Chưa có lư hay đĩa chuyên dụng, bạn vẫn có thể xông an toàn bằng đồ có sẵn: đĩa sứ dày, bát cơm sứ, chén gốm, đĩa men chịu nhiệt hay khay kim loại có thành, miễn là có lớp cát hoặc tro khô dày một đến hai đốt ngón tay. Tuyệt đối tránh đĩa nhựa, melamine, thuỷ tinh mỏng, gỗ, mây, giấy, hộp xốp và đồ đã nứt.
Nhiều gia đình chỉ xông vài lần mỗi năm, vào ngày đầu năm hay khi chuẩn bị đón khách, nên không muốn mua thêm dụng cụ. Điều đó hoàn toàn hợp lý. Bài này giúp bạn chọn đúng món trong tủ bếp, chuẩn bị lớp lót, tạm thay kẹp và nắp dập bằng đồ có sẵn, và nhận ra những món trông có vẻ dùng được nhưng thực ra nguy hiểm.
Đồ trong bếp phải đáp ứng ba điều
Món dùng để xông phải chịu được nhiệt cục bộ mà không nứt, không chảy, không bắt lửa. Nó phải có thành hoặc lòng đủ sâu để giữ lớp cát lót và tàn. Và nó phải đứng vững, không bập bênh, không trơn trượt khi mang đi. Ba điều này loại ngay phần lớn đồ nhựa, đồ gỗ, đồ thuỷ tinh mỏng và đĩa phẳng như tấm.
Đồ sứ, gốm, men, kim loại thường đáp ứng được, nhưng không phải món nào cũng giống nhau. Đĩa sứ mỏng, bát sứ có vết rạn, chén gốm men trang trí có thể nứt khi bị nóng đột ngột. Kim loại không nứt nhưng dẫn nhiệt nhanh, nóng tay và nóng mặt bàn.
Vì vậy, lớp lót mới là phần quan trọng nhất. Một chiếc bát cơm sứ bình thường với lớp cát khô dày một đốt ngón tay an toàn hơn nhiều so với một chiếc lư đẹp không có lót. Cát khô thì nhà nào cũng có thể kiếm được: xin ở công trình, mua túi cát mỹ thuật, hoặc dùng cát trong chậu cây khô, rửa sạch rồi phơi.
Còn một điều nên nghĩ tới: món đã dùng để xông thì nên để riêng, không dùng lại cho thức ăn, dù đã rửa kỹ. Tro, nhựa trầm và cặn hương liệu khó rửa sạch hoàn toàn khỏi các vết rạn nhỏ của men. Chọn một chiếc bát cũ, đĩa lẻ bộ để dành riêng cho việc xông, cất chung với hũ cát ở một chỗ cố định để lần sau khỏi tìm.
Đồ có sẵn: dùng được và không dùng được
Bảng chia theo những món hay có trong tủ bếp của gia đình Việt.
| Món | Dùng được không | Lưu ý |
|---|---|---|
| Đĩa sứ dày, đĩa men chịu nhiệt | Dùng được | Lót cát dày, đặt trên khay hoặc tấm lót |
| Bát cơm sứ, tô sứ nhỏ | Dùng được | Lòng sâu, hợp cho nụ trầm và nhang cắm cát |
| Chén gốm, chén nung | Dùng được | Kiểm tra vết nứt; gốm không men hút mùi |
| Khay, đĩa kim loại có thành | Dùng được | Nóng nhanh, cầm bằng khăn, đặt trên đế |
| Nồi, chảo nhỏ cũ | Dùng được với than | Đặt trên bếp đã tắt hoặc tấm gạch, cán nóng |
| Đĩa thuỷ tinh mỏng, ly thuỷ tinh | Không nên | Dễ nứt vỡ do sốc nhiệt, mảnh vỡ sắc |
| Đĩa nhựa, melamine, hộp nhựa | Không được | Chảy, bén lửa, sinh khói độc |
| Khay gỗ, mây, tre, đĩa lá | Không được (trực tiếp) | Chỉ dùng làm khay ngoài khi có đế chịu nhiệt bên trên |
| Hộp giấy, giấy bạc mỏng làm đáy | Không được | Giấy bén lửa; giấy bạc thủng, nóng quá |
Đồ đã nứt, sứt mẻ, kể cả loại dùng được trong bảng, không nên dùng cho than hoặc bột xông. Vết nứt có thể toác hẳn khi nóng, làm tro và than rơi ra mặt bàn.
Biến một chiếc bát cơm thành đồ xông
Ví dụ với chiếc bát sứ cũ dùng để đốt nụ trầm hoặc một nhúm bột xông:
- Chọn bát dày, không nứt, không có viền kim loại vẽ trang trí (viền mạ có thể đổi màu, bốc mùi khi nóng).
- Rửa cát nhiều lần, phơi hoặc rang khô hoàn toàn, để nguội.
- Đổ cát vào bát khoảng một nửa đến hai phần ba, gạt phẳng.
- Đặt bát lên một chiếc đĩa lớn hơn hoặc tấm gạch men để hứng tàn và cách nhiệt với mặt bàn.
- Đặt nụ trầm hoặc đổ bột xông lên giữa mặt cát, cách thành bát.
- Mồi lửa, để có người trông tới khi tàn, mở cửa sổ cho thoáng.
- Khi xong, để nguội hẳn rồi mới đổ cát ra sàng lại, rửa bát.
Bát cơm có ưu điểm là lòng sâu, giữ tàn tốt và dễ cầm bằng hai tay với khăn. Nếu muốn mang đi các phòng, đặt bát trên một khay kim loại nhỏ có thành.
Thay kẹp, nắp dập và khay bằng gì
Kẹp. Kẹp gắp đá, kẹp gắp đồ nướng bằng kim loại, kẹp gắp bánh dùng thay kẹp xông. Đũa tre nấu ăn dài gắp được nụ, mẩu trầm, nhưng không gắp than.
Nắp dập lửa. Một chiếc bát sứ úp vừa miệng bát xông, nắp nồi nhỏ, nắp hộp kim loại. Úp lên khi cần tắt, để vài phút cho hết khí rồi mới mở.
Chén cát dập. Bất kỳ chén nhỏ nào đổ đầy cát khô. Cắm ngược đầu nhang, thả nụ, viên than vào là tắt.
Khay và đế. Khay kim loại, đĩa lớn, viên gạch men, tấm đá thớt. Khay gỗ hay mây đẹp có thể dùng làm khay ngoài, miễn có một tấm gạch, đá đặt bên trên làm đế.
Khăn cầm. Khăn bông gấp bốn lớp hoặc găng tay nhấc nồi. Tránh khăn mỏng, khăn tổng hợp dễ chảy khi chạm kim loại nóng.
Thìa xúc bột. Muỗng canh kim loại cũ dành riêng cho việc xông.
Thử chịu nhiệt trước khi dùng thật
Một chiếc bát, đĩa chưa dùng để xông bao giờ nên được thử một lần trong điều kiện an toàn trước khi mang vào phòng:
- Nhìn kỹ dưới ánh sáng: lòng và đáy không có vết nứt, sứt mẻ; men không bong, không có viền mạ kim loại.
- Gõ nhẹ vào thành bằng móng tay hoặc thìa: tiếng trong, ngân là tốt; tiếng đục, rè có thể có vết nứt ẩn.
- Lót cát dày như khi dùng thật, đặt ra ban công hoặc sân trên một viên gạch.
- Đốt một nụ trầm nhỏ hoặc một nhúm bột ít hơn bình thường, ngồi trông tới khi tàn.
- Khi tàn, chạm thử đáy bằng mu bàn tay: chỉ ấm là đạt; nóng rát là cần lót dày hơn hoặc đổi món khác.
- Kiểm tra lại toàn bộ sau khi nguội: không xuất hiện vết rạn mới, không có mùi lạ từ men, mặt đặt bên dưới không có vết nóng.
Lần thử này mất chưa tới nửa giờ nhưng loại được hầu hết những món sẽ gây sự cố. Một món đã qua thử, được dùng cùng lớp lót như lúc thử, thường dùng ổn định lâu dài.
Ghi nhớ món nào đã thử và lượng lót bao nhiêu, dán một mẩu băng dính dưới đáy nếu cần, để người khác trong nhà dùng đúng.
Những món trông có vẻ được nhưng nguy hiểm
Gạt tàn thuốc lá bằng thuỷ tinh dày trông chắc chắn, nhưng thuỷ tinh vẫn có thể nứt khi một nụ trầm cháy sát đáy, và gạt tàn thường nông, không giữ được lớp cát. Gạt tàn kim loại có thể dùng được với lớp cát dày.
Vỏ hộp thiếc, lon kim loại tận dụng có thể có lớp sơn hoặc lớp phủ bên trong, khi nóng sẽ bốc mùi khét hoá chất. Nếu muốn dùng, chọn loại không sơn, đốt thử rỗng ở ngoài trời trước để lớp phủ cháy hết, rồi mới dùng trong nhà. Mép lon thường sắc, dễ cứa tay, và lon mỏng có thể bị bẹp khi cầm, làm tràn cát và tàn ra ngoài.
Chậu cây bằng đất nung, sành có lỗ thoát nước ở đáy làm tàn và cát lọt xuống, nhiệt đi thẳng xuống mặt bàn. Chậu nhựa giả gốm thì càng không. Vỏ sò, vỏ ốc lớn trông đẹp nhưng mỏng, giòn và có thể nứt, nổ khi nóng.
Cuối cùng, những đồ đựng trước đây đã chứa dầu, cồn, xăng, thuốc diệt côn trùng hay hoá chất tẩy rửa, dù đã rửa, cũng không dùng để xông. Dư lượng có thể bén lửa hoặc bốc khí độc khi bị nung nóng.
Đặt ở đâu khi đồ không phải đồ chuyên dụng
Đồ tạm thường có đáy phẳng và không có chân như lư thật, nên nhiệt truyền xuống mặt đặt nhiều hơn. Luôn đặt trên một lớp cách nhiệt thứ hai: tấm gạch, đá, khay kim loại có đế, hoặc mặt bếp đã tắt và nguội. Không đặt trực tiếp trên mặt bàn gỗ sơn, mặt kính hay khăn trải bàn.
Giữ khoảng cách với rèm, giấy, hoa khô, đồ nhựa và lối đi. Bát và đĩa trông quen thuộc, nên người trong nhà dễ vô tình đặt đồ lên hay với lấy mà không biết nó đang nóng. Báo cho cả nhà biết khi đang xông, hoặc đặt ở chỗ ít người qua lại.
Trẻ nhỏ đặc biệt dễ nhầm một chiếc bát đầy cát với đồ chơi. Đặt trên kệ cao, ngoài tầm với. Nhà có mèo hay nhảy lên bàn bếp thì không đặt ở đó.
Nếu xông ở phòng khách, chọn bàn trà hoặc kệ có mặt đá, đặt khay ở giữa thay vì ở mép. Khi buổi xông kết thúc, đừng vội cất bát vào tủ bếp; để nó nguội hẳn ở chỗ thoáng, tốt nhất là qua đêm, rồi mới đổ cát và rửa.
Khi nào nên mua dụng cụ chuyên dùng
Nếu bạn xông vài lần mỗi năm, đồ có sẵn với lớp lót đúng cách là đủ. Khi việc xông thành nếp hằng tuần hoặc hằng ngày, một chiếc đĩa xông có thành cao và khay đi kèm, hay một chiếc lư nhỏ có quai, sẽ tiện và an toàn hơn: không phải lấy đồ ăn ra dùng, không phải tìm khay mỗi lần, và đồ được thiết kế để chịu nhiệt.
Người thích hơ trầm thường ngày nên cân nhắc bếp xông điện thay vì tìm cách tạm với than, vì dụng cụ tạm cho than là tổ hợp rủi ro cao nhất: đồ không chuyên dụng cộng với nguồn nhiệt mạnh nhất. Đó là món duy nhất không có bản thay thế tốt trong tủ bếp.
Nếu muốn có bột xông đóng gói sẵn, ghi lượng dùng và cách đốt trên bao, có thể tham khảo ở vatpham.com. Còn trước khi mua bất cứ thứ gì, hãy thử vài lần với đồ sẵn có trong nhà để biết mình cần gì thật.
Người có bệnh hô hấp, trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai trong nhà vẫn nên ra phòng khác khi xông, bất kể dùng đồ chuyên dụng hay đồ tạm. Dụng cụ thay đổi độ an toàn về lửa, không thay đổi chuyện trong khói có những gì. Ai thấy khó thở, tức ngực thì dừng xông và đi khám.
Câu hỏi thường gặp
Có dùng đĩa ăn thường ngày để xông rồi rửa dùng lại cho ăn được không?
Không nên. Tro, nhựa và cặn hương liệu bám vào men, nhất là các vết rạn nhỏ, khó rửa sạch hoàn toàn. Dành riêng một chiếc đĩa cũ, đĩa lẻ bộ cho việc xông.
Giấy bạc có lót đáy đĩa thay cát được không?
Không thay được. Giấy bạc mỏng, dẫn nhiệt rất nhanh, có thể thủng và không cách nhiệt cho đĩa. Có thể đặt một miếng giấy bạc trên lớp cát để dễ dọn, nhưng cát vẫn phải có.
Đốt bột xông trong nồi cũ có được không?
Được nếu nồi kim loại, có lót cát và đặt trên mặt không cháy. Cán nồi sẽ nóng lên, cầm bằng khăn. Nồi chống dính có lớp phủ không nên dùng vì lớp phủ không hợp với nhiệt cục bộ cao.
Muối hạt có thay cát được không?
Một số nhà dùng muối hạt theo thói quen. Muối cách nhiệt được nhưng hút ẩm, vón cục và có thể nổ lách tách khi nóng. Cát khô ổn định hơn và dùng lại được lâu.
Có thể tự chế lư từ lon nước ngọt không?
Không nên. Lon nhôm mỏng, có lớp phủ bên trong, mép sắc, dễ đổ. Rủi ro lớn hơn lợi ích; một chiếc bát sứ cũ với lớp cát dày an toàn hơn nhiều.