Xông nhà có đuổi muỗi, khử mùi hôi thật không

Xông nhà có thể làm muỗi tránh xa trong lúc khói còn đặc, nhưng tác dụng ngắn, không đều và không phải cách phòng muỗi đáng tin; muốn tránh muỗi đốt, nhất là trong mùa sốt xuất huyết, phải dựa vào màn, lưới cửa, dọn nơi nước đọng và các sản phẩm chống muỗi được cấp phép. Với mùi hôi, khói xông chủ yếu che mùi trong vài giờ chứ không loại bỏ nguồn mùi.

Đây là hai kỳ vọng rất phổ biến khi người ta đốt vỏ bưởi, lá sả, bồ kết hay bột xông vào buổi chiều. Kỳ vọng ấy không hoàn toàn vô căn cứ, nhưng thường bị phóng đại. Bài này tách phần có cơ sở khỏi phần lời đồn, và chỉ ra những cách làm hiệu quả hơn cho từng việc.

Vì sao người ta tin khói đuổi được muỗi

Ở nông thôn Việt Nam xưa, đốt rơm, đốt vỏ trấu, hun khói chuồng trại vào chiều tối là cách quen thuộc để xua muỗi. Người ta để ý thấy khi khói dày, muỗi ít bay vào; và kinh nghiệm này được truyền lại thành niềm tin rằng khói, nhất là khói của một số lá thơm như sả, lá bưởi, ngải, đuổi được muỗi.

Quan sát đó có phần đúng. Muỗi tìm người chủ yếu nhờ khí CO2 trong hơi thở, nhiệt và mùi cơ thể. Khói dày có thể làm nhiễu những tín hiệu đó, và một số hợp chất trong khói khiến muỗi tránh vùng khói. Ngoài ra, một số loài cây như sả có chứa hợp chất được dùng trong các sản phẩm chống muỗi, nên người ta suy ra đốt sả cũng đuổi muỗi.

Vấn đề nằm ở chỗ tác dụng này chỉ có khi khói còn đậm, trong phạm vi gần nguồn khói, và mất đi nhanh khi khói loãng. Mà một lần xông nhà đúng cách thì cần khói vừa phải và thông gió ngay sau đó. Hai mục tiêu xung khắc nhau: muốn đuổi muỗi bằng khói thì phải giữ khói dày, mà khói dày thì người cũng phải hít.

Xông nhà và muỗi: kỳ vọng cho đúng

Một lần xông bột hay đốt vỏ bưởi buổi chiều có thể khiến bạn thấy ít muỗi hơn trong lúc xông và ngay sau đó. Nhưng khi đã mở cửa thông gió, khói loãng, muỗi sẽ quay lại theo tín hiệu hơi thở và mùi người như bình thường. Nếu nhà gần ao hồ, cống rãnh, có chỗ nước đọng, lượng muỗi mới bay vào sẽ không giảm vì một làn khói buổi chiều.

Cũng cần phân biệt khói xông thảo mộc với hương muỗi dạng khoanh. Hương muỗi là sản phẩm có hoạt chất diệt hoặc xua côn trùng, được sản xuất và quản lý như một loại hoá chất gia dụng, có hướng dẫn và cảnh báo riêng. Nó không phải là "bột xông mạnh hơn". Dùng hương muỗi thì làm theo hướng dẫn trên bao bì, thông gió, không đốt trong phòng kín có trẻ nhỏ đang ngủ, và đọc kỹ cảnh báo.

Tóm gọn, nếu bạn thích xông nhà vào chiều tối và thấy có đỡ muỗi một chút, đó là điểm cộng nhỏ. Nhưng đừng xem đó là cách bảo vệ cả nhà khỏi muỗi đốt, nhất là khi ở vùng có dịch.

Cũng nên biết rằng muỗi hoạt động mạnh vào những thời điểm khác nhau tuỳ loài: có loài đốt nhiều lúc chạng vạng và ban đêm, có loài, như muỗi truyền sốt xuất huyết, đốt nhiều vào ban ngày, sáng sớm và chiều muộn. Một lần xông buổi chiều không bao phủ được những khoảng thời gian đó, trong khi màn và lưới cửa thì bảo vệ liên tục. Đó là lý do khói chỉ nên xem như một chút phụ thêm, không phải lớp bảo vệ chính.

Phòng muỗi bằng gì cho chắc

Những biện pháp sau là cách phòng muỗi được các cơ quan y tế khuyến khích rộng rãi, hiệu quả hơn nhiều so với khói xông:

• Ngủ màn, kể cả ban ngày với trẻ nhỏ; muỗi truyền sốt xuất huyết thường đốt vào ban ngày.
• Lắp lưới chống muỗi ở cửa sổ, cửa ra vào, ô thoáng.
• Dọn sạch nơi nước đọng: chum vại không đậy, lốp xe cũ, chậu cây có đĩa lót, máng nước, vỏ hộp; thay nước bình hoa thường xuyên.
• Đậy kín các dụng cụ chứa nước sinh hoạt.
• Mặc quần áo dài tay khi ở nơi nhiều muỗi.
• Dùng sản phẩm chống muỗi bôi da, xịt, điện được cấp phép, theo đúng hướng dẫn, đặc biệt lưu ý với trẻ nhỏ.
• Hưởng ứng các đợt vệ sinh môi trường, phun thuốc của địa phương.

Nếu trong nhà có người sốt, nhất là sốt cao đột ngột trong mùa mưa, đừng tự chữa bằng xông hay lá; hãy đưa tới cơ sở y tế để được khám và theo dõi.

Xông nhà và mùi hôi: che mùi khác khử mùi

Khi trong nhà có mùi khó chịu, mùi ẩm mốc, mùi cống, mùi rác, mùi thú nuôi, mùi chiên rán, nhiều người nghĩ ngay tới việc xông. Khói thơm lan ra, mùi khó chịu biến mất, và ta yên tâm. Nhưng điều xảy ra thực chất là che mùi: mùi thơm mạnh hơn lấn át mùi khó chịu trong khứu giác của ta, chứ nguồn mùi vẫn còn đó.

Khử mùi thật sự là loại bỏ hoặc phá huỷ các phân tử gây mùi, hoặc loại bỏ nguồn sinh ra chúng. Mùi cống phải xử lý bằng việc giữ nước trong xi phông, sửa nắp cống; mùi ẩm mốc phải xử lý độ ẩm, lau rửa chỗ mốc; mùi rác phải đổ rác, rửa thùng. Khi nguồn còn, mùi sẽ quay lại ngay khi khói tan, thường chỉ sau vài giờ.

Thêm nữa, mùi khói xông chồng lên mùi hôi có khi tạo ra một hỗn hợp còn khó chịu hơn cả hai, và khiến bạn khó lần ra nguồn mùi vì mũi đã bị át. Đó là lý do nên tìm và xử lý nguồn mùi trước, xông sau.

Mùi hay gặp, nguồn và cách xử lý

Bảng dưới gợi ý hướng tìm nguồn cho một số mùi thường gặp trong nhà. Xông chỉ là bước cuối, khi nguồn đã được xử lý.

Dòng cuối là trường hợp tuyệt đối không được xông: mùi hắc lạ có thể là gas rò rỉ, mồi lửa lúc đó rất nguy hiểm. Khi chưa rõ nguồn mùi, đừng bật lửa.

Xông có diệt khuẩn, làm sạch không khí không

Một lời quảng cáo hay gặp là xông nhà "diệt khuẩn", "thanh lọc không khí". Có một số nghiên cứu thí nghiệm quy mô nhỏ ghi nhận khói từ một số hỗn hợp thảo mộc làm giảm vi khuẩn trong không khí của phòng thí nghiệm trong một thời gian. Nhưng những kết quả như vậy chưa đủ để coi xông là biện pháp khử khuẩn trong nhà, và không thay được vệ sinh, thông gió.

Mặt khác, khói xông tự nó đưa vào không khí bụi mịn và các khí sinh ra khi đốt. Nói xông "làm sạch không khí" là nói ngược: trong lúc xông và ngay sau đó, không khí trong phòng có nhiều hạt hơn chứ không ít hơn. Không khí sạch hơn đến từ thông gió, giảm nguồn ô nhiễm trong nhà, và với một số nhà là máy lọc không khí phù hợp.

Với người ốm, nhất là bệnh đường hô hấp, đừng xông với hy vọng diệt mầm bệnh trong phòng. Khói có thể làm người bệnh ho, khó thở hơn. Chăm sóc người bệnh cần mở cửa thoáng, vệ sinh tay, đồ dùng, và theo hướng dẫn của bác sĩ.

Vậy xông nhà để làm gì cho đúng

Khi đã gạt ra những kỳ vọng không thực tế, xông nhà vẫn có chỗ đứng của nó: đó là một nếp sinh hoạt theo tập quán, một cách tạo hương cho không gian sống, một khoảnh khắc chậm lại sau buổi dọn dẹp. Mùi trầm, mùi quế, mùi vỏ bưởi khô có thể làm người ta thấy dễ chịu, ấm cúng. Những điều đó đủ để nhiều gia đình giữ thói quen này.

Điều quan trọng là đặt xông nhà đúng chỗ trong chuỗi việc nhà: dọn dẹp và xử lý nguồn mùi trước, phòng muỗi bằng màn và lưới, rồi xông lượng nhỏ cho thơm, mở cửa cho thoáng. Khi đó, xông nhà là phần hoàn thiện của một ngôi nhà đã sạch, không phải lớp phủ cho những vấn đề chưa giải quyết.

Hiểu đúng giới hạn cũng giúp tránh tiêu tốn vô ích: không phải đốt nhiều hơn, thường xuyên hơn với hy vọng hết muỗi, hết mùi. Một lần xông vừa phải, đều đặn theo nếp nhà là đủ cho mục đích hương và tập quán.

Đốt vỏ bưởi, sả, bồ kết: những lưu ý riêng

Nhiều người tự đốt vỏ bưởi khô, lá sả khô, bồ kết với hy vọng vừa thơm vừa đuổi muỗi. Những thứ này khi đốt cho mùi dễ chịu với nhiều người, nhưng cũng là khói như mọi loại khói khác. Vỏ bưởi phơi chưa khô hẳn cho khói nhiều, mùi khét; bồ kết đốt cho khói hăng, có thể làm cay mắt, hắt hơi ở người nhạy cảm.

Nếu đốt, đốt lượng nhỏ trên đĩa chịu nhiệt có lót cát, có người trông, mở cửa; không đốt trong phòng ngủ khi trẻ nhỏ đang ngủ. Một cách ít khói hơn để có mùi vỏ bưởi, sả là đun lăn tăn trong nồi nước nhỏ trên bếp, có người trông, không để cạn. Cách này không đuổi muỗi, nhưng cho hương mà không có khói đốt.

Một điều nữa cần nhớ: những thứ này phải thật khô và sạch. Vỏ bưởi phơi chưa kỹ dễ mốc trong hũ, khi đốt cho mùi ngai ngái; lá sả để ẩm cũng vậy. Phơi ở chỗ nắng gió vài ngày tới khi giòn, cất trong hũ kín. Không đốt lá lạ không rõ tên, không đốt cành cây phun thuốc, và không trộn thuốc diệt côn trùng vào thảo mộc để "đuổi muỗi mạnh hơn": khói từ hoá chất đó sẽ đi thẳng vào phổi người trong nhà.

Câu hỏi thường gặp

Đốt vỏ bưởi có đuổi muỗi không?

Khói vỏ bưởi có thể khiến muỗi tránh xa trong lúc khói còn dày và ở gần nguồn khói, nhưng tác dụng ngắn và không đáng tin. Khi khói tan, muỗi quay lại. Muốn phòng muỗi, nhất là mùa sốt xuất huyết, nên dùng màn, lưới cửa, dọn nước đọng và sản phẩm chống muỗi được cấp phép.

Xông nhà có thay được hương muỗi không?

Không. Hương muỗi là sản phẩm có hoạt chất xua, diệt côn trùng, còn bột xông là hương thảo mộc. Hai thứ khác bản chất. Nếu dùng hương muỗi, làm theo hướng dẫn và cảnh báo trên bao bì; nếu không muốn dùng hoá chất, ưu tiên màn và lưới.

Nhà có mùi ẩm mốc, xông có hết không?

Xông chỉ che mùi vài giờ. Mùi ẩm mốc đến từ độ ẩm cao và nấm mốc trên tường, đồ vải, góc tủ. Cần thông gió, hút ẩm, lau chỗ mốc, giặt đồ vải; mốc lan rộng hoặc tường thấm thì nên nhờ thợ kiểm tra. Xông sau khi đã xử lý để có mùi dễ chịu.

Xông nhà khi có người ốm có giúp diệt vi khuẩn không?

Không nên trông vào điều đó. Bằng chứng về tác dụng khử khuẩn của khói xông trong nhà còn rất hạn chế, trong khi khói có thể làm người bệnh, nhất là bệnh hô hấp, ho và khó thở hơn. Nên mở cửa thoáng, vệ sinh tay và đồ dùng, theo hướng dẫn của bác sĩ.

Mùi hôi quay lại ngay sau khi xông là vì sao?

Vì khói chỉ che mùi, không loại bỏ nguồn. Khi khói tan, phân tử mùi từ nguồn như cống, rác, ẩm mốc vẫn tiếp tục toả ra. Hãy dùng bảng nguồn mùi ở trên để tìm và xử lý nguồn, sau đó mới xông nếu muốn có hương.

Đốt sả khô trong phòng ngủ cho trẻ có được không?

Không nên đốt bất cứ thứ gì trong phòng trẻ đang ngủ. Khói, dù từ thảo mộc, không tốt cho đường thở của trẻ, và lửa trong phòng ngủ là nguy cơ cháy. Phòng muỗi cho trẻ bằng màn, lưới cửa, quần áo dài, và hỏi bác sĩ về sản phẩm chống muỗi phù hợp lứa tuổi.