Muốn xông quế trong nhà cho mùi ấm mà ít khói, cách tốt nhất là hơ quế trên nhiệt nhẹ (than đã phủ tro hoặc bếp xông điện) hoặc đun vài thanh quế trong nồi nước nhỏ. Đốt quế trực tiếp cũng được nhưng dễ ra mùi khét và khói cay, nhất là với quế vụn mỏng.
Quế là vị quen nhất trong gian bếp Việt, nên cũng là vị dễ bắt đầu nhất khi muốn xông nhà. Mùi quế ngọt, ấm, hợp những ngày se lạnh, ngày nồm hay khi chuẩn bị đón khách. Bài này đi sâu vào riêng quế: các dạng quế bán ngoài chợ khác nhau thế nào khi xông, lượng bao nhiêu là vừa, ba cách xông và những lỗi khiến cả nhà chỉ ngửi thấy mùi khét.
Các dạng quế ngoài chợ và khi xông chúng khác nhau ra sao
Cùng gọi là quế nhưng hàng bán ngoài chợ có nhiều dạng. Độ dày và lượng tinh dầu trong vỏ quyết định quế cháy nhanh hay chậm, mùi đậm hay nhạt:
| Dạng quế | Đặc điểm | Khi xông | Hợp cách nào |
|---|---|---|---|
| Quế thanh, quế ống dày | Vỏ dày, cuộn chặt hoặc phẳng, nhiều dầu | Nóng lên chậm, mùi đậm, lâu | Hơ trên nhiệt, đun nước |
| Quế cuộn mỏng | Vỏ mỏng, cuộn nhiều lớp như điếu | Nhanh thơm, nhanh xém | Đun nước, hơ ngắn |
| Quế vụn, quế chẻ | Mảnh vụn từ khâu chẻ, cắt | Bén lửa nhanh, dễ khét | Trộn vào hỗn hợp, đốt lượng rất nhỏ |
| Bột quế | Xay mịn, thường để nấu ăn | Cháy rất nhanh, khói cay | Không nên đốt riêng; chỉ dùng trộn với nền cháy khi tự làm bột xông |
| Cành, lá quế khô | Ít dầu hơn vỏ | Mùi nhẹ, khói nhiều hơn | Đốt âm ỉ ngoài hiên, phòng rộng |
Vùng trồng quế nổi tiếng của Việt Nam như Trà My (nay thuộc thành phố Đà Nẵng), Văn Yên (nay thuộc tỉnh Lào Cai) hay Trà Bồng (tỉnh Quảng Ngãi) cho quế có mùi khác nhau đôi chút, nhưng với việc xông trong nhà thì độ khô và độ dày của vỏ quan trọng hơn tên vùng.
Vì sao quế đốt hay ra mùi khét
Mùi thơm của quế đến từ tinh dầu nằm trong vỏ. Khi được làm nóng vừa phải, tinh dầu bay hơi trước và cho mùi ngọt ấm quen thuộc. Khi nhiệt tăng quá nhanh, như lúc châm lửa trực tiếp vào vỏ quế, phần gỗ và đường trong vỏ cháy cùng lúc với tinh dầu, tạo ra mùi khét, hơi chua và khói cay. Đó là lý do nhiều người kể "đốt quế mà chỉ thấy mùi như cháy nồi".
Quế càng mỏng, càng vụn thì càng dễ rơi vào tình huống này, vì lửa lan khắp mảnh chỉ trong vài giây. Quế dày nóng lên chậm, phần dầu có thời gian bay ra trước khi gỗ cháy. Vì thế người quen xông thường chọn thanh dày, bẻ thành đoạn ngắn và không bao giờ để quế bốc ngọn lửa.
Mẹo đơn giản là để quế "nằm cạnh" nhiệt chứ không "nằm trong" lửa. Đặt quế trên lớp tro mỏng phủ một viên than hồng, hoặc trên mặt bếp xông điện chỉnh nhỏ, rồi đợi. Khi thấy một làn khói rất mảnh và ngửi được mùi quế ngọt, đó là lúc nhiệt vừa; khói chuyển xám dày và có mùi khét là nhiệt đã quá cao.
Ba cách xông quế, xếp theo lượng khói từ ít đến nhiều
Đun nước quế. Bẻ hai, ba đoạn quế thanh thả vào nồi nhỏ chừng nửa lít nước, đun sôi rồi hạ lửa liu riu. Mùi quế lan dần sau mười lăm phút. Có thể thêm vài lát vỏ cam hoặc một cánh hồi. Cách này gần như không khói, hợp nhà có trẻ nhỏ; nhớ châm thêm nước và tắt bếp khi rời khỏi bếp.
Hơ quế trên nhiệt nhẹ. Dùng một viên than xông đã cháy đỏ đều, phủ lên lớp tro mỏng, đặt hai, ba mẩu quế lên trên. Hoặc dùng bếp xông điện, đèn hơ trầm ở mức nhỏ. Quế nóng dần, nhả mùi đậm hơn cách đun nhưng ít khói hơn cách đốt. Đây là cách người thích mùi quế "khô" hay dùng.
Đốt quế âm ỉ. Xếp vài mẩu quế dày lên đĩa có lót cát, mồi lửa ở đầu một mẩu, để bén rồi thổi tắt, cho than đỏ bò chậm. Mùi đậm và có khói rõ. Chỉ nên làm ở phòng thoáng, lượng ít, có người trông, và không dùng quế vụn hay bột quế vì chúng bắt lửa quá nhanh.
Kết hợp với bột xông. Nhiều loại bột xông bán sẵn đã có quế trong thành phần. Nếu đốt bột xông mà muốn mùi quế rõ hơn, có thể đặt một mẩu quế cạnh ngọn núi bột chứ không vùi vào giữa; mẩu quế sẽ ấm lên nhờ nhiệt của bột và toả mùi mà không bùng cháy.
Bao nhiêu quế là đủ cho một phòng
Quế là vị mạnh. Với một phòng khoảng mười lăm đến hai mươi mét vuông, hai, ba đoạn quế dài cỡ một đốt ngón tay khi hơ, hoặc ba đoạn khi đun nước, đã cho mùi rõ ở khắp phòng (ví dụ giả định để hình dung; mỗi nhà điều chỉnh theo độ kín của phòng và mũi người ở). Phòng khách thông với bếp và cầu thang thì mùi loãng nhanh hơn, có thể thêm một đoạn.
Một dấu hiệu đã dùng quá tay: người vừa bước vào nhà thấy mùi quế "xộc", hoặc sau một giờ mùi vẫn còn nặng trên rèm và sofa. Quế để lại mùi lâu trên vải hơn nhiều vị khác. Nếu thích mùi quế thoảng nhẹ cả ngày, nên xông lượng nhỏ hơn và lâu hơn bằng cách đun nước, thay vì một lần đốt nhiều.
Thời gian cũng nên ngắn. Hơ quế mười lăm, hai mươi phút là đủ; đun nước có thể để lâu hơn nhưng phải có người ở nhà. Không có lợi gì khi xông quế liên tục cả buổi; mũi người ta quen mùi rất nhanh, sau nửa giờ chính người trong phòng sẽ không còn ngửi thấy nữa, dù khách bước vào vẫn thấy nồng.
Những lỗi hay gặp khi xông quế
Phần lớn trải nghiệm xấu với quế đến từ vài lỗi lặp lại:
- Châm lửa vào bột quế nấu ăn: bột cháy bùng, khói cay xè và mùi khét, không hề giống mùi quế.
- Dùng quế vụn quá mỏng để đốt riêng: cháy hết trong một, hai phút, chỉ để lại mùi khói.
- Hơ quế trên than chưa phủ tro: than quá nóng làm quế bén lửa ngay; nên đợi than có lớp tro trắng mỏng.
- Đun nước quế rồi bỏ đi chợ: nồi cạn, quế cháy dính đáy, mùi khét bám khắp nhà và có nguy cơ cháy.
- Xông quế trong phòng ngủ đóng kín ngay trước khi ngủ: mùi đậm dễ gây nhức đầu, khói thì cần thoát ra ngoài.
- Dùng quế đã mốc, đã ngả màu xám, mùi ẩm: khi đốt ra mùi mốc khét, phải bỏ đi.
Mẩu quế đã hơ một lần vẫn còn mùi, có thể dùng lại một hai lần nữa; khi bề mặt đã đen xém và chỉ còn mùi khét thì bỏ.
Quế trong tập quán xông nhà của người Việt
Quế xuất hiện trong nhiều nếp xông của người Việt: vài mẩu quế bỏ vào lò than chiều cuối năm cho nhà ấm mùi đón Tết, nồi nước quế hồi đun trong bếp khi có khách quý, mẩu quế đặt cạnh đĩa bột xông ngày rằm. Trong quan niệm dân gian, mùi quế ấm áp gợi sự sung túc, đầy đặn, nên nhiều nhà thích xông quế vào những dịp đầu tháng, đầu năm. Cách hiểu ấy là chuyện của cảm xúc và nếp nhà, không phải lời hứa về tài lộc.
Ở góc hương, quế hợp với những không gian cần cảm giác ấm: phòng khách ngày mưa, phòng ăn trước bữa tối, căn hộ vừa đi xa về lâu ngày đóng cửa. Quế ít hợp với phòng ngủ nhỏ hay phòng làm việc cần tỉnh táo, vì mùi đậm và ngọt dễ gây cảm giác ngột với một số người.
Cũng nên nhớ quế là gia vị, nhưng tinh dầu quế đậm đặc thì có thể gây kích ứng da và niêm mạc. Khi hơ quế, đừng cúi sát mặt vào làn khói để "hít cho thơm"; mùi lan ra phòng là đủ. Nếu muốn dùng bột xông đóng gói sẵn, có hướng dẫn trên bao, thay vì tự gom từng vị thảo mộc, có thể tham khảo ở vatpham.com.
Quế với trẻ nhỏ, người nhạy cảm và thú cưng
Quế đun nước là một trong những cách xông nhẹ nhất, nhưng vẫn có vài điều cần để ý trong gia đình:
- Trẻ nhỏ thích sờ, nghịch: đĩa than và nồi nước sôi phải đặt ngoài tầm với, xa mép bàn.
- Người hen suyễn, viêm mũi dị ứng có thể bị kích thích bởi mùi đậm; nên thử lượng rất nhỏ, đun nước thay vì đốt, và dừng nếu ho, hắt hơi.
- Mèo nhạy cảm với nhiều loại tinh dầu; mùi quế đun nhẹ trong phòng thoáng thường ít vấn đề hơn tinh dầu quế nhỏ vào máy khuếch tán, nhưng vẫn nên cho mèo có chỗ tránh mùi.
- Chim cảnh cần được đưa ra khỏi phòng khi có khói, kể cả khói nhẹ.
- Khó thở, tức ngực, chóng mặt sau khi xông thì tắt nguồn mùi, mở cửa, ra chỗ thoáng và đi khám nếu không đỡ.
Nếu trong nhà có người không chịu được mùi quế, hãy tôn trọng điều đó: xông ở phòng họ ít dùng, hoặc chọn vị khác nhẹ hơn như vỏ bưởi, sả.
Phối quế với các vị khác: vài cặp dễ thành công
Quế là vị "nền" tốt vì mùi ấm, tròn, chịu được nhiều vị khác đứng cạnh. Khi đun nước, cặp quen nhất là quế với vỏ cam hoặc vỏ quýt: mùi cam làm phần ngọt của quế bớt nặng, hợp phòng khách buổi chiều. Quế với một cánh hồi cho mùi đậm kiểu gian bếp ngày Tết, nhưng hồi rất lấn, chỉ một cánh cho cả nồi là đủ. Quế với vài lát gừng cho mùi cay ấm, hợp ngày mưa lạnh.
Khi hơ trên nhiệt, quế đi tốt với vỏ bưởi khô và một chút rễ hương bài. Vỏ bưởi thêm mùi the, hương bài thêm mùi gỗ trầm, quế giữ phần ấm ở giữa. Mỗi thứ chỉ cần một mẩu nhỏ, đặt cạnh nhau chứ không chồng lên nhau, để thứ nào cũng nóng đều. Nếu cảm thấy mùi rối, hãy bỏ bớt một vị thay vì thêm vị thứ tư.
Có một nguyên tắc đơn giản: vị nào cháy nhanh thì đặt xa nguồn nhiệt hơn, vị nào dày, chậm thì đặt gần hơn. Quế dày, rễ hương bài chậm nóng; vỏ bưởi mỏng, cánh hồi nhỏ thì nóng nhanh. Sắp xếp như vậy, cả hỗn hợp toả mùi cùng lúc thay vì một thứ đã khét trong khi thứ khác chưa kịp ấm. Ghi lại cặp nào nhà mình thích để lần sau khỏi phải đoán.
Câu hỏi thường gặp
Quế dùng nấu ăn và quế để xông có khác nhau không?
Về bản chất là một loại vỏ cây. Khác nhau ở độ sạch và cách bảo quản: quế bán cho nấu ăn thường được giữ khô, sạch hơn. Với việc xông, quế thanh dày, khô giòn, không mốc là tốt nhất; bột quế nấu ăn thì không nên đốt riêng.
Một mẩu quế hơ được mấy lần?
Thường hai đến ba lần, tuỳ độ dày. Khi mẩu quế còn mùi ngọt lúc làm nóng thì vẫn dùng được; khi bề mặt đã đen xém, nứt và chỉ ra mùi khói khét thì nên bỏ. Quế đun nước thì chỉ dùng một lần.
Có thể nhỏ tinh dầu quế lên than để xông thay vỏ quế không?
Không nên. Tinh dầu nhỏ trực tiếp lên than nóng bay hơi rất nhanh, có thể bén lửa và cho mùi gắt. Tinh dầu quế cũng dễ gây kích ứng. Nếu muốn dùng tinh dầu, hãy dùng đèn xông hay máy khuếch tán đúng hướng dẫn, với lượng rất ít.
Xông quế có đuổi được muỗi không?
Mùi quế có thể làm một số côn trùng tránh chỗ có khói trong lúc xông, nhưng hiệu quả không đều và không kéo dài. Đừng dựa vào xông quế để phòng muỗi cho trẻ nhỏ hay người ốm; màn, lưới chống muỗi và dọn nước đọng mới là cách chắc chắn.
Đun nước quế bao lâu thì nên thay nước?
Khi nước đã cạn còn khoảng một phần ba, hoặc khi mùi đã nhạt hẳn, thường sau một đến hai giờ đun liu riu. Đừng đổ thêm nước nhiều lần vào nồi cũ cả ngày; nước quế để lâu dễ chua và có cặn.
Quế bị mốc trắng có rửa rồi dùng xông được không?
Không nên. Mốc đã ăn vào thớ vỏ, rửa chỉ sạch bề mặt; khi hơ hay đốt sẽ ra mùi mốc khét và bào tử mốc có thể bay vào không khí. Quế mốc nên bỏ, và kiểm lại hộp đựng xem có bị ẩm không.