách khác nhiều nhà dùng là giữ phần "làm mới" của nếp xông mà bỏ phần khói: chiều mùng một cả nhà cùng dọn dẹp, lau bàn, thay khăn, cắm một bình hoa tươi, mở toang cửa đón gió. Không khí đổi mới, nhà thơm mùi sạch sẽ và mùi hoa, người mang thai vẫn tham gia được những việc nhẹ mà không phải hít khói.
Câu hỏi thường gặp
Người mang thai ngửi mùi trầm có sao không?
Ngửi mùi thoảng qua trong không gian thoáng thường không phải điều đáng lo. Điều nên tránh là hít khói đậm ở gần nguồn đốt hoặc ở lâu trong phòng kín có khói. Nếu mùi gây buồn nôn, đau đầu, khó thở, ra chỗ thoáng; có lo lắng thì hỏi bác sĩ khám thai.
Có nên xông nhà trong ba tháng đầu thai kỳ không?
Gia đình vẫn có thể giữ nếp nếu người khác xông và người mang thai không có mặt, nhà được thông gió kỹ trước khi họ trở về. Ba tháng đầu nhiều người rất nhạy mùi, nên lượng càng nhỏ càng tốt, hoặc tạm thay bằng cách không lửa.
Chồng xông nhà trong lúc vợ mang thai ở phòng bên cạnh có được không?
Được nếu phòng của người vợ đóng cửa, cửa sổ phòng đó mở ra ngoài trời, lượng xông nhỏ, và sau đó thông gió kỹ toàn nhà. Tốt hơn nữa là chọn lúc người vợ ra ngoài một hai giờ.
Đốt nhang thờ hằng ngày có ảnh hưởng tới người mang thai không?
Vài nén nhang ở bàn thờ trong phòng thoáng là mức khói nhỏ. Người mang thai nên tránh là người trực tiếp thắp và đứng lâu bên bàn thờ có khói; nhờ người khác thắp, hoặc thắp ít nén, mở cửa. Có băn khoăn cụ thể thì hỏi bác sĩ.
Xông nhà xong bao lâu thì người mang thai vào được?
Khi đã mở cửa thông gió đủ để không còn thấy khói, không còn mùi gắt, thường ít nhất ba mươi phút đến một giờ sau khi bột tàn, lâu hơn với nhà kín. Người mang thai vào và thấy khó chịu thì ra lại chỗ thoáng.