Vệ sinh lư xông gồm ba việc: bỏ tro và lớp lót đã đen, cạo hoặc lau nhựa trầm bám ở lòng lư và nắp, và lau vết ám khói bên ngoài. Làm khi lư đã nguội, dùng dụng cụ mềm như thìa gỗ, bàn chải cũ, khăn ẩm và nước ấm pha chút nước rửa chén; tránh hoá chất tẩy mạnh vì mùi sẽ bốc lên ở lần nung sau.
Một chiếc lư lâu ngày không dọn làm mùi xông có vị khét cũ, nắp bị tắc lỗ, than khó cháy và đôi khi làm người ta tưởng trầm hay bột xông kém chất lượng. Bài này hướng dẫn làm sạch theo từng chất liệu, gợi ý lịch vệ sinh, và chỉ ra những cách làm sạch hay gặp nhưng nên tránh.
Những gì tích lại trong lư sau nhiều lần xông
Tro là thứ dễ thấy nhất. Mỗi nụ, mỗi núi bột để lại tro, và lớp lót ngay dưới chỗ đốt dần chuyển xám đen vì cặn chưa cháy hết. Thứ hai là nhựa: khi trầm, nhựa thơm, đàn hương được làm nóng, một phần dầu nhựa bay lên rồi ngưng tụ trên thành lư, mặt trong nắp, mặt bếp điện, tạo lớp nâu bóng, lâu ngày thành lớp đen cứng.
Thứ ba là muội và hạt khói bám ở mặt ngoài lư, mặt bàn quanh lư và cả bức tường gần đó, tạo vết ố vàng nâu. Thứ tư, ít người để ý nhưng rất hay gặp ở khí hậu nồm ẩm của nước ta, là hơi ẩm: lớp tro và cặn hút ẩm, vào mùa nồm có thể có mùi chua hoặc nấm mốc nhẹ.
Khi lư nóng trở lại ở lần xông sau, các lớp cặn này bị nung lại và góp mùi của chúng vào làn hương. Đó là lý do một chiếc lư sạch cho mùi trầm trong hơn rõ rệt so với lư bẩn, dù cùng một mẩu trầm.
Lư bẩn cũng kém an toàn hơn. Lớp nhựa dày trong lòng lư và quanh lỗ nắp có thể bén lửa khi gặp than nóng, tạo một ngọn lửa nhỏ bất ngờ. Lỗ nắp tắc làm khói đọng rồi phụt ra khi mở. Vệ sinh định kỳ vì thế không chỉ là chuyện mùi.
Quy trình làm sạch chung
Áp dụng cho phần lớn lư và đĩa; phần sau bài có lưu ý riêng cho từng chất liệu.
- Chắc chắn lư đã nguội hoàn toàn và không còn than, tàn đỏ bên trong; nếu nghi ngờ, để qua đêm.
- Đổ tro, cát lót ra một tờ báo hoặc khay; gạt riêng phần còn sạch để dùng lại, bỏ phần đen, vón.
- Dùng thìa gỗ hoặc dao nhựa cạo lớp nhựa dày ở lòng lư và mặt trong nắp.
- Pha nước ấm với một chút nước rửa chén, dùng bàn chải mềm chải lòng lư và các lỗ trên nắp.
- Tráng lại bằng nước sạch, lau khô ngay bằng khăn mềm.
- Để lư khô hẳn ở chỗ thoáng ít nhất một ngày trước khi đổ lớp lót mới và xông lại.
Với lư có lòng sâu và nhiều hốc, bàn chải đánh răng cũ là dụng cụ tốt nhất. Que tre nhỏ hoặc tăm giúp thông các lỗ nắp bị tắc nhựa.
Nên đeo găng tay mỏng khi làm sạch, vì tro và cặn nhựa khá khó rửa khỏi kẽ móng tay, và một số người bị kích ứng da khi tiếp xúc lâu với nước rửa chén.
Lưu ý theo chất liệu
Mỗi chất liệu chịu được cách làm sạch khác nhau.
| Chất liệu | Nên | Tránh |
|---|---|---|
| Đồng, đồng thau | Nước ấm, xà phòng nhẹ, lau khô ngay; đánh bóng mặt ngoài nếu muốn | Ngâm lâu, chà bằng miếng cọ kim loại, axit mạnh ở lòng lư |
| Gốm sứ có men | Nước ấm, bàn chải mềm; có thể ngâm ngắn với nước ấm | Dội nước lạnh khi lư còn ấm, chà bằng vật sắc làm xước men |
| Đất nung không men | Chải khô, lau ẩm nhẹ, phơi khô lâu | Ngâm nước, dùng xà phòng vì đất hút vào |
| Đá | Chải khô, lau ẩm, để khô nhiều ngày | Ngâm nước, chất tẩy có axit với đá vôi, cẩm thạch |
| Gang, sắt | Chải khô, lau ẩm rồi sấy khô, có thể thoa chút dầu ăn ở mặt ngoài | Để ướt qua đêm |
Nguyên tắc chung: càng xốp thì càng tránh nước và xà phòng; càng trơn thì càng dễ rửa. Khi không rõ lư làm bằng gì, bắt đầu bằng cách nhẹ nhất là chải khô và lau ẩm, chỉ dùng nước nhiều khi chắc bề mặt có men. Đất nung không men và đá xốp giữ một phần mùi nhựa vĩnh viễn, đó là đặc tính chứ không phải lỗi.
Cạo nhựa trầm đã đóng cứng
Nhựa trầm, nhựa thơm khi nguội cứng như sáp, bám chặt vào bề mặt. Có ba cách xử lý tuỳ độ dày. Lớp mỏng: lau bằng khăn hơi ẩm khi lư còn hơi ấm, nhựa mềm sẽ đi theo khăn. Lớp dày: cạo bằng thìa gỗ hoặc thẻ nhựa cứng khi lư nguội, nhựa giòn sẽ tách thành mảng.
Lớp rất dày, lâu năm: nhỏ vài giọt cồn lên lớp nhựa, đợi một lúc cho mềm rồi lau. Cồn bay hơi nhanh, nhưng phải để lư khô hẳn và bay hết mùi cồn trước khi xông lại, tuyệt đối không xông khi lư còn mùi cồn vì cồn dễ bắt lửa. Làm việc này ở chỗ thoáng, xa lửa.
Không dùng dao kim loại sắc hay miếng cọ nồi thép với lư gốm men và mặt bếp điện; vết xước sẽ là chỗ nhựa bám chặt hơn ở những lần sau. Với lư đồng, có thể dùng thìa kim loại đầu tròn nhưng nhẹ tay.
Phần nhựa cạo ra nên gom vào giấy rồi bỏ đi, không để rơi vào lớp tro sạch. Một số người tiếc vì nhựa trầm còn thơm, nhưng nhựa đã qua nhiều lần nung thường cho mùi khét hơn là mùi trầm.
Vết ám khói ở mặt bàn, tường và trần
Vết ố vàng nâu quanh chỗ đặt lư là dấu hiệu khói đọng lâu ngày. Trên mặt bàn đá, gạch men, lau bằng khăn ấm có chút nước rửa chén thường đi được. Trên bàn gỗ có sơn phủ, lau nhẹ, không chà mạnh. Trên tường sơn nước, có thể cần sơn lại nếu vết đã ăn sâu.
Cách tốt hơn, và rẻ hơn nhiều, là phòng trước: đặt lư cách xa tường một khoảng, không đặt dưới tủ treo hay kệ thấp, và mở cửa thông gió mỗi lần xông. Khói bốc thẳng lên rồi lan ra dưới trần, nên trần ngay trên chỗ xông thường ố trước tiên.
Rèm, gối tựa gần chỗ xông cũng tích mùi khói cũ. Giặt định kỳ theo hướng dẫn của vải, và nếu thấy chúng ám mùi nhanh, đó là tín hiệu nên giảm lượng xông hoặc dời chỗ đặt lư.
Khi lau trần, tường gần chỗ xông, dùng thang chắc chắn và có người giữ thang; đừng đứng lên ghế xoay hay ghế nhựa. Vết ố do khói khó tẩy hơn nhiều so với vết bụi thường, nên việc dời chỗ xông thường hiệu quả hơn việc lau đi lau lại.
Mặt bếp điện, tấm mica và khuôn: làm sạch riêng
Mặt bếp xông điện là nơi nhựa bám nhiều nhất vì trầm nằm trực tiếp trên đó. Nguyên tắc vàng là lau khi bếp đã tắt và còn ấm, lúc nhựa còn mềm. Dùng khăn cotton khô gấp nhiều lớp, lau một chiều. Nếu đã nguội và cứng, bật lại bếp ở nấc thấp nhất một chút cho nhựa mềm, tắt bếp, rút điện rồi mới lau. Tuyệt đối không dội nước hay dùng khăn ướt sũng vì nước có thể lọt vào phần điện.
Tấm mica dùng khi hơ trên tro rất mỏng, dễ tách lớp. Lau nhẹ bằng khăn khô sau mỗi lần; vệt nhựa cứng có thể lau bằng khăn hơi ẩm rồi để khô. Mica đã mờ đục, phồng rộp hay bong lớp thì thay, vì mảnh mica bong ra lẫn vào tro và làm nhiệt không đều.
Đèn hơ có đĩa thuỷ tinh hoặc kim loại rời thì tháo đĩa ra khi đã nguội, rửa bằng nước ấm và xà phòng nhẹ, lau khô rồi lắp lại. Không rửa đĩa thuỷ tinh khi còn ấm, vì nước lạnh có thể làm nứt.
Khuôn đốt bột trầm bằng kim loại cần quét bột thừa bằng chổi lông sau mỗi lần. Cặn bám lâu thì rửa nước ấm, lau khô ngay để không gỉ, đặc biệt ở các rãnh hẹp. Khuôn còn ẩm đặt lên tro sẽ làm tro vón và bột dính khuôn ở lần sau.
Lịch vệ sinh gợi ý
Lịch dưới dành cho nhà xông vài lần mỗi tuần. Xông ít hơn thì giãn ra, xông mỗi ngày thì làm dày hơn.
- Sau mỗi lần: gạt bỏ tro đen ngay dưới chỗ đốt, lau mặt bếp điện khi còn ấm, lau kẹp, đổ khay tàn.
- Mỗi tuần: lau mặt ngoài lư, lau mặt bàn quanh lư, kiểm tra lỗ nắp có bị tắc không.
- Mỗi tháng: sàng lại toàn bộ tro hoặc rửa cát, cạo nhựa trong lòng lư, rửa nắp.
- Mỗi mùa: thay tro mới nếu đã xám đen phần lớn, kiểm tra vết nứt ở lư gốm, đá, lau trần và tường gần chỗ xông.
- Trước mùa nồm: phơi hoặc sấy khô tro, cất lư có nắp kín, để gói hút ẩm trong hộp dụng cụ.
Một chiếc lư được chăm đều không bao giờ cần những buổi cọ rửa lớn. Năm phút sau mỗi lần xông tiết kiệm cả giờ đồng hồ về sau.
Nếu nhà có nhiều lư, đánh số hoặc ghi ngày vệ sinh lần cuối lên một mẩu giấy dán dưới đáy hộp dụng cụ. Nghe có vẻ cầu kỳ, nhưng với người xông thường xuyên, nó giúp không bỏ sót chiếc lư nào lâu ngày không dọn.
Những cách làm sạch nên tránh
Đốt lư rỗng ở nhiệt cao để cháy sạch nhựa nghe có vẻ hợp lý, nhưng làm vậy trong nhà sẽ tạo nhiều khói, mùi khét nồng và có thể làm nứt lư gốm, đá. Nếu thật sự cần, chỉ làm với lư kim loại, ở ngoài trời, xa vật dễ cháy, và vẫn nên cạo bỏ phần lớn nhựa trước.
Ngâm lư trong chất tẩy mạnh như nước tẩy javel, chất tẩy bồn cầu, axit tẩy cặn là điều nên tránh. Chúng có thể ăn mòn kim loại, làm mất men gốm, và để lại dư lượng; khi lư nóng ở lần sau, dư lượng ấy bốc hơi vào không khí bạn thở. Tuyệt đối không trộn các chất tẩy với nhau, vì một số hỗn hợp sinh khí độc ngay trong lúc pha.
Cuối cùng, đừng rửa lư bằng máy rửa bát. Nhiệt và chất tẩy trong máy có thể làm hỏng lớp hoàn thiện của đồng, đá, và nhựa trầm tan ra có thể bám vào các đồ khác trong máy.
Câu hỏi thường gặp
Lư đồng bị xỉn đen có cần đánh bóng không?
Tuỳ sở thích. Lớp xỉn là oxy hoá tự nhiên, nhiều người thích vẻ cũ. Nếu muốn sáng lại, đánh mặt ngoài bằng sản phẩm đánh đồng theo hướng dẫn, rửa sạch, lau khô; lòng lư không cần đánh bóng.
Mùi khét vẫn còn sau khi rửa lư thì làm sao?
Có thể nhựa đã thấm vào lớp xốp của đất nung hoặc đá, hoặc lỗ nắp còn cặn. Phơi lư ở chỗ thoáng có nắng nhẹ vài ngày, thay lớp lót mới hoàn toàn rồi thử lại.
Tro cũ đổ đi ở đâu cho đúng?
Để nguội hẳn qua đêm, gom vào túi rồi bỏ như rác thường. Không đổ tro còn ấm vào thùng rác có túi nhựa. Tro sạch không lẫn hương liệu có thể rải mỏng vào gốc cây trong vườn.
Có nên rửa lư ngay sau khi xông xong không?
Không. Đợi lư nguội hoàn toàn để tránh bỏng và tránh sốc nhiệt làm nứt gốm, đá. Chỉ riêng mặt bếp điện thì nên lau khi đã tắt và còn hơi ấm, vì nhựa lúc đó mềm.
Nắp lư bị tắc lỗ có ảnh hưởng gì?
Lỗ tắc làm thiếu không khí, nụ và than cháy chập chờn hoặc tắt, khói đọng trong lư rồi phụt ra khi mở nắp. Dùng tăm tre hoặc que nhỏ thông lỗ sau mỗi vài lần dùng.