Than dùng để xông trầm và nhựa thơm có ba nhóm hay gặp: than tre (và than gỗ cứng) cháy lâu, ít tàn bắn khi đã bén đều; than không khói dạng nén mịn, mồi lâu hơn nhưng cháy êm, ít mùi; và than viên tự cháy có chất mồi, bén lửa rất nhanh nhưng lúc đầu có tia lửa và mùi hắc. Loại nào cũng sinh khí CO khi cháy, nên chỉ dùng khi đang thức, phòng có thông gió.
Bài này giúp bạn chọn đúng loại than cho cách xông của mình, biết mỗi loại cháy bao lâu, mùi ra sao và cần lưu ý gì. Phần cách mồi và dập than an toàn được viết kỹ ở một bài riêng trong chuyên mục; ở đây chỉ nhắc những điểm gắn với từng loại than.
Than làm gì trong việc xông
Trong cách xông dùng than, than là nguồn nhiệt ổn định và lâu. Trầm miếng, trầm vụn, nhựa thơm, thảo mộc khô được đặt lên trên than hoặc trên lớp tro phủ than, để nhiệt làm chúng toả hương. Than tốt cho xông có ba yêu cầu: cháy đều không bùng, không có mùi riêng đáng kể sau khi đã bén, và không bắn tàn.
Than không phải là nguồn hương. Mùi của than, nếu có, là thứ người xông muốn tránh, vì nó lẫn vào và làm đục mùi trầm. Đây là điểm khác giữa than xông và than nướng thịt: than nướng chỉ cần nóng và rẻ, còn than xông cần sạch mùi.
Than cũng không phải lựa chọn bắt buộc. Bếp xông điện làm được phần lớn việc của than mà không có khí cháy. Than được nhiều người giữ vì thói quen, vì không phụ thuộc điện, vì cảm giác của việc chăm một viên than, và vì một số cách xông như hơ trên tro và mica cần nó.
Nếu bạn mới bắt đầu, hãy làm quen với bếp điện trước rồi mới thử than. Khi đã biết trầm của mình thơm ra sao ở nhiệt dịu, bạn sẽ dễ nhận ra than nào sạch mùi, than nào làm hỏng hương.
Ba nhóm than hay gặp
Đặc điểm dưới đây là mô tả chung của từng nhóm; sản phẩm cụ thể có thể khác. Thời gian cháy là ví dụ giả định cho viên cỡ đốt ngón tay cái.
| Loại | Mồi lửa | Khi cháy | Thời gian cháy | Hợp với |
|---|---|---|---|---|
| Than tre, than gỗ cứng | Cần bếp gas hoặc khò, vài phút | Đều, ít mùi khi đã phủ tro trắng | Khá lâu, có thể quá một giờ | Vùi tro hơ trầm, đặt nhựa thơm |
| Than không khói nén | Lâu hơn, cần lửa giữ liên tục | Rất êm, gần như không mùi | Lâu, ổn định | Hơ trầm trên tro và mica |
| Than viên tự cháy | Bật lửa vài giây, lan nhanh | Lúc đầu tia lửa, mùi hắc; sau ổn định | Ngắn hơn, chừng nửa đến một giờ | Đốt nhựa thơm, bột thô khi cần nhanh |
| Than hoa thường | Bếp gas, dễ bén | Hay bắn tàn, có mùi khói gỗ | Thay đổi | Không khuyến khích để xông trong nhà |
Than hoa dùng nướng thường có độ đặc không đều, hay nổ lách tách và bắn tàn, mùi khói gỗ rõ. Nó rẻ và dễ kiếm, nhưng khi xông trầm sẽ lẫn mùi vào hương và dễ làm cháy sém đồ xung quanh.
Than tre và than gỗ cứng
Than tre được làm bằng cách nung tre trong điều kiện thiếu khí. Than tre tốt cứng, gõ vào nhau nghe tiếng kêu khô, bề mặt có ánh xám. Khi đã bén đều và phủ lớp tro trắng mỏng, than tre cháy âm ỉ khá lâu, ít mùi. Than gỗ cứng nung kỹ cho kết quả tương tự.
Điểm cần chú ý là giai đoạn mồi. Than tre khó bén hơn than hoa thường, cần giữ trên lửa bếp gas hoặc lửa khò vài phút. Trong lúc mồi có thể có khói và mùi, nên mồi ở bếp có hút mùi hoặc ban công, đợi tới khi cả viên đỏ đều và phủ tro trắng rồi mới mang vào phòng.
Một viên than tre cỡ đốt ngón tay, sau khi đã bén đều, đủ nhiệt cho một buổi hơ trầm vài mẩu nhỏ. Than tre cũng là loại hay được dùng để khử mùi, hút ẩm khi để nguyên không đốt. Đừng nhầm hai mục đích: than tre hoạt tính đóng túi để khử mùi tủ lạnh không phải than xông, và có thể chứa chất xử lý không phù hợp để đốt.
Than không khói dạng nén
Than không khói thường được làm từ bột than mịn trộn chất kết dính, nén thành viên, thỏi hoặc khối nhỏ. Tên gọi không khói nói lên mục đích: sau khi bén, nó cháy rất êm, gần như không có khói và mùi riêng, nên hợp với cách hơ trầm trên tro và mica, nơi mọi mùi lạ đều dễ nhận ra.
Đổi lại, loại này thường khó mồi hơn: phải giữ trên lửa cho tới khi một đầu đỏ hẳn, rồi để nó tự lan. Nếu vùi vào tro khi chưa bén đủ, than sẽ tắt. Hãy kiên nhẫn ở bước này và đặt than lên một đĩa kim loại chờ cho lớp tro trắng phủ đều.
Không có tiêu chuẩn chung cho chữ không khói trên bao bì. Hãy thử một viên ở chỗ thoáng trước khi dùng trong phòng: sau khi đã bén, đưa mũi lại gần ở khoảng cách an toàn, nếu không có mùi hắc hay mùi lạ là đạt. Thành phần chất kết dính nên được người bán công bố.
Than nén để lâu ở chỗ ẩm có thể bở, nứt vỡ khi mồi. Cất trong hộp kín và chỉ lấy ra đủ dùng cho từng buổi.
Than viên tự cháy: nhanh nhưng phải biết cách
Than viên tự cháy, loại viên tròn dẹt có lõm ở giữa, được tẩm chất mồi để bén lửa chỉ sau vài giây đưa vào bật lửa. Khi mồi, lửa lan nhanh qua viên kèm tiếng lách tách và tia lửa nhỏ, có mùi hắc giống diêm. Đây là chất mồi đang cháy; sau vài phút, viên than chuyển đỏ đều, mùi giảm hẳn.
Cách dùng an toàn là cầm viên than bằng kẹp kim loại khi mồi, đặt ngay xuống lớp cát hoặc tro trong lư, và chờ cho tới khi toàn bộ viên phủ tro xám rồi mới đặt nhựa thơm hay trầm lên. Đặt hương lên khi than còn đang lách tách là cách nhanh nhất để hương bị lẫn mùi hắc. Thời gian chờ thường chỉ vài phút, nhưng chính vài phút đó quyết định mùi của cả buổi xông.
Loại than này nóng hơn và cháy nhanh hơn than tre, phù hợp với nhựa thơm cần nhiệt cao, ít hợp với trầm miếng cần nhiệt dịu. Không dùng tay trần cầm viên than đang mồi, không mồi gần rèm hay giấy, và không cho trẻ chơi với than chưa dùng vì chất mồi dễ bén lửa.
Chọn và kiểm tra than khi mua
Hỏi rõ mục đích sản xuất. Than làm cho xông hương, than nướng, than sưởi và than khử mùi là những sản phẩm khác nhau. Hỏi người bán than dùng cho việc gì và có phụ gia gì. Than khử mùi đóng túi không dùng để đốt.
Nhìn và gõ. Than tre, than gỗ cứng tốt thường có màu đen ánh xám, gõ vào nhau kêu khô, cầm nặng tay so với kích thước. Than nhẹ bở, để lại nhiều bụi đen trên tay, thường nung chưa kỹ, cháy nhanh và nhiều khói.
Mua ít để thử. Mồi thử một viên ở ban công, quan sát khói, tàn bắn và mùi sau khi đã bén. Nếu vẫn còn mùi hắc hay khói sau khi đã phủ tro trắng, loại than đó không hợp để xông trong nhà.
Đọc nhãn với than viên. Than viên tự cháy nên có hướng dẫn mồi, cảnh báo an toàn và thông tin nhà sản xuất. Gói không có chữ nào ngoài tên gọi là gói nên dè dặt.
Chọn cỡ vừa với lư. Viên to trong lư nhỏ làm lư quá nóng và tro không đủ phủ. Than tre có thể bẻ nhỏ trước khi mồi; than nén nên chọn cỡ vừa ngay từ đầu.
Than với từng cách xông
Khi hơ trầm trên tro và tấm mica, mục tiêu là nhiệt dịu và ổn định trong thời gian dài, nên than không khói hoặc than tre nhỏ là hợp nhất. Viên than chỉ cần cỡ đầu ngón tay, vùi sâu, và mùi của than gần như phải bằng không vì mọi mùi lạ sẽ lộ ra ngay ở khoảng cách gần mũi.
Khi đặt nhựa thơm hay thảo mộc khô lên than để xông cả phòng, có thể cần nhiệt cao hơn, và than viên tự cháy được dùng nhiều vì nhanh. Đặt hương lên một tấm kim loại mỏng hoặc mica trên than thay vì đặt thẳng, để hương không cháy bùng thành khói.
Với bột xông, than thường không cần thiết vì bột đã được làm để tự cháy âm ỉ. Một số người đặt bột lên than cho nhanh, nhưng cách này làm bột cháy nóng, nhiều khói và dễ khét. Còn khi đã có bếp xông điện, hãy cân nhắc liệu việc dùng than có thật sự cần cho buổi xông đó không.
Khí CO: điều không được quên với bất kỳ loại than nào
Mọi loại than khi cháy đều sinh khí CO, một khí không màu, không mùi, không gây cay mắt nên con người không tự nhận ra. Khi hít vào, CO cản trở máu vận chuyển oxy. Ở nồng độ thấp, người bị ảnh hưởng thấy đau đầu, chóng mặt, buồn nôn, mệt; ở nồng độ cao có thể lơ mơ, ngất, nguy hiểm tính mạng. Người đang ngủ thường không kịp nhận ra.
Than cháy âm ỉ trong điều kiện thiếu không khí, như than vùi trong tro hay trong phòng kín, có xu hướng sinh CO nhiều hơn so với than cháy đỏ thoáng khí. Cũng vì vậy mà những vụ ngộ độc khi đốt than sưởi trong phòng ngủ đóng kín vẫn xảy ra mỗi mùa lạnh.
Quy tắc đơn giản: chỉ dùng than xông khi đang thức và có mặt, phòng có cửa sổ hoặc lối thông gió, không đặt than trong phòng ngủ trước khi ngủ, không bật điều hoà đóng kín cửa khi than đang cháy. Gắp than ra dập tắt trước khi rời phòng. Ai thấy đau đầu, buồn nôn, chóng mặt khi đang xông phải được đưa ra chỗ thoáng ngay, và gọi cấp cứu nếu triệu chứng không giảm. Nhà dùng than thường xuyên nên lắp đầu báo khí CO.
Người có bệnh tim mạch, bệnh phổi, phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ và người già nhạy cảm hơn với khí CO. Trong nhà có những người này, hãy chọn bếp xông điện cho những buổi xông thường ngày, để than cho dịp hiếm hoi và khi họ không ở trong phòng.
Câu hỏi thường gặp
Than xông có thể tái sử dụng sau khi dập không?
Than tre và than không khói dập sớm có thể mồi lại lần sau, nhưng khó bén hơn và dễ có mùi. Than viên tự cháy đã mồi thì phần chất mồi đã cháy hết, mồi lại kém. Tốt nhất là chọn viên vừa đủ cho một buổi.
Có dùng than hoa nướng thịt để xông trầm được không?
Được nhưng không nên. Than hoa nướng hay bắn tàn, có mùi khói gỗ rõ và độ cháy không đều, làm trầm dễ khét và lẫn mùi. Nếu chỉ có than hoa, mồi thật kỹ ngoài trời cho hết khói rồi mới vùi tro dày.
Than viên tự cháy có độc hơn than tre không?
Chất mồi khi cháy tạo khí có mùi hắc, khó chịu với mũi và có thể kích ứng đường thở trong vài phút đầu. Mồi ngoài trời hoặc ở chỗ có hút mùi, chờ hết lách tách rồi mới mang vào là giảm được phần lớn khó chịu này.
Một viên than tre có làm thơm được cả phòng không?
Than không làm thơm, nó chỉ là nguồn nhiệt. Mùi đến từ trầm hay nhựa thơm bạn đặt lên. Một viên than đủ cho vài mẩu trầm hơ lần lượt trong một buổi.
Cất than xông thế nào cho khỏi ẩm?
Cho vào hộp kín hoặc túi zip có gói hút ẩm, để chỗ khô, xa bếp gas và nguồn nhiệt. Than ẩm khó mồi, cháy chập chờn và bốc khói nhiều hơn khi mồi.
Nhà có trẻ nhỏ có nên dùng than xông không?
Nên hạn chế. Trẻ nhạy cảm hơn với khí CO và khói, lại dễ chạm vào lư nóng. Với nhà có trẻ nhỏ, bếp xông điện ở nhiệt thấp, đặt ngoài tầm với, là lựa chọn an toàn hơn.