Máy khuếch tán không nước, hay còn gọi là máy phun sương nguyên chất, không pha tinh dầu với nước mà dùng một máy bơm khí nhỏ thổi qua một ống hẹp, hút tinh dầu lên và xé thành hạt cực mịn rồi đẩy ra không khí. So với máy siêu âm, loại này cho mùi đậm và nhanh hơn, không làm tăng ẩm, nhưng tốn tinh dầu hơn nhiều, thường ồn hơn và dễ làm phòng nhỏ đặc mùi nếu không chỉnh kỹ.
Vì thế, máy không nước hợp với cửa hàng, sảnh, phòng khách rộng, quầy lễ tân hơn là phòng ngủ hay phòng làm việc nhỏ. Bài này giải thích nguyên lý, so hai loại máy theo những tiêu chí thực tế và đưa ra cách dùng để vừa đủ mùi mà không phí dầu hay làm người trong phòng khó chịu.
Nguyên lý: luồng khí xé tinh dầu thành hạt nhỏ
Bên trong máy có một máy bơm khí cỡ nhỏ. Khí được đẩy qua một vòi rất hẹp, vận tốc tăng lên và áp suất ở miệng vòi giảm xuống. Ngay sát miệng vòi là đầu một ống hút cắm vào chai tinh dầu. Chênh lệch áp suất kéo tinh dầu lên, luồng khí mạnh xé dầu thành những hạt rất nhỏ, phần hạt to va vào thành buồng thuỷ tinh và chảy ngược về chai, phần hạt mịn bay ra ngoài.
Đây là nguyên lý tương tự những bình phun sương trong phòng thí nghiệm hay một số dụng cụ phun thuốc dạng hít trong y tế, chỉ khác là ở đây dùng cho mùi hương. Vì không có nước làm lớp đệm, mỗi lần máy chạy là tinh dầu ra trực tiếp vào không khí. Mùi đến nhanh và có cường độ cao hơn rõ rệt so với máy siêu âm dùng cùng loại dầu.
Một số máy cắm thẳng chai tinh dầu vào thân máy, số khác có buồng thuỷ tinh riêng để rót dầu vào. Loại cắm chai tiện nhưng chỉ hợp với cỡ cổ chai nhất định. Loại buồng thuỷ tinh đẹp hơn, nhìn thấy dầu bên trong, nhưng vệ sinh khó hơn vì có ống hẹp và vòi nhỏ.
Do không pha nước, máy không làm tăng độ ẩm phòng và không có chuyện nước tù đọng như máy siêu âm. Đổi lại, dầu đặc, dầu đã bị oxy hoá hay dầu pha dầu nền sẽ làm nghẹt vòi rất nhanh.
So sánh máy không nước và máy siêu âm
Hai loại máy đều không có lửa, đều có hẹn giờ ở phần lớn mẫu. Khác biệt nằm ở những điểm dưới đây:
| Tiêu chí | Máy siêu âm | Máy không nước |
|---|---|---|
| Cách tạo sương | Màng rung làm vỡ mặt nước có tinh dầu | Luồng khí xé tinh dầu nguyên chất |
| Cường độ mùi | Nhẹ đến vừa | Đậm, lan nhanh |
| Lượng tinh dầu dùng | Ít, vài giọt mỗi lần | Nhiều hơn hẳn, tính bằng mililít mỗi vài ngày nếu chạy thường xuyên |
| Độ ẩm phòng | Tăng nhẹ | Không đổi |
| Tiếng ồn | Thường rất êm | Có tiếng máy bơm, rõ hơn khi phòng yên tĩnh |
| Vệ sinh | Rửa bình, lau màng rung | Làm sạch vòi, buồng thuỷ tinh bằng cồn |
| Hợp với | Phòng ngủ, phòng làm việc, phòng khách vừa | Cửa hàng, sảnh, phòng rộng, không gian trần cao |
Nếu đặt hai máy cạnh nhau trong một căn phòng mười lăm mét vuông, máy không nước chạy hết công suất thường làm phòng quá đặc mùi chỉ sau ít phút. Đó không phải lỗi của máy mà là sai không gian. Ngược lại, máy siêu âm nhỏ đặt ở cửa hàng mặt phố có cửa mở liên tục gần như không tạo được mùi rõ.
Một lựa chọn trung gian mà nhiều cửa hàng nhỏ dùng là hai ba máy siêu âm cỡ vừa đặt rải ở các góc, thay vì một máy không nước. Cách này mùi đều hơn, ít tốn dầu hơn, nhưng mất công đổ nước và vệ sinh nhiều máy.
Dùng máy không nước sao cho vừa mùi
Vì mùi mạnh, cách chỉnh máy quan trọng hơn chọn dầu. Trình tự gợi ý khi mới dùng:
- Đọc hướng dẫn để biết máy chỉnh được những gì: thời gian chạy, thời gian nghỉ, cường độ luồng khí.
- Bắt đầu với mức thấp nhất: chạy thời gian ngắn, nghỉ dài, ví dụ giả định chạy mười giây nghỉ hai phút.
- Để máy chạy nửa giờ, ra khỏi phòng vài phút rồi quay lại để đánh giá mùi bằng mũi "mới". Nếu vừa, giữ nguyên; nếu nhạt, tăng thời gian chạy từng chút.
- Không đổi nhiều thông số cùng lúc. Mỗi lần chỉ chỉnh một thứ để biết thay đổi nào tạo ra khác biệt.
- Đặt lịch theo giờ có người: cửa hàng chỉ chạy trong giờ mở cửa, tắt khi đóng cửa, không chạy qua đêm.
- Ghi lại lượng dầu dùng sau một tuần để ước chi phí và điều chỉnh, thay vì đoán.
Nhân viên làm việc cả ngày trong không gian có máy không nước nên được hỏi ý kiến. Khách ghé qua vài phút thấy mùi dễ chịu, nhưng người ngồi tám tiếng cạnh máy có thể thấy nhức đầu. Máy nên đặt xa quầy thu ngân, xa chỗ nhân viên ngồi lâu.
Tinh dầu nào hợp và không hợp với máy không nước
Hợp nhất là tinh dầu loãng, bay hơi nhanh. Nhóm vỏ cam, chanh, bưởi, sả chanh, bạc hà, khuynh diệp, oải hương đều chảy tốt, ít làm nghẹt vòi.
Dầu đặc cần cẩn thận. Một số tinh dầu gỗ, nhựa thơm như đàn hương, nhũ hương, hoắc hương, cỏ vetiver đặc và sệt, dễ đọng lại trong vòi. Nhiều người pha chúng với một loại dầu loãng trước khi cho vào máy, hoặc dùng máy siêu âm cho những mùi này.
Không dùng dầu pha dầu nền. Dầu dừa phân đoạn, dầu jojoba, dầu hạnh nhân không bay hơi, sẽ bám thành lớp nhờn trong buồng và vòi.
Không dùng dầu thơm pha cồn hay dung môi. Chúng có thể làm hỏng gioăng cao su, nhựa của máy, và phun dung môi vào không khí phòng không phải điều nên làm.
Tinh dầu đã mở lâu, đổi mùi, đặc lại. Dầu bị oxy hoá dễ gây kích ứng hơn và làm nghẹt máy. Với máy không nước, nơi dầu ra trực tiếp không qua nước, càng nên dùng dầu còn mới.
Vệ sinh máy không nước
Máy không nước không có bình nước nên không có cặn khoáng hay nấm mốc như máy siêu âm, nhưng vòi và buồng thuỷ tinh có thể bị dầu đọng. Dấu hiệu là máy chạy mà sương yếu, ra không đều, có tiếng xì nhỏ khác thường.
Cách vệ sinh phổ biến mà nhiều nhà sản xuất hướng dẫn là thay chai tinh dầu bằng một lượng nhỏ cồn, cho máy chạy vài phút ở nơi thoáng, xa lửa, để cồn rửa trôi dầu trong vòi và ống hút, sau đó để máy khô hẳn. Buồng thuỷ tinh tháo rời được thì ngâm trong cồn hoặc nước ấm có xà phòng, tráng sạch, để khô. Vì cồn dễ cháy, bước này không làm cạnh bếp, nến, thuốc lá đang cháy.
Khi đổi từ mùi này sang mùi khác, đặc biệt từ mùi đậm như quế sang mùi nhẹ như oải hương, nên vệ sinh trước. Dầu cũ còn trong ống sẽ làm vài lần phun đầu tiên lẫn mùi. Tần suất vệ sinh tuỳ mức dùng; cửa hàng chạy cả ngày thì làm hằng tuần, nhà dùng vài lần một tuần thì mỗi khi đổi mùi hoặc khi thấy sương yếu.
Ai nên cân nhắc trước khi dùng máy không nước
Với nhà ở, máy không nước thường là lựa chọn quá mạnh cho phòng ngủ và phòng làm việc nhỏ. Nhà có người hen, viêm mũi dị ứng, trẻ nhỏ hay người già yếu nên ưu tiên máy siêu âm với lượng dầu ít, hoặc chỉ xông khi phòng vắng người rồi mở cửa. Nếu vẫn muốn dùng máy không nước ở phòng khách rộng, đặt ở chỗ cao, xa ghế ngồi, chạy ở mức thấp nhất.
Nhà nuôi mèo và chim càng cần cân nhắc. Máy không nước đưa một lượng tinh dầu lớn hơn vào không khí trong cùng một khoảng thời gian, mà mèo và chim là hai loài nhạy cảm nhất với nhóm chất này trong các thú nuôi phổ biến. Nên chọn cách xông khác hoặc chỉ dùng ở khu vực con vật không lui tới.
Với cửa hàng, nên nghĩ đến khách hàng có thể dị ứng hoặc không thích mùi. Mùi vừa phải, nhận ra được khi bước vào nhưng không đọng lại trên quần áo khách sau khi ra về, là mức hợp lý. Nếu khách hoặc nhân viên phàn nàn nhức đầu, đó là tín hiệu giảm ngay chứ không phải đổi sang mùi khác.
Đặt máy không nước ở đâu
Vì mùi ra mạnh và tập trung, vị trí đặt máy không nước quan trọng hơn máy siêu âm. Trong cửa hàng, chỗ hợp lý thường là phía trong, cách cửa ra vào vài bước, cao ngang vai hoặc cao hơn, để mùi kịp toả ra không gian trước khi bị gió ngoài cửa cuốn đi. Đặt sát cửa thì phần lớn tinh dầu bay ra đường; đặt ngay quầy thu ngân thì nhân viên phải ngửi ở nồng độ cao nhất cả ngày.
Không đặt máy cạnh hàng hoá dễ ám mùi hoặc dễ hỏng vì dầu như vải trắng, giấy, sách, đồ da sáng màu, thực phẩm không đóng gói. Hạt sương rất nhỏ nhưng vẫn có thể lắng xuống bề mặt gần máy sau thời gian dài. Cũng không đặt ngay dưới quạt trần hay cửa gió điều hoà, vì luồng gió mạnh làm mùi phân bố không đều: chỗ đặc mùi, chỗ không có gì.
Trong nhà, nếu dùng máy không nước ở phòng khách rộng, đặt ở góc xa ghế ngồi, trên kệ cao, và cửa thông sang các phòng khác để mở để mùi loãng ra. Không đặt trong phòng ngủ trẻ em, phòng người ốm, chỗ nuôi chim hay chỗ mèo hay nằm. Máy chạy bằng điện và có chai dầu dễ đổ, nên vị trí cũng phải vững, xa mép bàn, dây điện không vắt qua lối đi.
Ước chi phí tinh dầu theo tháng: một phép tính ví dụ
Người mở cửa hàng nhỏ hay hỏi máy không nước tốn bao nhiêu dầu mỗi tháng. Câu trả lời phụ thuộc máy và cách chỉnh, nên cách đúng là tự đo. Đánh dấu mực dầu trong chai bằng một mẩu băng dính, cho máy chạy theo lịch bình thường trong bảy ngày, rồi xem mực dầu tụt bao nhiêu. Nhân lên cho cả tháng là có con số của chính cửa hàng mình.
Ví dụ giả định: một cửa hàng chạy máy mười giờ mỗi ngày, chế độ chạy mười giây nghỉ chín mươi giây. Sau bảy ngày, chai dầu một trăm mililít tụt khoảng mười lăm mililít. Mỗi tháng sẽ dùng chừng sáu mươi lăm mililít. Nếu thấy nhiều, có ba cách giảm: rút ngắn giờ chạy về những khung có khách, kéo dài thời gian nghỉ giữa các lần phun, hoặc giảm cường độ luồng khí nếu máy cho chỉnh.
Chi phí dầu tính ra theo tháng còn phụ thuộc loại tinh dầu. Sả chanh, vỏ cam, bưởi thường rẻ hơn nhiều so với các mùi hoa hay gỗ quý. Một số cửa hàng chọn mùi nền rẻ, dễ chịu cho ngày thường và chỉ đổi sang mùi đặc biệt vào dịp lễ. Đặt chi phí bên cạnh lợi ích thật: mùi dễ chịu làm không gian dễ ở hơn, nhưng không có cơ sở nào để hứa mùi hương làm khách mua nhiều hơn.
Câu hỏi thường gặp
Máy khuếch tán không nước có tốn nhiều tinh dầu không?
Có, tốn hơn máy siêu âm nhiều lần vì dầu ra trực tiếp không pha nước. Lượng cụ thể tuỳ máy và cách chỉnh; dùng chế độ chạy ngắn nghỉ dài và chỉ chạy trong giờ có người là cách tiết kiệm nhất.
Máy không nước có dùng được cho phòng ngủ không?
Được nếu máy chỉnh được mức rất thấp và chỉ chạy một lúc trước giờ ngủ. Nhưng với phần lớn phòng ngủ, máy siêu âm hoặc đèn xông là đủ, ít rủi ro đặc mùi hơn và êm hơn.
Có thể cắm chai tinh dầu loại nào cũng vừa máy không?
Không. Máy cắm chai thường chỉ vừa một số cỡ cổ chai nhất định. Nếu chai không vừa, dùng buồng thuỷ tinh hoặc ống chuyển của chính hãng; không tự chế ống nối bằng băng keo hay nhựa mềm.
Máy không nước có làm phòng khô đi không?
Máy không thêm ẩm cũng không hút ẩm, nên độ ẩm phòng giữ nguyên. Cảm giác khô mũi, khô họng khi chạy máy lâu thường do mùi quá đậm hoặc do điều hoà, không phải do máy rút nước khỏi không khí.
Có thể dùng máy không nước để phun nước hoa không?
Không nên. Nước hoa có cồn và nhiều thành phần không dành để phun liên tục vào không khí bằng máy; cồn cũng có thể làm hỏng gioăng và nhựa của máy. Dùng tinh dầu hoặc hương liệu ghi rõ dành cho máy khuếch tán.