Nhũ hương, an tức hương và một dược là những loại nhựa cây thơm, dạng hạt hoặc cục nhỏ, được xông bằng cách đặt lên than xông đã phủ tro hoặc lên bếp xông điện ở nhiệt vừa. Chỉ cần vài hạt cỡ hạt đậu cho một phòng; nhựa chảy ra, toả khói thơm trong mười đến hai mươi phút và để lại cặn dính cần vệ sinh.
Ở Việt Nam, các loại nhựa này quen thuộc với tiệm thuốc bắc và người chơi hương hơn là với gia đình bình thường. Mùi của chúng khác hẳn thảo mộc: nhũ hương thơm kiểu chanh và nhựa thông, an tức hương ngọt như vani, một dược đắng, trầm. Bài này giới thiệu từng loại ở mức người dùng, cách xông an toàn trong nhà, vệ sinh dụng cụ, và chuyện nguồn gốc, hàng pha trộn. Việc dùng chúng làm thuốc không thuộc phạm vi bài.
Ba loại nhựa thơm thường gặp
Ba loại dưới là những loại nhựa thơm dễ gặp nhất ở các tiệm thuốc bắc và nơi bán nguyên liệu hương. Mô tả nguồn gốc ở mức chung, đủ để người mua biết mình đang cầm thứ gì:
| Tên | Nguồn gốc chung | Mùi khi xông | Đặc điểm khi hơ |
|---|---|---|---|
| Nhũ hương | Nhựa của một số loài cây chi Boswellia, vùng Đông Phi và bán đảo Ả Rập | Tươi, chanh, nhựa thông, sau dịu dần | Hạt trong, vàng nhạt; tan chảy, khói trắng |
| An tức hương | Nhựa của một số loài cây chi Styrax, trong đó có loài mọc ở vùng núi Đông Nam Á | Ngọt, ấm, gần mùi vani | Cục nâu đỏ hoặc trắng đục; chảy nhanh, dễ cháy xém nếu nóng quá |
| Một dược | Nhựa của một số loài cây chi Commiphora, vùng Đông Phi và bán đảo Ả Rập | Đắng, ấm, như đất và gỗ | Cục nâu sẫm, khô; chậm chảy, khói đặc hơn |
Tên gọi thương mại có thể khác nhau giữa các nơi bán. Khi không chắc, hãy hỏi tên khoa học của loài cây hoặc nguồn gốc nhập khẩu; người bán tử tế thường trả lời được.
Vì sao nhựa thơm cần nhiệt mới toả mùi
Nhựa thơm là hỗn hợp của tinh dầu và nhựa đặc. Ở nhiệt độ phòng, tinh dầu bị nhựa giữ lại, nên cầm một hạt nhũ hương lên chỉ ngửi thấy mùi rất nhẹ. Khi được làm nóng, nhựa mềm ra rồi chảy, tinh dầu thoát ra trước, cho mùi thơm tươi; sau đó phần nhựa đặc bị nung nóng hơn mới bốc khói, cho mùi trầm và ấm hơn.
Vì thế nhựa thơm không hợp với cách đun nước như quế hay sả, và cũng không tự cháy như bột xông. Chúng cần một nguồn nhiệt ổn định: than xông đã cháy đỏ đều và phủ tro, hoặc bếp xông điện chỉnh được nhiệt. Nhiệt vừa cho mùi đẹp; nhiệt quá cao làm nhựa sôi, cháy đen và cho khói gắt.
Mùi của nhựa thơm thay đổi theo thời gian hơ. Những phút đầu, khi tinh dầu nhẹ thoát ra, mùi tươi và sáng; giữa chừng mùi tròn, ấm; cuối cùng, khi chỉ còn nhựa đặc bị nung, mùi chuyển trầm, hơi khói. Nhiều người thích gạt bỏ hạt nhựa ở giai đoạn cuối để giữ mùi sạch, thay vì để nó cháy thành cặn đen.
Hiểu điều này cũng giải thích vì sao người chơi hương thường đặt nhựa lên một tấm mica hoặc lá kim loại mỏng trên than chứ không đặt thẳng lên than. Tấm đệm ấy làm nhiệt êm hơn, nhựa chảy chậm, mùi kéo dài, và cặn nhựa không dính vào than.
Xông nhựa thơm trên than từng bước
Cách dùng than xông truyền thống, áp cho cả ba loại nhựa:
- Chuẩn bị lư hoặc bát chịu nhiệt, lót cát hoặc tro dày cỡ một đốt ngón tay; đặt trên mặt đá, gạch, xa rèm và giấy.
- Mồi một viên than xông ở chỗ thoáng, dùng kẹp giữ, đợi viên than cháy đỏ đều và có lớp tro mỏng; than xông tự cháy thường có giai đoạn đầu bốc khói và mùi, nên mồi gần cửa sổ.
- Đặt viên than lên lớp cát, phủ thêm một lớp tro mỏng hoặc đặt tấm mica, lá nhôm dày lên trên để nhiệt êm.
- Đặt hai, ba hạt nhựa cỡ hạt đậu lên tấm đệm (ví dụ giả định cho một phòng mười lăm mét vuông).
- Quan sát: khói trắng mảnh và mùi tươi là nhiệt vừa; khói chuyển xám dày, mùi khét là quá nóng, dịch tấm đệm ra mép than.
- Khi nhựa đã chảy hết và chỉ còn cặn đen, gạt bỏ; có thể thêm hạt mới nếu muốn kéo dài.
- Để than tàn hẳn trong lư, có người trông; mở cửa cho khói tan rồi mới đóng.
Than xông là nguồn khí carbon monoxide đáng kể. Không xông nhựa thơm bằng than trong phòng kín, không đặt lư than trong phòng ngủ rồi đi ngủ.
Bếp xông điện: lựa chọn ít khói cho căn hộ
Bếp xông điện, hay đèn hơ, là một mặt kim loại hoặc gốm được làm nóng bằng điện, thường chỉnh được nhiệt. Đặt hạt nhựa lên mặt hơ, chọn nhiệt thấp đến vừa, nhựa sẽ chảy và toả mùi mà ít khi bốc khói đặc. Không có than nên cũng không có khí từ than cháy, phù hợp hơn với căn hộ.
Với nhựa thơm, nhiều người thích đặt thêm một mảnh giấy bạc dày hoặc đĩa nhỏ chịu nhiệt lên mặt hơ, để nhựa chảy lên đó chứ không dính vào bề mặt máy. Khi xong, chỉ cần thay mảnh giấy bạc. Cách này giữ bếp xông sạch và bền hơn.
Nhiệt độ hợp cho từng loại nhựa khác nhau đôi chút: an tức hương chảy và toả mùi ở nhiệt thấp hơn, dễ cháy xém nếu để nóng; một dược khô và cứng hơn, cần nhiệt cao hơn một chút mới dậy mùi. Cách thực tế là bắt đầu ở mức thấp nhất, đợi vài phút, rồi tăng từng nấc cho tới khi thấy làn khói mảnh đầu tiên, sau đó giữ nguyên.
Bếp xông điện vẫn là thiết bị nóng. Cần đặt trên mặt phẳng chịu nhiệt, xa nước, không để trẻ chạm vào, rút điện khi không dùng, và chọn loại có thông tin rõ về điện áp, công suất, bảo hành. Nếu bếp có mùi khét lạ từ bên trong, ngưng dùng ngay.
Vệ sinh nhựa dính trên dụng cụ
Nhựa thơm để lại cặn dính, đen dần qua mỗi lần xông. Vệ sinh đúng cách giúp lần sau mùi không bị lẫn mùi khét cũ:
- Gạt cặn khi còn ấm (không còn nóng bỏng) bằng que tre hay dao nhựa; nhựa nguội cứng rất khó cạo.
- Tấm mica, giấy bạc dùng nhiều lần sẽ đen; thay mới thay vì cố cạo sạch.
- Mặt bếp xông điện: rút điện, để nguội, lau bằng khăn mềm thấm cồn y tế; không dội nước, không ngâm.
- Lư đồng, lư đá dính nhựa: có thể lau bằng cồn, nhưng tránh cồn gần lửa và đợi khô hẳn trước khi đốt than.
- Tro, cát lót đã dính nhiều cặn nhựa: sàng bỏ phần vón cục, thay lớp mới định kỳ.
Đừng dùng xăng, dầu hỏa hay dung môi mạnh để tẩy nhựa trên dụng cụ xông; chúng để lại mùi và rất nguy hiểm khi gặp nhiệt lần sau.
Nguồn gốc, hàng pha trộn và tính bền vững
Các loại nhựa thơm phần lớn được nhập khẩu, đi qua nhiều tay trước khi đến tiệm. Hàng pha trộn khá phổ biến: nhựa thông, nhựa cây rẻ tiền khác trộn vào, hoặc hạt được nhuộm cho đẹp màu. Khi hơ, hàng pha thường cho mùi nhựa thông đơn điệu, khói gắt hơn, cặn nhiều hơn. Người mới khó phân biệt bằng mắt; cách thực tế là mua lượng nhỏ ở nơi có nguồn rõ, so mùi giữa vài nơi.
Một số loài cây cho nhựa thơm đang chịu áp lực khai thác ở nơi bản địa. Các tổ chức bảo tồn đã cảnh báo về việc khai thác quá mức ở một số vùng. Người dùng ở xa không kiểm soát được chuỗi cung ứng, nhưng có thể dùng tiết kiệm, mua vừa đủ, hỏi về nguồn gốc khai thác hợp pháp và không chạy theo loại "hiếm".
Với an tức hương, có loài cây chi Styrax mọc ở vùng núi phía Bắc Việt Nam và Lào. Cũng như mọi lâm sản, việc khai thác và buôn bán phải theo quy định hiện hành về lâm sản; mua từ người bán có hoá đơn, nguồn gốc rõ là cách người dùng góp phần không khuyến khích khai thác trái phép.
An toàn và những người nên dè dặt
Nhựa thơm cho khói ít hơn ngải hay bồ kết khi hơ đúng nhiệt, nhưng vẫn là khói, và than thì có rủi ro riêng:
- Người hen, bệnh phổi mạn tính, viêm mũi dị ứng: tránh ở trong phòng khi xông; nếu muốn, dùng bếp điện nhiệt thấp và mở cửa.
- Phụ nữ mang thai, trẻ sơ sinh, trẻ nhỏ: không xông trong phòng của họ.
- Chim cảnh nhạy khói: đưa ra khỏi khu vực xông. Mèo, chó: để có chỗ tránh mùi.
- Nhựa nóng chảy có thể gây bỏng; không chạm tay vào nhựa đang chảy, không để trẻ nghịch.
- Nếu thấy nhức đầu, chóng mặt, buồn nôn khi có lư than trong phòng: ra chỗ thoáng ngay, mở cửa, tắt than; không đỡ thì đi khám.
Không trộn nhựa thơm với những thứ không rõ nguồn như "hương liệu bột" không nhãn, và không bao giờ đặt nhựa thơm lên bếp gas đang cháy để "cho nhanh".
Nhựa thơm trong nếp xông của người Việt
So với trầm, quế hay ngải, nhựa thơm ít xuất hiện trong nếp xông nhà của người Việt bình dân. Chúng quen thuộc hơn trong tiệm thuốc bắc, trong vài công thức hương của người chơi trầm, và gần đây trong cộng đồng yêu hương liệu thế giới. Vì vậy không có "tập quán chuẩn" nào cho chúng; cách dùng phần lớn học từ kinh nghiệm xông trầm.
Một cách dùng hợp với nếp nhà là coi nhựa thơm như phần thêm: một hạt nhũ hương cạnh vài miếng trầm khi xông phòng khách, một chút an tức hương cho mùi ngọt ấm vào buổi tối. Người thích sự đơn giản hoàn toàn có thể không cần đến chúng; căn nhà vẫn thơm với quế, vỏ bưởi và trầm.
Người mới muốn thử thì nên bắt đầu với một loại, thường là nhũ hương vì mùi tươi, dễ chịu với số đông, xông vài lần để quen rồi mới thử an tức hương hay một dược. Ghi lại nhiệt độ, lượng và cảm nhận mỗi lần; sau vài buổi sẽ biết loại nào hợp với nhà mình, buổi nào trong ngày.
Điều đáng giữ là tinh thần dùng vừa đủ: nhựa thơm đi qua nửa vòng trái đất, mỗi hạt đều có giá trị. Xông vài hạt cho một buổi chiều, mở cửa đón gió, rồi cất phần còn lại vào hũ kín tránh nắng, là cách thưởng thức nhẹ nhàng mà lâu bền.
Câu hỏi thường gặp
Nhũ hương có đốt trực tiếp bằng bật lửa được không?
Không nên. Hạt nhũ hương châm lửa trực tiếp sẽ cháy thành ngọn nhỏ, nhựa sôi và cho khói đen, mùi khét. Nhựa thơm cần nhiệt êm từ than đã phủ tro hoặc bếp xông điện mới cho mùi đẹp.
Mỗi lần xông nhựa thơm nên dùng bao nhiêu?
Với phòng chừng mười lăm đến hai mươi mét vuông, hai đến ba hạt cỡ hạt đậu thường đã đủ cho mùi rõ (ví dụ giả định, mỗi nhà điều chỉnh theo độ kín của phòng). Nếu mùi nhạt sau mười lăm phút thì thêm một hạt, đừng thêm cả nắm.
Nhựa thơm để lâu có hỏng không?
Nhựa khô bảo quản trong hũ kín, nơi mát, tránh nắng giữ được khá lâu, nhưng tinh dầu vẫn bay dần, mùi nhạt đi. Nhựa để nơi nóng có thể chảy dính thành cục. Nên mua lượng vừa dùng trong vài tháng thay vì tích trữ nhiều.
Nhựa thông có dùng thay nhũ hương được không?
Nhựa thông khi hơ cho mùi gỗ thông khá gắt và khói nhiều hơn, không giống nhũ hương. Nó cũng hay bị dùng để pha vào nhựa thơm giá rẻ. Nếu thích mùi thông, có thể thử lượng rất nhỏ ở chỗ thoáng, nhưng đừng coi là nhũ hương.
Xông nhựa thơm có làm đầu báo khói kêu không?
Có thể, nhất là khi dùng than hoặc khi nhựa bị quá nhiệt cho khói dày. Dùng bếp xông điện ở nhiệt thấp, đặt xa đầu báo, mở cửa sổ và không che hay tháo đầu báo. Hỏi quy định của toà nhà nếu ở chung cư.
Có thể trộn nhựa thơm với trầm khi xông không?
Được, nhiều người chơi hương làm vậy để có mùi nhiều tầng. Đặt nhựa và trầm cạnh nhau trên tấm đệm, nhựa ở mép xa nguồn nhiệt hơn vì chảy nhanh. Dùng lượng nhỏ cả hai thứ để mùi không bị đục.