Với nhà ống nhiều tầng, cách xông hợp lý là đi theo đường gió: mở cửa tầng trệt và mở giếng trời hoặc cửa tầng thượng, xông từ tầng dưới lên tầng trên, mỗi tầng một đĩa nhỏ đặt cố định, có người trông, để khói theo cầu thang bay lên rồi thoát ra mái thay vì đọng lại trong các phòng sâu.
Nhà ống, nhà phố mặt tiền hẹp là kiểu nhà phổ biến nhất ở đô thị Việt Nam: dài, sâu, hai bên chung tường với hàng xóm, ánh sáng và gió chỉ vào từ mặt tiền, giếng trời và tầng thượng. Kiểu nhà này có những đặc điểm khiến việc xông vừa dễ vừa khó. Dễ vì cầu thang giữa nhà làm việc như một ống khói kéo khói đi lên. Khó vì những phòng ở giữa, nằm kẹp giữa hai bức tường, gần như không có gió. Bài này nói cách tận dụng cái dễ và tránh cái khó.
Hiểu đường gió trong nhà ống
Khói nóng bốc lên. Trong nhà ống, cầu thang chạy suốt từ tầng trệt lên tầng thượng là đường thẳng đứng dài nhất trong nhà, nên khí nóng, khói, mùi đều có xu hướng theo cầu thang đi lên. Nếu trên cùng có giếng trời hở hoặc cửa tầng thượng mở, khói sẽ thoát ra ngoài; nếu đóng kín, khói dồn lại ở tầng trên cùng, nơi thường là phòng thờ hay phòng ngủ.
Theo chiều ngang, gió vào nhà ống từ mặt tiền và từ sân sau hay giếng trời. Phòng khách ở mặt tiền và bếp ở cuối nhà thường thoáng nhất; các phòng ngủ ở giữa nhà, nhất là phòng không có cửa sổ ra giếng trời, là chỗ khói dễ đọng nhất.
Gió ngoài trời cũng ảnh hưởng. Ngày gió thổi từ mặt tiền vào, khói được đẩy về phía sau nhà và lên giếng trời; ngày gió thổi ngược từ sau ra, khói có thể bị dồn về phía phòng khách và cửa chính. Trước khi đốt, có thể đứng ở cửa chính vài phút để cảm nhận gió đang đi chiều nào, rồi chọn đặt đĩa ở phía đầu gió.
Hiểu như vậy để thấy hai nguyên tắc. Một là phải mở cả đầu dưới lẫn đầu trên của đường gió, tức cửa tầng trệt và cửa tầng thượng hoặc giếng trời, khói mới chạy. Hai là các phòng giữa nhà cần mở cửa phòng ra cầu thang trong lúc xông, để khói có lối đi ra đường gió chính. Những phòng đó không nên xông lâu.
Thứ tự xông một nhà ống ba, bốn tầng
Một trình tự nhiều nhà phố áp dụng, có thể điều chỉnh theo cách bố trí nhà mình:
- Tắt điều hoà, quạt thổi ngang ở mọi tầng. Mở cửa chính tầng trệt (hé cửa cuốn nếu cần giữ an ninh), mở giếng trời hoặc cửa tầng thượng.
- Mở cửa các phòng ra cầu thang; đóng cửa tủ quần áo; thu đồ phơi trên tầng thượng nếu nằm trên đường khói.
- Chuẩn bị mỗi tầng một đĩa sứ có lót tro, đặt ở chỗ cố định, trên nền không cháy, xa rèm, xa cầu thang gỗ, không đặt trên bậc thang.
- Bắt đầu đốt ở tầng trệt. Khi đĩa tầng trệt đã cháy ổn định, người trông ở lại hoặc có người thứ hai lên đốt tầng tiếp theo.
- Lần lượt lên các tầng trên. Nhà ít người thì đốt từng tầng một, chờ tầng dưới tàn mới lên tầng trên, không để nhiều đĩa cháy cùng lúc mà không ai trông.
- Phòng thờ trên tầng thượng thường xông sau cùng, khi khói các tầng dưới đã thoát.
- Khi tất cả đã tàn, để cửa mở thêm nửa tiếng; kiểm tra lại từng tầng không còn tàn lửa, rồi mới đóng cửa.
Nếu cần bột xông đóng gói sẵn, có hướng dẫn trên bao, có thể tham khảo ở vatpham.com.
Những chỗ dễ sơ suất trong nhà ống
Cầu thang gỗ và tay vịn gỗ. Đặt đĩa trên bậc thang vừa vướng lối đi vừa gần gỗ. Người đi lên xuống có thể đá đổ đĩa. Đĩa luôn đặt ở mặt sàn các tầng, không trên bậc.
Tầng trệt để xe máy. Nhiều nhà ống để xe máy ở tầng trệt. Xăng trong bình xe, thùng chứa đồ, áo mưa đều không nên ở gần lửa. Đặt đĩa cách xa chỗ để xe; nhà có xe điện đang sạc thì càng phải giữ khoảng cách.
Phòng thờ tầng thượng đóng kín. Phòng thờ thường có sẵn nhang, nến, giấy. Khói các tầng dưới dồn lên cộng với lửa ở phòng thờ dễ làm phòng ngộp. Mở cửa phòng thờ ra sân thượng khi xông.
Giếng trời có mái che kín. Giếng trời lợp kính kín thì không còn là đường thoát khói. Mở cửa lật nếu có, hoặc mở cửa sổ ở tầng cao nhất.
Nhà chỉ có một người. Một người không trông được bốn đĩa ở bốn tầng. Nếu ở một mình, xông từng tầng, tàn tầng này mới sang tầng khác, hoặc chỉ xông tầng chính.
Phòng giữa nhà, phòng không cửa sổ
Phòng ngủ giữa nhà ống, kẹp giữa hai bức tường chung, không cửa sổ hoặc chỉ có ô thoáng nhỏ ra giếng trời, là nơi cần cẩn thận nhất. Khói vào được nhưng ra rất chậm. Với những phòng này, không đặt đĩa xông bên trong. Cách hợp lý là mở cửa phòng ra cầu thang trong lúc các tầng đang xông để mùi lan vào nhẹ nhàng, rồi đóng cửa phòng khi đã đủ mùi.
Nếu theo nếp mang đĩa đi qua từng phòng, chỉ cầm đĩa vào phòng giữa nhà trong chốc lát rồi mang ra, không để lại. Sau khi xông xong, bật quạt trong phòng hướng ra cửa để đẩy phần khói còn đọng ra cầu thang.
Những phòng này cũng thường là phòng ẩm, tối, có mùi lâu ngày. Mùi ẩm là chuyện của thông gió và chống thấm, xông chỉ phủ được một lúc. Một cái quạt thông gió gắn tường ra giếng trời, một ô cửa thoáng mở thêm, đôi khi giải quyết được nhiều hơn mọi lần xông. Nếu phòng đó là phòng của trẻ nhỏ hay người già, càng nên ưu tiên thông gió trước, mùi hương sau, và giữ phòng gần như không khói.
Lượng hương ước tính theo tầng
Bảng dưới là ví dụ giả định cho nhà ống ngang khoảng bốn mét, sâu khoảng mười lăm mét, để hình dung tỉ lệ giữa các tầng. Lượng thật phải theo hướng dẫn trên bao và điều chỉnh sau vài lần thử:
| Tầng | Đặc điểm | Gợi ý lượng (ví dụ giả định) | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Tầng trệt (phòng khách, để xe) | Rộng, có cửa lớn | Một nhúm bột cỡ đầu ngón cái hoặc một nụ trầm vừa | Xa chỗ để xe |
| Tầng hai (phòng ngủ chính) | Có cửa sổ mặt tiền | Một nụ trầm nhỏ | Xông sớm, dọn trước giờ ngủ |
| Tầng ba (phòng ngủ con) | Phòng giữa ít cửa | Không đặt đĩa trong phòng; mở cửa cho mùi vào | Phòng trẻ nhỏ càng nên nhẹ |
| Tầng thượng (phòng thờ, sân phơi) | Thoáng ra sân thượng | Một nụ trầm hoặc nhúm bột nhỏ | Mở cửa ra sân, xông sau cùng |
Tổng lượng của cả nhà thường ít hơn người ta nghĩ, vì khói từ tầng dưới đi lên đã mang mùi lên tầng trên. Nhiều nhà nhận ra chỉ cần xông tầng trệt và tầng thượng là cả nhà đã có mùi.
Nhà ống cũ, nhà ống mới xây và nhà vừa ở vừa kinh doanh
Nhà ống cũ thường thấp tầng, trần thấp, cầu thang hẹp, nhiều chỗ đã xuống cấp, đường điện cũ. Ở nhà như vậy, lửa trần cần được để ý nhiều hơn: tránh đặt đĩa gần ổ cắm cũ, dây điện đi nổi, và không xông khi có người đang ngủ trưa ở tầng trên.
Nhà ống mới xây hay cải tạo thường kín hơn: cửa nhôm kính đóng khít, giếng trời lợp kính, điều hoà ở mọi phòng. Nhà kín thì khói ra chậm, nên phải chủ động mở cửa nhiều hơn khi xông. Trần thạch cao màu trắng cũng dễ ố vàng vì khói nếu xông thường xuyên.
Nhà ống tầng trệt làm cửa hàng, các tầng trên để ở là kiểu rất phổ biến. Hàng hoá ở tầng trệt dễ ám mùi khói, nhất là vải, giấy, thực phẩm. Trong trường hợp này nên xông tầng trệt vào lúc đã đóng cửa hàng, phủ hàng dễ ám mùi, và để thoáng qua đêm. Các tầng trên xông riêng. Nếu muốn xông cửa hàng để có mùi dễ chịu khi mở cửa, chỉ cần lượng rất nhỏ.
Giữ nhà ống dễ chịu giữa các lần xông
Nhà ống ít gió, nên thói quen mở cửa hằng ngày quan trọng hơn mọi lần xông. Buổi sáng, mở cửa tầng trệt và cửa tầng thượng nửa tiếng để gió lùa từ dưới lên, kéo theo mùi ẩm, mùi bếp của đêm qua. Buổi chiều mát, mở thêm một lần. Những ngày nồm ẩm ở miền Bắc thì ngược lại, đóng cửa khi ngoài trời ẩm hơn trong nhà.
Giếng trời là lá phổi của nhà ống. Giữ giếng trời sạch, không chất đồ, không lợp kín hoàn toàn; nếu đã lợp kính, nên có phần cửa lật mở được. Cây xanh ở giếng trời giúp nhà dịu mắt, nhưng chậu cây úng nước lại sinh mùi ẩm, nên tưới vừa phải.
Khi nền đã sạch và thoáng, việc xông chỉ còn là chuyện thêm một chút hương vào những dịp gia đình muốn. Nhà ống có cầu thang làm ống khói tự nhiên, nên thật ra là kiểu nhà rất hợp để xông, miễn là mở đúng cửa và có người trông.
Khi trong nhà có người nhạy khói hoặc vật nuôi
Người bị hen, viêm mũi dị ứng, bệnh phổi. Trong nhà ống, khói đi lên theo cầu thang nên người ở tầng trên chịu nhiều khói hơn người ở tầng trệt. Nếu người nhạy khói ở tầng trên, nên mời họ ra ngoài hoặc xuống tầng trệt mở cửa trong lúc xông, chỉ quay lên khi khói đã thoát hết.
Trẻ sơ sinh, thai phụ. Phòng của trẻ sơ sinh không đặt đĩa xông, đóng cửa phòng trong lúc các tầng khác xông và mở cửa sổ phòng đó ra ngoài. Với thai phụ, để người trong cuộc quyết định; nhiều người đang nghén rất khó chịu với khói.
Người già yếu nằm một chỗ. Họ không tự di chuyển ra chỗ thoáng được. Xông những tầng khác trước, tầng có người già sau cùng và rất nhẹ, hoặc bỏ qua.
Chim cảnh, mèo, chó. Lồng chim treo ở cầu thang hay giếng trời nằm đúng đường khói đi lên; mang lồng ra sân trước hoặc ra ngoài trong lúc xông. Mèo hay leo trèo, đổ đĩa; đóng cửa để mèo ở một phòng không xông.
Ai thấy khó thở, tức ngực. Dập hương, mở hết cửa, đưa người xuống tầng trệt hoặc ra ngoài. Không đỡ thì đi khám ngay.
Câu hỏi thường gặp
Xông nhà ống nên bắt đầu từ tầng nào?
Nhiều nhà bắt đầu từ tầng trệt rồi lên dần, vì khói nóng đi theo cầu thang lên trên và thoát ra giếng trời hoặc tầng thượng. Xông từ dưới lên giúp khói không bị đẩy ngược xuống. Nhớ mở cửa tầng trệt và cửa tầng thượng trước khi đốt để có đường gió.
Có nên đốt nhiều đĩa ở các tầng cùng lúc cho nhanh?
Chỉ khi mỗi tầng có một người trông. Nhà ít người thì đốt lần lượt, tàn tầng này mới sang tầng khác. Nhiều đĩa cháy cùng lúc ở nhiều tầng mà không ai trông là nguy cơ cháy, và khói dồn lên tầng trên cùng một lúc sẽ rất đặc.
Phòng ngủ giữa nhà không có cửa sổ có xông được không?
Không nên đặt đĩa trong phòng đó. Hãy mở cửa phòng ra cầu thang khi các tầng khác đang xông để mùi lan vào nhẹ, rồi đóng cửa khi đã đủ. Nếu theo nếp mang đĩa qua các phòng, chỉ cầm vào chốc lát rồi mang ra.
Tầng trệt để xe máy có xông được không?
Được nếu đặt đĩa cách xa chỗ để xe, bình xăng, áo mưa, thùng đồ, và có người trông. Nhà có xe điện đang sạc nên đặt đĩa xa hơn nữa hoặc rút sạc trong lúc xông. Không đặt đĩa ngay lối dắt xe vì dễ bị va đổ.
Khói xông làm trần thạch cao bị ố vàng, phải làm sao?
Khói đọng lâu năm để lại lớp ố vàng trên trần trắng, nhất là ở tầng trên cùng. Mở giếng trời và cửa tầng thượng khi xông, giảm lượng, giãn số lần xông sẽ hạn chế ố. Trần đã ố nhiều có thể cần sơn lại; nên hỏi thợ sơn về loại sơn phù hợp.
Nhà ống có cửa hàng ở tầng trệt thì xông lúc nào?
Nên xông tầng trệt sau khi đóng cửa hàng, phủ hàng dễ ám mùi như vải, giấy, thực phẩm, và để thoáng qua đêm. Sáng hôm sau mở cửa sẽ chỉ còn mùi nhẹ. Các tầng ở phía trên có thể xông riêng vào lúc thuận tiện cho gia đình.