Đèn xông tinh dầu là một chén sứ nhỏ đặt trên nguồn nhiệt nhẹ: loại dùng nến có ngọn nến tealight bên dưới, loại dùng điện có bóng đèn hoặc tấm nhiệt. Cách dùng chung là đổ nước vào chén khoảng hai phần ba, nhỏ vài giọt tinh dầu, bật nhiệt, để nước ấm lên và mùi bay ra. Đèn nến cho nhiệt cao hơn, mùi bốc nhanh nhưng có lửa trần; đèn điện nhiệt đều hơn, an toàn hơn về lửa nhưng phụ thuộc chất lượng dây và bóng.
Đây là kiểu xông tinh dầu lâu đời và đơn giản nhất, có mặt ở nhiều nhà từ trước khi máy khuếch tán siêu âm phổ biến. Đèn rẻ, không cần vệ sinh màng rung, không có tiếng ồn. Nhưng vì có nhiệt, cách dùng cần cẩn thận hơn nhiều người nghĩ: chén cạn nước sẽ làm tinh dầu bị cháy khét, nến đặt sai chỗ có thể bén rèm, và đèn điện kém chất lượng có thể quá nhiệt.
Đèn xông hoạt động thế nào
Nguyên lý là làm ấm, không phải đun sôi. Tinh dầu là hỗn hợp nhiều chất thơm, mỗi chất bay hơi ở mức nhiệt khác nhau. Khi nước trong chén ấm lên, các chất nhẹ bay trước, chất nặng bay sau, nên mùi thay đổi dần theo thời gian. Nước đóng vai trò như lớp đệm, giữ cho tinh dầu không tiếp xúc trực tiếp với bề mặt quá nóng.
Nhiệt quá cao làm hỏng mùi. Khi nước sôi hoặc cạn, tinh dầu bị đun trực tiếp trên sứ nóng, mùi chuyển sang hăng, khét, đôi khi cay mắt. Đây là lỗi hay gặp nhất với đèn nến, vì ngọn nến tealight cho nhiệt khá mạnh so với chén nhỏ.
Khoảng cách giữa nguồn nhiệt và chén quyết định nhiều thứ. Đèn nến thiết kế tốt có khoảng cách vừa đủ để nước ấm mà không sôi, và có lỗ thoáng để nến không tắt vì thiếu khí. Đèn quá thấp làm nước sôi nhanh; đèn quá kín làm nến leo lét, muội đen bám đáy chén.
Đèn điện có hai kiểu. Kiểu dùng bóng đèn sợi đốt hoặc bóng halogen nhỏ, nhiệt toả từ bóng lên chén, thường có núm vặn chỉnh độ sáng kiêm chỉnh nhiệt. Kiểu dùng tấm nhiệt sứ hoặc kim loại phẳng, giống bếp hâm mini, nhiệt ổn định hơn và không phụ thuộc vào bóng.
Đèn nến và đèn điện khác nhau ra sao
Không có loại nào hơn hẳn; chọn theo không gian và thói quen của nhà. Bảng dưới so các điểm người dùng hay hỏi:
| Tiêu chí | Đèn xông dùng nến | Đèn xông dùng điện |
|---|---|---|
| Nguồn nhiệt | Nến tealight, cháy khoảng vài giờ tuỳ loại | Bóng đèn hoặc tấm nhiệt, cắm điện |
| Tốc độ toả mùi | Nhanh, mùi đậm trong mười lăm đến hai mươi phút đầu | Chậm hơn, đều hơn |
| Rủi ro chính | Lửa trần, nến đổ, rèm bén lửa, chén cạn nước | Dây điện, ổ cắm, bóng quá nhiệt, chén cạn nước |
| Có để qua đêm được không | Không | Không nên, kể cả loại có hẹn giờ |
| Hợp với | Phòng khách, bàn trà, có người ngồi trông | Phòng làm việc, phòng nhỏ, quầy cửa hàng |
| Chi phí thêm | Nến thay thường xuyên | Bóng thay khi hỏng, tiền điện không đáng kể |
| Muội, khói | Có muội nhẹ từ nến, nhất là nến rẻ | Không có |
Nhiều người chọn đèn điện vì sợ lửa, điều đó hợp lý. Nhưng đèn điện vẫn nóng: bóng và chén có thể làm bỏng tay trẻ nhỏ, và dây điện vắt ngang lối đi dễ làm đèn bị kéo đổ. An toàn về lửa không có nghĩa là để đèn chạy mà không ai để ý.
Các bước dùng đèn xông cho một lần xông
Một lần xông thường kéo dài từ nửa giờ đến một giờ. Các bước dưới áp cho cả hai loại, có ghi chú riêng ở bước liên quan:
- Đặt đèn trên mặt phẳng chắc, không cháy (đá, gạch, gỗ có lót đế sứ), cách rèm, giấy, sách và mép bàn ít nhất một gang tay rưỡi; đèn điện thì dây không vắt qua lối đi.
- Đổ nước sạch, nguội hoặc ấm, vào chén khoảng hai phần ba đến ba phần tư. Không đổ đầy tràn vì nước sôi lăn tăn có thể bắn ra.
- Nhỏ tinh dầu. Mức khởi đầu thường gặp là ba đến năm giọt cho chén nhỏ; các loại đậm như quế, đinh hương chỉ một hai giọt. Không nhỏ tinh dầu vào chén khô.
- Đèn nến: châm nến tealight bên ngoài rồi dùng que dài đặt vào đế, không thò tay qua cửa đèn. Đèn điện: cắm điện, vặn nhiệt ở mức thấp rồi tăng dần.
- Sau khoảng hai mươi phút, nhìn lại mực nước. Nếu cạn dưới một nửa, thêm nước nguội từ từ ở mép chén, không đổ nước lạnh ồ ạt lên sứ đang nóng.
- Kết thúc: thổi tắt nến hoặc rút điện, để chén nguội hẳn rồi mới đổ nước, lau bằng khăn mềm có chút cồn hoặc nước rửa chén để sạch lớp dầu bám.
Nếu thấy mùi chuyển hăng, khét, hoặc nước sủi bọt mạnh, đó là dấu hiệu nhiệt quá cao. Tắt nguồn nhiệt, để nguội, lần sau dùng nến nhỏ hơn hoặc vặn nhiệt thấp hơn, thêm nhiều nước hơn.
Lưu ý riêng với đèn dùng nến
Ngọn lửa của đèn nến nhỏ, nhưng nó là lửa trần nằm trong một vật thể nhiều người coi như đồ trang trí, nên dễ bị quên. Quy tắc đơn giản là đèn nến chỉ cháy khi trong phòng có người lớn tỉnh táo. Ra khỏi phòng quá vài phút, đi tắm, đi ngủ thì thổi tắt nến trước.
Chọn nến tealight có cốc nhôm hoặc cốc nhựa chịu nhiệt chuyên dụng, cháy êm, ít khói. Nến không đều, bấc to, có thể cho ngọn lửa cao chạm đáy chén, làm muội đen và nước sôi nhanh. Không dùng nến thơm có sẵn mùi trong đèn xông, vì mùi nến sẽ đánh nhau với mùi tinh dầu và nến thơm thường có ngọn lửa to hơn.
Đặt đèn ở chỗ không có gió lùa mạnh. Gió quạt thổi thẳng vào làm lửa chao, có thể tắt hoặc ngược lại làm lửa liếm ra ngoài khe đèn. Nhà có mèo hay leo trèo thì không nên đặt đèn nến trên kệ cao, vì đuôi mèo quét qua lửa là chuyện đã xảy ra ở nhiều nhà nuôi mèo.
Không bao giờ nhỏ dầu thơm pha cồn hoặc dung môi vào chén của đèn nến. Hơi dung môi có thể bắt lửa khi chạm ngọn lửa phía dưới qua các khe hở của đèn.
Lưu ý riêng với đèn dùng điện
Đèn điện bỏ được lửa trần nhưng thêm vào rủi ro về điện. Chọn đèn có dây chắc, phích cắm khít, công tắc hoặc núm vặn rõ ràng, có thông tin nhà sản xuất và hướng dẫn sử dụng tiếng Việt. Đèn rẻ không rõ nguồn gốc, dây mảnh, vỏ nhựa mỏng là loại nên tránh, vì đây là thiết bị toả nhiệt chạy hàng giờ.
Khi cắm điện, cắm thẳng vào ổ tường hoặc ổ cắm có cầu chì tốt, không cắm chung ổ nối dài với nhiều thiết bị công suất lớn. Kiểm tra định kỳ xem dây có bị nứt, phích có nóng bất thường không. Đèn để lâu bị bụi bám quanh bóng nên lau sạch trước khi dùng lại.
Đèn dùng bóng đèn cần thay đúng loại bóng nhà sản xuất ghi. Lắp bóng công suất cao hơn để "cho nhanh thơm" sẽ làm chén nóng quá, nước sôi, tinh dầu khét, và vỏ đèn có thể bị biến dạng vì nhiệt.
Một số đèn điện có chế độ hẹn giờ tự tắt. Tính năng này hữu ích, nhưng không phải lý do để bật đèn rồi đi ngủ trong phòng nhỏ đóng kín. Xông trước giờ ngủ, tắt máy, hé cửa là cách vừa có mùi vừa giữ không khí phòng ngủ thoáng.
Khi nào đèn xông không phải lựa chọn hợp
Đèn xông hợp phòng nhỏ đến vừa, có người ở cùng. Với không gian rộng như cửa hàng, phòng khách thông tầng, đèn xông cho mùi quá nhẹ, người dùng có xu hướng nhỏ thêm giọt rồi tăng nhiệt, dẫn tới tinh dầu bị khét. Không gian như vậy hợp với máy khuếch tán hơn.
Nhà có trẻ nhỏ đang tuổi tập đi, hay với lấy đồ trên bàn, cũng nên cân nhắc. Chén sứ đầy nước nóng và tinh dầu, đặt trên đế có lửa hoặc bóng nóng, là một vật nguy hiểm nếu bị kéo đổ. Nếu vẫn dùng, đặt trên kệ cao, dây điện giấu kỹ, và chỉ xông khi trẻ đã ngủ ở phòng khác hoặc khi người lớn trông.
Người nhạy với mùi hoặc có bệnh đường thở thường hợp với kiểu xông có thể kiểm soát lượng rất nhỏ và tắt ngay khi cần, như nhỏ một giọt lên đá thơm. Đèn nến khi đã nóng thì vẫn toả mùi thêm một lúc sau khi tắt, vì chén và nước còn ấm.
Cuối cùng là chuyện thói quen. Nhà nào hay quên, hay bận tay, thường để đèn nến cháy rồi đi nấu cơm, đón con, thì nên chọn kiểu xông không có nhiệt như máy khuếch tán có hẹn giờ hoặc đá thơm. Chọn dụng cụ theo nếp sinh hoạt thật của nhà mình an toàn hơn là tự hứa sẽ luôn nhớ tắt.
Xem gì khi chọn một chiếc đèn xông
Đèn xông bày bán rất nhiều kiểu dáng, từ đèn gốm men thủ công đến đèn sứ trắng in hoa. Hình thức là chuyện sở thích; dưới đây là những điểm ảnh hưởng thật đến cách dùng và độ an toàn:
- Chén đủ sâu và tháo rời được. Chén nông chứa ít nước, cạn nhanh, buộc phải châm liên tục. Chén liền khối với thân đèn khó rửa, dầu bám lâu ngày thành lớp nhựa sẫm màu và mùi cũ lẫn vào mùi mới.
- Khoảng cách từ đỉnh nến đến đáy chén. Với đèn nến, khoảng cách quá ngắn làm nước sôi sau vài phút. Đặt thử một nến tealight vào đế, nhìn ngọn lửa có chạm đáy chén không; nếu chạm, đèn đó chỉ hợp với nến thấp hoặc không nên dùng.
- Lỗ thoáng ở thân đèn. Đèn nến cần lỗ đủ để lửa có khí, nhưng cửa đặt nến không nên quá rộng để tay trẻ thò vào được.
- Đế đèn nặng, vững. Đèn nhẹ, cao, đáy hẹp dễ bị lật khi đụng nhẹ. Đặt đèn lên bàn rồi lắc nhẹ mặt bàn để thử.
- Với đèn điện: dây đủ dài để không phải nối thêm, có công tắc trên dây hoặc núm vặn, có thông tin về loại bóng và công suất, có tên đơn vị sản xuất hoặc nhập khẩu.
- Men gốm. Chén đựng nước nóng nên có men phủ kín mặt trong, dễ lau. Gốm mộc không men hút dầu và nước, lâu ngày dễ bám mùi, khó rửa.
Đèn gốm thủ công làm ở các làng gốm trong nước có nhiều mẫu đẹp. Khi mua, áp dụng đúng các điểm trên thay vì chỉ nhìn hoa văn; một chiếc đèn đẹp mà chén nông, đế nhẹ thì chỉ nên để trang trí.
Câu hỏi thường gặp
Đèn xông nến một cây nến cháy được bao lâu?
Tuỳ loại nến tealight, thường từ khoảng ba đến sáu giờ theo thông tin in trên hộp. Tuy vậy một lần xông chỉ nên kéo dài nửa giờ đến một giờ. Thổi tắt nến khi xong rồi lần sau dùng tiếp phần còn lại, không cần để cháy hết.
Có thể dùng nước nóng đổ vào chén cho nhanh có mùi không?
Được, nước ấm giúp mùi bay ra nhanh hơn. Chỉ tránh đổ nước sôi vào chén sứ còn nguội vì chênh lệch nhiệt đột ngột có thể làm nứt chén, và tránh đổ nước lạnh vào chén đang rất nóng vì cùng lý do đó.
Chén đèn xông bị đen ở đáy là do đâu?
Thường là muội từ nến, khi ngọn lửa quá cao hoặc nến kém chất lượng. Lau sạch bằng khăn có chút nước rửa chén khi chén đã nguội. Nếu chén đen phía trong lòng thì là tinh dầu bị khét do cạn nước, lần sau giữ mực nước cao hơn.
Đèn xông điện có tốn điện nhiều không?
Đèn dùng bóng nhỏ hoặc tấm nhiệt có công suất thấp, nên một lần xông vài chục phút tốn không đáng kể. Điều cần để ý không phải là tiền điện mà là dây, phích và ổ cắm có ở tình trạng tốt hay không.
Có thể nhỏ tinh dầu trực tiếp lên chén khô của đèn điện không?
Không nên. Tinh dầu đặt trực tiếp trên mặt sứ nóng bay hơi rất nhanh, dễ bị khét, mùi gắt và cay mắt. Luôn có nước trong chén; với một số đèn điện thiết kế riêng cho sáp thơm, đọc hướng dẫn của nhà sản xuất.