Xông hương ba miền Bắc, Trung, Nam: khác nhau ở nguyên liệu, nhịp xông và khí hậu

Ba miền đều có nếp xông nhà, nhưng khác nhau ở ba điểm: thứ hay dùng để xông (miền Bắc quen quế, hồi, bồ kết; miền Trung gắn với trầm; miền Nam dùng nhiều nhang trầm, vỏ bưởi, sả, lá thơm), mùa hay xông (miền Bắc đậm vào mùa lạnh, mùa nồm; miền Nam rải quanh năm), và cách mở cửa, vốn phụ thuộc khí hậu và kiểu nhà.

Những khác biệt này là xu hướng chung, không phải quy luật. Trong cùng một miền, mỗi tỉnh, mỗi làng, mỗi nhà lại có nếp riêng, và sự di cư giữa các vùng hàng chục năm qua đã trộn lẫn các nếp với nhau. Bài này phác hoạ những nét thường gặp, giải thích vì sao có khác biệt, và lưu ý an toàn riêng cho khí hậu từng miền.

Vì sao nếp xông mỗi miền một khác

Khác biệt trước hết đến từ khí hậu. Miền Bắc có mùa đông lạnh và mùa xuân nồm ẩm; nhà cửa đóng kín nhiều tháng, không khí ẩm, đồ đạc dễ có mùi mốc. Miền Nam nóng quanh năm, có mùa mưa và mùa khô rõ rệt; nhà mở cửa gần như cả ngày. Miền Trung trải dài, có vùng mưa dầm cả mùa đông, có vùng nắng gió khô nóng. Khí hậu quyết định nhà đóng hay mở, khói thoát nhanh hay chậm, và mùi gì người ta muốn có trong nhà.

Thứ hai là sản vật. Mỗi vùng quen dùng thứ sẵn có quanh mình. Quế, hồi gắn với vùng núi phía Bắc; trầm gắn với rừng núi miền Trung từ lâu đời; vỏ bưởi, sả, lá chanh, lá dứa thì phổ biến ở vườn nhà miền Nam. Thứ có sẵn thì thành quen, thứ quen thì thành nếp.

Sản vật cũng thay đổi theo thời gian. Ngày nay quế, trầm, bột xông đều được bán khắp nơi, qua chợ, qua cửa hàng và qua mạng, nên ranh giới giữa các miền mờ dần. Một nhà ở Hà Nội dùng nhang trầm miền Trung, một nhà ở Cần Thơ dùng quế Yên Bái không còn là chuyện lạ.

Thứ ba là kiểu nhà và nhịp sống. Nhà ống phố cổ, nhà rường gỗ, nhà sàn, nhà ba gian, nhà vườn sông nước đều có cách gió đi khác nhau. Và nhịp lễ tết, giỗ chạp, cách tổ chức đời sống gia đình ở mỗi vùng cũng góp phần định ra khi nào thì xông.

Phác hoạ nét thường gặp ở ba miền

Bảng dưới là xu hướng chung, dựa trên những gì phổ biến; nhà bạn có thể khác hoàn toàn và điều đó không có gì sai:

Những nét trên được nhiều người mô tả nhưng chưa có khảo sát đầy đủ nào để khẳng định tỷ lệ. Nên đọc như một bức phác thảo hơn là một bản đồ chính xác.

Miền Bắc: mùa lạnh, mùa nồm và mùi quế hồi

Với nhiều gia đình miền Bắc, mùi Tết là mùi quế hồi, mùi bồ kết, mùi trầm trong căn nhà đóng cửa vì lạnh. Chiều cuối năm, ở nhiều nơi người ta đốt bồ kết, hơ quế, xông trầm sau khi dọn nhà. Mùa nồm, khi tường đổ mồ hôi, sàn trơn ướt, nhiều nhà xông để nhà bớt mùi ẩm, dù mùi ẩm thật ra cần hút ẩm và đóng cửa đúng lúc mới hết.

Rủi ro lớn nhất của miền Bắc là khí CO. Nhà đóng kín, trời lạnh, có nhà còn dùng than để sưởi và hơ hương. Than cháy trong phòng kín sinh khí CO không màu không mùi; mỗi mùa rét đều có những vụ ngộ độc đáng tiếc. Nếu xông bằng than, phải mở cửa, có người thức trông, và mang than ra ngoài dập tắt trước khi đóng cửa, nhất là trước khi đi ngủ.

Mùa nồm còn có một điểm cần biết: không nên mở cửa khi không khí ngoài trời ẩm hơn trong nhà. Chọn lúc trời hanh, có gió khô để xông và mở cửa; những ngày nồm nặng, dùng cách không khói như trầm hơ, túi thảo mộc khô.

Miền Trung: trầm, nhà gỗ và mưa dầm

Miền Trung từ lâu nổi tiếng về trầm hương. Nhiều ghi chép thời trước, kể cả của người nước ngoài đến buôn bán ở các thương cảng miền Trung, nhắc đến trầm của vùng này như một mặt hàng quý. Có lẽ vì vậy mà mùi trầm gắn với nếp nhà của nhiều gia đình miền Trung đậm hơn nơi khác: trầm thắp trên bàn thờ, trầm hơ trong phòng khách, nhang trầm trong những dịp lễ.

Miền Trung có những vùng mưa dầm kéo dài cả tháng vào mùa đông, nhà gỗ, nhà rường cũ dễ ẩm, có mùi gỗ cũ. Mùi trầm trong không gian ấy vừa là thói quen, vừa là cách làm căn nhà ấm hơn trong cảm nhận. Ngải cứu khô, ngải đắng cũng là thứ nhiều nhà quen dùng.

Nhà gỗ là điểm cần cẩn thận về lửa. Cột, vách, sàn gỗ, mái ngói trên khung gỗ đều cháy được. Khi xông trong nhà gỗ, đặt lư trên nền gạch, khay kim loại có lót tro, xa vách và cột, có người trông, và tuyệt đối không để than hay nhang cháy khi cả nhà đi vắng. Trầm hơ trên bếp điện là lựa chọn hợp với nhà gỗ hơn đốt than.

Miền Nam: nhà mở cửa, vỏ bưởi và nhang trầm

Miền Nam nóng quanh năm, nhà thường mở cửa từ sáng tới tối, có hiên rộng, có vườn. Khói thoát nhanh, nên việc xông ít khi gây ngộp như ở miền Bắc mùa đông. Nhiều gia đình đốt nhang trầm hằng ngày trên bàn thờ, và việc xông nhà thường gắn với đầu tháng, ngày rằm, Tết, hoặc khi nhà có chuyện cần dọn dẹp lớn.

Vườn nhà miền Nam cho sẵn nhiều thứ thơm: vỏ bưởi phơi khô, sả, lá chanh, lá dứa, lá bưởi. Đun nồi nước lá cho thơm nhà, đốt vỏ bưởi khô ngoài hiên là những nếp quen. Bột xông đóng gói cũng phổ biến ở các chợ, tiệm vật phẩm.

Rủi ro ở miền Nam đến từ mùa khô gió mạnh và nhà có nhiều vật liệu nhẹ như mái tôn, vách lá, đồ gỗ, cây khô quanh nhà. Đặt lư khuất gió, trên nền không cháy; không xông ngoài hiên khi gió lớn. Mùa mưa, nhiều muỗi, có người xông để xua muỗi; khói có thể làm muỗi tránh đi trong chốc lát, nhưng phòng muỗi đúng cách vẫn là dọn nước đọng, dùng màn, lưới chắn.

Những điểm chung của cả ba miền

Xông sau khi dọn dẹp. Ở đâu cũng vậy, xông là bước cuối của việc dọn nhà, không phải để thay việc dọn.

Gắn với nhịp lịch âm. Mùng một, ngày rằm, chiều cuối năm, Tết, ngày giỗ là những mốc phổ biến cả ba miền.

Đi từ trong ra ngoài, mở cửa chính. Nhiều nơi giữ cách mang khói từ phòng trong ra cửa; về thực tế, đó cũng là cách cho khói thoát ra ngoài.

Ý nghĩa làm mới, yên lòng. Dù cách diễn đạt mỗi miền mỗi khác, ý chung là làm cho nhà cửa sạch sẽ, dễ chịu, người trong nhà yên tâm.

Nhà sạch trước, hương sau. Không miền nào coi khói hương là thứ thay cho quét dọn; câu "nhà sạch thì mát" ở đâu cũng nghe.

Thứ dùng là thứ sẵn có. Dù là quế, trầm hay vỏ bưởi, người ta dùng cái vùng mình có, cái nhà mình quen; không miền nào đòi hỏi thứ đắt tiền mới đúng nếp.

Người lớn giữ lửa. Ở đâu việc cầm lửa xông cũng thường thuộc về người lớn trong nhà, trẻ nhỏ phụ dọn dẹp.

Khi gia đình mang nếp của hai miền

Hàng chục năm di cư khiến rất nhiều gia đình mang trong mình hai, ba nếp: ông bà gốc Bắc, cha mẹ lớn lên ở miền Trung, con cháu sinh ra ở miền Nam. Một căn nhà ở Thành phố Hồ Chí Minh có thể vẫn đốt bồ kết chiều ba mươi như ở quê Bắc, trong khi nhà hàng xóm gốc Huế lại hơ trầm. Đó là sự phong phú, không phải sự lộn xộn.

Khi hai nếp gặp nhau trong một gia đình mới, như vợ chồng khác miền, không cần chọn bên nào đúng. Có thể giữ cả hai một cách gọn: Tết theo nếp nhà nội, giỗ theo nếp nhà ngoại; hoặc chọn một cách chung đơn giản, an toàn, hợp với căn nhà đang ở.

Điều nên điều chỉnh theo nơi đang sống là phần an toàn. Người gốc Bắc vào Nam không cần đóng kín cửa khi xông; người gốc Nam ra Bắc ở mùa đông phải nhớ chuyện than và khí CO; ai ở chung cư thì theo nội quy toà nhà. Nếp nhà là để mang theo, còn cách làm thì nên hợp với khí hậu và kiểu nhà nơi mình sống, và với sức khoẻ của những người đang sống cùng mình dưới một mái nhà.

Vùng núi, nhà sàn và bếp lửa giữa nhà

Ngoài ba miền theo cách chia quen thuộc, các vùng núi phía Bắc, Tây Nguyên và nhiều vùng trung du có những nếp riêng gắn với kiểu nhà và bếp. Ở nhiều nhà sàn, bếp lửa đặt ngay trong nhà, khói bếp bốc lên mái, hun khô gác đồ phía trên, sưởi ấm cả gian nhà trong mùa lạnh. Với những gia đình này, khói bếp là một phần thường trực của không gian sống chứ không phải việc làm vào dịp.

Mỗi dân tộc, mỗi vùng có những tập quán khác nhau về lửa, về khói, về các loại lá dùng trong đời sống. Bài này không đi sâu vào từng tập quán vì mỗi cái đáng được kể bằng tiếng nói của chính cộng đồng đó. Điều nói chung được là ở những nơi bếp lửa đặt trong nhà, thông gió qua mái và vách là yếu tố sống còn, và các chương trình y tế cộng đồng nhiều nơi đã khuyến khích bếp cải tiến, ống khói để giảm khói trong nhà.

Người từ đồng bằng lên vùng cao làm du lịch, ở homestay nhà sàn, nên hỏi chủ nhà về nếp bếp lửa trước khi tự ý đốt hương hay nến. Nhà sàn gỗ, mái lá, sàn tre là nơi lửa trần cần được dùng đúng cách và đúng chỗ.

Câu hỏi thường gặp

Người miền Bắc xông nhà bằng gì?

Nhiều gia đình miền Bắc quen dùng quế, hồi, bồ kết, trầm và bột xông, nhất là vào chiều cuối năm, ngày Tết và mùa nồm. Đây là xu hướng phổ biến, không phải quy luật; mỗi nhà, mỗi làng có nếp riêng. Mùa lạnh cần đặc biệt cẩn thận khi xông bằng than trong phòng kín.

Vì sao miền Trung gắn với trầm hương?

Miền Trung từ lâu nổi tiếng về trầm, nhiều ghi chép thời trước nhắc đến trầm của vùng này như mặt hàng quý. Vì vậy mùi trầm gắn với nếp nhà của nhiều gia đình miền Trung. Ngày nay trầm cần có nguồn gốc hợp pháp, không khuyến khích trầm khai thác trái phép từ rừng tự nhiên.

Người miền Nam có hay xông nhà không?

Có. Nhiều gia đình miền Nam xông nhà vào đầu tháng, ngày rằm, Tết, dùng nhang trầm, bột xông, vỏ bưởi khô, sả hoặc đun nước lá. Nhà thường mở cửa nên khói thoát nhanh; cần để ý gió mạnh mùa khô và vật liệu nhẹ dễ cháy quanh nhà.

Mùa nồm có nên xông nhà không?

Có thể xông vào lúc trời hanh, có gió khô, để nhà có mùi dễ chịu hơn, nhưng xông không làm hết ẩm. Ngày nồm nặng nên đóng cửa, hút ẩm, lau khô sàn, và chọn cách không khói như trầm hơ hay túi thảo mộc khô nếu muốn có mùi.

Vợ chồng khác miền thì xông nhà theo nếp nào?

Không có quy định. Nhiều gia đình giữ cả hai nếp theo dịp, hoặc chọn một cách chung đơn giản, an toàn, hợp với căn nhà đang ở. Điều nên thống nhất là phần an toàn: mở cửa, có người trông, không xông than trong phòng kín.

Xông nhà có phải là tập quán chỉ của người Việt?

Không. Đốt hương liệu trong nhà là tập quán có ở nhiều nền văn hoá châu Á, Trung Đông và nhiều nơi khác, với nguyên liệu và ý nghĩa khác nhau. Nếp xông nhà của người Việt mang dấu ấn riêng ở thứ dùng, dịp xông và cách gắn với lịch âm, giỗ Tết.