Trong cùng một nhà, có người thấy mùi trầm, mùi quế là thơm, có người thấy nặng đầu, khó chịu; cả hai đều có thật, vì cảm nhận mùi khác nhau theo từng người. Cách dung hoà là thoả thuận ba thứ: phòng nào được xông (thường là phòng chung, không xông phòng riêng của người không thích), giờ nào (lúc người đó vắng nhà hoặc có thời gian thông gió), và lượng bao nhiêu (nhỏ nhất đủ giữ nếp).
Chuyện mùi xông nghe nhỏ nhưng có thể thành căng thẳng âm thầm trong gia đình nhiều thế hệ: người lớn muốn giữ nếp xông đầu tháng, người trẻ thấy nhà ngột ngạt, quần áo ám khói đi làm. Bài này giải thích vì sao mỗi người cảm nhận mùi một kiểu, cách thoả thuận cho công bằng, và cách xử lý mùi xông bám vào rèm, quần áo.
Vì sao cùng một mùi mà người thích, người không
Khứu giác là giác quan rất cá nhân. Người ta có hàng trăm loại thụ thể mùi khác nhau, và mỗi người mang một tổ hợp gen thụ thể hơi khác, nên cùng một hỗn hợp mùi có thể được cảm nhận khác nhau về cường độ và sắc thái. Một số người nhạy với một nhóm chất thơm nào đó đến mức thấy gắt, trong khi người khác thấy vừa.
Trải nghiệm và ký ức cũng định hình cảm nhận mùi. Với người lớn lên trong ngôi nhà có mùi trầm ngày rằm, mùi ấy gắn với cảm giác ấm cúng, sum họp. Với người khác, mùi khói có thể gắn với những ngày ốm, với đám tang, hay đơn giản là không gắn với gì nên chỉ thấy là khói. Không ai sai trong chuyện này.
Ngoài ra, có những người nhạy cảm về sức khoẻ: viêm mũi dị ứng, hen suyễn, đau nửa đầu có thể bị kích hoạt bởi khói và mùi mạnh. Với họ, không thích mùi xông không phải là chuyện sở thích mà là chuyện khó chịu thật trong cơ thể. Hiểu điều này giúp người thích xông bớt cảm giác bị phản đối vô cớ.
Bắt đầu từ một cuộc nói chuyện, không phải một quy định
Cách tệ nhất là mỗi bên tự làm theo ý mình: người thích cứ xông, người không thích lặng lẽ mở cửa, xịt phòng, rồi bực bội tích tụ. Cách tốt hơn là ngồi lại nói chuyện một lần, mỗi người nói rõ mình cần gì. Người lớn có thể bày tỏ: "Mẹ muốn giữ nếp xông đầu tháng và rằm, cho nhà có không khí." Người trẻ có thể chia sẻ: "Con không phản đối, chỉ là mùi khói ám vào quần áo đi làm và con hay bị nghẹt mũi."
Khi hai nhu cầu đã được nói ra, thường sẽ thấy chúng không loại trừ nhau. Nếp xông không đòi hỏi phải xông phòng ngủ của con; quần áo đi làm có thể cất vào tủ kín trước khi xông; nghẹt mũi có thể tránh nếu xông lúc con đi vắng và mở cửa trước khi con về. Những thoả thuận như vậy giữ được cả nếp nhà lẫn sự dễ chịu.
Những điểm có thể thoả thuận
Bảng dưới gợi ý các lựa chọn cho từng điểm. Mỗi nhà chọn tổ hợp hợp với mình.
| Điểm | Lựa chọn gợi ý |
|---|---|
| Phòng nào | Chỉ phòng khách, phòng thờ, lối đi chung; không xông phòng riêng của người không thích |
| Giờ nào | Lúc người không thích đi làm, đi học; xong trước khi họ về ít nhất một giờ |
| Bao lâu một lần | Giữ hai lần mỗi tháng theo nếp; các dịp khác bàn trước |
| Lượng | Một nụ trầm hoặc nửa muỗng bột thay cho ngọn lớn |
| Loại mùi | Chọn mùi cả nhà chấp nhận được, thường là mùi gỗ, quế nhẹ hơn là hương liệu ngọt gắt |
| Thông gió | Luôn mở cửa sau khi xông; người không thích có quyền mở thêm cửa |
| Cách thay thế | Những dịp không tiện xông, dùng bát thảo mộc khô, không lửa |
Thoả thuận không cần viết ra giấy, nhưng nên nói rõ một lần để cả nhà cùng biết. Sau vài tháng, ngồi lại xem có gì cần điều chỉnh.
Vì sao mùi xông bám vào rèm, quần áo
Khói xông mang theo các hạt rất nhỏ và các phân tử thơm. Khi gặp bề mặt có nhiều sợi như vải, rèm, thảm, đệm, các hạt và phân tử này bám vào các khe giữa sợi và giữ lại ở đó. Vải càng xốp, càng dày, càng nhiều sợi tự nhiên như len, cotton thì giữ mùi càng lâu. Đó là lý do áo khoác len treo ở phòng khách lúc xông có thể còn mùi tới hôm sau, trong khi áo sơ mi vải trơn treo trong tủ đóng kín thì không.
Mùi bám trên vải không giống mùi trong không khí: nó toả ra từ từ, nhất là khi vải ấm lên vì thân nhiệt. Người mặc có thể không nhận ra vì đã quen, nhưng đồng nghiệp, bạn bè ngồi cạnh thì có. Với người làm việc trong văn phòng, gặp khách, chuyện này có thể gây ngại.
Lượng mùi bám tỉ lệ với lượng khói và thời gian tiếp xúc. Xông nhỏ, thông gió nhanh thì mùi bám ít và nhạt dần sau vài giờ; xông đặc, đóng kín thì mùi bám đậm và có khi kéo dài nhiều ngày trên rèm dày.
Hạn chế mùi bám và khử mùi đã bám
Một số việc nên làm trước, trong và sau khi xông:
- Trước khi xông: đóng kín cửa tủ quần áo; cất quần áo đang phơi trong nhà, áo khoác treo ở móc sang phòng không xông; đậy chăn gối bằng một tấm phủ nếu buộc phải xông phòng ngủ.
- Trong lúc xông: dùng lượng nhỏ, hé cửa; không xông gần tủ quần áo, rèm dày.
- Sau khi xông: mở cửa thông gió đủ lâu; mở rèm, để gió lùa qua rèm.
- Quần áo đã ám mùi: phơi ngoài trời chỗ có gió vài giờ thường đã giảm nhiều; nếu vẫn còn, giặt như bình thường.
- Rèm, thảm ám mùi lâu: giũ, phơi gió; giặt định kỳ theo hướng dẫn của chất liệu.
- Sofa, đệm: mở cửa cho thoáng, dùng máy hút bụi; tránh xịt nhiều nước hoa phòng để át, vì chỉ chồng thêm mùi.
Cách hiệu quả nhất vẫn là phòng ngừa: xông ít và xa đồ vải. Khử mùi sau khi đã ám bao giờ cũng tốn công hơn.
Khi người không thích là người có vấn đề sức khoẻ
Nếu người trong nhà không thích mùi xông vì họ bị hen suyễn, viêm mũi dị ứng, bệnh phổi, đau nửa đầu, hay đang mang thai, thì thoả thuận nên nghiêng về phía họ. Không khí trong nhà là thứ mọi người cùng thở, và với họ, khói có thể gây triệu chứng thật. Trong trường hợp này, xông khi họ vắng nhà và thông gió kỹ là mức tối thiểu; nhiều nhà chọn tạm ngừng xông có lửa hoặc chuyển sang cách không lửa.
Nếu người có bệnh hô hấp thấy triệu chứng nặng hơn sau những lần xông, như khò khè, khó thở, ho kéo dài, nên đi khám và kể với bác sĩ về việc xông trong nhà. Đây không phải để tìm người có lỗi, mà để có thông tin chính xác giúp cả nhà điều chỉnh.
Trong những gia đình có trẻ nhỏ bị dị ứng hoặc hen, chuyện này càng rõ. Trẻ thường không biết diễn đạt là mình khó chịu vì khói, chỉ quấy khóc, ho, dụi mắt. Người lớn nên để ý những dấu hiệu đó sau mỗi lần xông và coi đó là ý kiến của một thành viên trong nhà.
Chọn mùi mà cả nhà chấp nhận được
Một phần lý do người ta không thích mùi xông là mùi quá nồng, quá ngọt, quá hắc. Bột xông nhiều hương liệu tổng hợp thường gây phản ứng mạnh hơn bột chủ yếu là gỗ, quế, thảo mộc; bột có diêm sinh cho mùi hắc mà nhiều người khó chịu. Thử đổi sang một loại nhẹ hơn, lượng ít hơn, có khi người không thích lại thấy chấp nhận được.
Có thể cả nhà cùng thử vài loại trong vài lần, mỗi lần một loại, rồi chọn loại ít người phản đối nhất. Thường mùi gỗ ấm, quế nhẹ, vỏ bưởi khô được nhiều người chấp nhận hơn mùi hương liệu đậm. Nếu cần bột xông đóng gói sẵn có hướng dẫn trên bao để thử, có thể tham khảo ở vatpham.com, và nên bắt đầu từ lượng nhỏ.
Một mẹo nhỏ là để người không thích mùi xông được chọn. Khi họ chọn loại mùi và lượng, cảm giác bị áp đặt giảm hẳn, và nhiều khi họ trở thành người nhắc cả nhà mở cửa thông gió đúng lúc. Ngược lại, nếu sau vài lần thử mà loại nào họ cũng khó chịu, đó là câu trả lời rõ ràng để chuyển sang cách không lửa.
Giữ nếp mà không áp đặt
Với người lớn tuổi, nếp xông nhà có khi là một trong những sợi dây nối với ký ức, với ông bà cha mẹ của họ. Bỏ hẳn có thể khiến họ buồn. Với người trẻ, sự dễ chịu trong chính căn nhà mình là điều chính đáng. Dung hoà không phải là bên nào thắng, mà là tìm cách để nếp nhà tiếp tục sống trong một hình thức mọi người cùng chấp nhận.
Nhiều gia đình tìm được điểm chung bất ngờ: người trẻ không thích khói nhưng thích không khí sum vầy của buổi chiều ngày rằm; người lớn không cần xông nhiều mà chỉ cần thấy con cháu cùng dọn nhà, cùng mở cửa đón gió. Khi đó, lần xông thu nhỏ lại thành một nụ trầm ở phòng khách, còn phần còn lại của nếp nhà, dọn dẹp, sum họp, vẫn nguyên vẹn.
Cũng có khi người trẻ dần thích nếp xông khi được làm theo cách của mình: chọn một mùi mình thích, xông ở phòng đọc sách cuối tuần, mở cửa sổ nhìn ra phố. Nếp nhà sống được qua nhiều thế hệ chính vì nó đủ mềm để mỗi thế hệ điều chỉnh.
Khi khách đến nhà không quen mùi xông
Ngoài người trong nhà, còn có khách: bạn của con, đồng nghiệp đến chơi, người thân ở xa về. Nhiều người không quen mùi trầm, mùi khói, nhất là khi bước vào một căn phòng vừa xông xong. Với khách, lần xông trước khi đón nên xong sớm, khoảng nửa giờ đến một giờ trước, mở cửa cho thoáng để khi khách tới chỉ còn mùi phảng phất, không còn khói.
Nếu biết khách có con nhỏ, có người đang mang thai hay hay bị dị ứng, có thể bỏ lần xông hôm đó, hoặc chỉ đặt một bát thảo mộc khô. Hiếu khách là làm cho khách dễ chịu, và một căn nhà sạch, thoáng, có chút hương nhẹ thường được đón nhận hơn một căn phòng thơm nồng.
Với khách ở lại qua đêm, phòng dành cho khách không nên xông trong ngày khách đến. Nếu muốn phòng có mùi dễ chịu, mở cửa sổ cho thoáng từ sáng, thay ga gối sạch, đặt vài thanh quế hay một bát vỏ bưởi khô ở góc phòng là đủ.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao để quần áo không bị ám mùi xông khi đi làm?
Đóng kín cửa tủ quần áo trước khi xông, không phơi quần áo trong nhà lúc xông, treo áo khoác đi làm ở phòng không xông. Nếu đã ám, phơi ngoài trời chỗ có gió vài giờ hoặc giặt lại. Xông ít và thông gió nhanh giảm mùi bám rõ rệt.
Người không thích mùi xông có phải là "kỵ" gì không?
Không. Cảm nhận mùi khác nhau theo từng người do sinh học và trải nghiệm. Có người nhạy với mùi khói vì bệnh hô hấp, đau nửa đầu, hoặc đang mang thai. Không thích mùi không mang ý nghĩa nào khác ngoài cảm giác của cơ thể họ.
Có nên xịt nước hoa phòng để át mùi xông cho người không thích không?
Không nên. Xịt thêm chỉ chồng mùi, làm không khí nặng hơn, người nhạy mùi càng khó chịu. Cách đúng là xông ít, mở cửa thông gió, và tránh xông những phòng người đó hay ở.
Ông bà muốn xông phòng ngủ của cháu thì nói thế nào?
Có thể đề nghị xông phòng khách, lối đi chung, còn phòng của cháu chỉ mở cửa cho mùi lan nhẹ từ ngoài vào, nhất là khi cháu còn nhỏ hoặc hay bị viêm mũi. Viện dẫn lời bác sĩ, nếu có, giúp người lớn dễ chấp nhận.
Mùi xông bám rèm bao lâu thì hết?
Tuỳ chất liệu rèm, lượng khói và thông gió. Rèm mỏng, phòng thoáng có thể hết sau vài giờ; rèm dày, nhung, phòng kín có thể còn vài ngày. Giũ rèm, phơi gió giúp nhanh hơn; nếu xông thường xuyên, giặt rèm định kỳ.