Xông phòng khách trước khi có khách nên làm sớm, khoảng một đến hai tiếng trước giờ hẹn, với lượng hương nhỏ, cửa mở, rồi để khói tan bớt, sao cho lúc khách bước vào chỉ còn mùi thoang thoảng chứ không phải làn khói đặc. Trong nếp nhà của nhiều gia đình Việt, một chút hương trầm hay quế trước khi đón khách là cách tỏ ý trân trọng, giống như pha ấm trà mới hay lau lại mặt bàn.
Phần khó không nằm ở việc đốt mà ở việc đo liều. Phòng khách là nơi người ta ngồi lâu, nói chuyện gần nhau, có thể có trẻ nhỏ, người lớn tuổi hay người dị ứng. Bài này đi qua thời điểm xông, cách chọn loại hương theo khách và theo mùa, chỗ đặt lư, lượng dùng ước theo diện tích, và cách xử lý khi khách không hợp mùi.
Vì sao nên xông trước, không xông khi khách đã ngồi
Mùi hương đẹp nhất khi khói đã tan. Lúc nụ trầm hay nhúm bột vừa bén lửa, khói ra dày, mùi gắt và lẫn mùi cháy của chất kết dính. Sau mười lăm đến hai mươi phút, phần khói nặng đã theo gió ra ngoài, phần hương nhẹ bám lại vào rèm, gối tựa, mặt gỗ, và căn phòng có mùi ấm, dịu. Đó là cái mùi người xưa muốn khách cảm nhận, chứ không phải cảnh chủ nhà phẩy khói mời trà.
Xông khi khách đã ngồi còn có ba bất tiện. Thứ nhất, khách không chọn được: người hợp mùi thấy dễ chịu, người không hợp thì ngại nói, đành ngồi chịu. Thứ hai, khói ở gần mặt người gây cay mắt, khô họng, nhất là trong phòng bật điều hoà đóng kín. Thứ ba, chủ nhà vừa tiếp chuyện vừa phải để mắt tới lư, dễ quên lửa. Vì vậy cách gọn nhất là coi xông như một phần của việc dọn phòng: lau bàn, cắm hoa, xông, mở cửa, rồi mới bày chén trà.
Nếu khách đến bất ngờ mà phòng chưa xông, cũng không cần vội đốt. Mở cửa cho thoáng, rót nước, và để chuyện hương sang lần sau. Khách đến vì người, không phải vì mùi.
Chọn loại hương theo khách và theo mùa
Mỗi loại hương có tính khí riêng. Bảng dưới là cách nhiều nhà chọn, không phải luật cứng; điều quan trọng là thử trước vài lần khi nhà vắng để biết mùi của chính loại mình có.
| Loại hương | Mùi thường gặp | Hợp khi | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Nụ trầm không tăm | Ấm, ngọt gỗ, hơi khói | Khách lớn tuổi, buổi trà chiều, mùa lạnh | Một nụ nhỏ đủ cho phòng vừa; nụ to dễ ngộp |
| Trầm miếng hơ trên bếp điện | Mùi trầm sạch, gần như không khói | Khách nhạy khói, phòng có điều hoà | Cần dụng cụ hơ, chỉnh nhiệt thấp |
| Bột xông thảo mộc | Thơm quế, hồi, thảo mộc; khói nhiều hơn | Phòng rộng, cửa thoáng, dịp lễ tết | Đọc nhãn, đốt ít; khói hắc là dừng |
| Quế, hồi khô hơ trên than | Cay ấm, mùi bếp Tết | Mùa đông, khách thân trong họ | Than sinh khí CO, phải mở cửa |
| Tinh dầu qua máy khuếch tán | Tươi, nhẹ; tuỳ loại tinh dầu | Khách trẻ, nhà có trẻ nhỏ | Hỏi trước nếu khách có mèo hay hen |
Mùa nồm, phòng khách hay có mùi ẩm; lúc đó hương gỗ ấm dễ chịu hơn hương hoa. Mùa nóng, phần lớn khách thích mùi nhẹ và tươi, nên giảm lượng trầm hoặc chuyển sang tinh dầu. Một nguyên tắc chung: khách càng đông thì hương càng phải nhẹ, vì hơi người, hơi trà, mùi thức ăn sẽ cộng vào.
Đặt lư ở đâu trong phòng khách
Đặt ở đầu gió, không đặt giữa bàn trà. Khói đi theo gió. Lư đặt gần cửa sổ hay cửa ra vào phía gió thổi vào thì hương lan khắp phòng rồi thoát ra phía đối diện. Đặt giữa bàn trà thì khói bốc thẳng lên mặt người ngồi.
Trên mặt cứng, không cháy, chắc chân. Kệ gỗ, mặt đá, khay gốm đều được nếu dưới lư có miếng lót chịu nhiệt. Không đặt trên khăn trải bàn ren, chồng sách, mặt kính mỏng sát mép, hay trên tivi, loa, bộ phát wifi.
Xa rèm, cây giả, hoa khô, giấy. Đây là ba thứ bén lửa nhanh nhất trong phòng khách Việt. Khoảng cách an toàn là một sải tay theo mọi phía, kể cả phía trên, vì tàn nóng có thể bay lên theo luồng khí nóng.
Ngoài tầm với của trẻ và thú cưng. Lư nóng, tro nóng, than còn đỏ là ba mối nguy với trẻ nhỏ thích sờ, với mèo nhảy lên kệ. Nhà có trẻ dưới năm tuổi nên đặt lư trên kệ cao có thành chắn, hoặc chỉ xông khi trẻ đi vắng.
Có người nhìn thấy được. Đừng đặt lư trong góc khuất sau tủ. Chỗ đặt tốt là nơi người trong nhà đi qua đi lại liếc thấy được ngọn khói, để biết khi nào hương tàn, khi nào có gì bất thường.
Lượng dùng và thời gian: một cách ước lượng
Không có con số chung cho mọi loại hương, vì nụ trầm mỗi nơi làm một khác, bột xông mỗi gói một độ mịn, độ ẩm. Cách đáng tin nhất vẫn là đọc hướng dẫn trên bao rồi thử dần từ ít lên. Dưới đây là một cách ước lượng để bắt đầu, xin coi là ví dụ giả định chứ không phải định mức.
Ví dụ giả định: phòng khách nhà phố khoảng 20 mét vuông, trần cao vừa phải, một cửa chính và một cửa sổ. Lần đầu có thể thử một nụ trầm cỡ nhỏ, hoặc một nhúm bột xông cỡ đầu ngón tay cái vun thành núi nhỏ trên đĩa có lót. Đốt khoảng một tiếng rưỡi trước giờ hẹn, để nụ cháy hết trong khoảng hai mươi đến ba mươi phút, giữ cửa sổ hé suốt thời gian đó. Sau khi hương tàn, đóng bớt cửa nếu ngoài trời ồn hay bụi, để mùi ở lại trong phòng.
Nếu khi khách đến mùi vẫn còn đậm, lần sau giảm nửa lượng hoặc đốt sớm hơn. Nếu không còn mùi gì, có thể tăng nhẹ, nhưng thường cách tốt hơn là đổi sang loại hương có độ bám tốt hơn chứ không phải đốt nhiều hơn. Phòng có điều hoà thì nên tắt điều hoà và mở cửa khi đốt, xong mới đóng cửa bật lại, vì máy lạnh hút khói vào dàn lạnh làm ám mùi lâu và bám bụi.
Trình tự gọn cho buổi đón khách
Gộp việc xông vào việc dọn phòng sẽ đỡ quên và đỡ vội. Một trình tự nhiều nhà làm:
- Hai tiếng trước giờ hẹn: lau bàn trà, kệ, tay ghế; gom đồ lặt vặt; giặt hoặc phơi vỏ gối tựa nếu đã lâu.
- Mở cửa sổ và cửa chính cho gió lùa mười phút để bay mùi cũ (mùi thức ăn, mùi ẩm, mùi thuốc lá nếu có).
- Đặt lư ở đầu gió, lót tro hoặc cát, đốt hương; giao rõ một người trong nhà để mắt tới.
- Trong lúc hương cháy, chuẩn bị ấm chén, bày hoa quả; không để đồ ăn hở ngay cạnh lư.
- Khi hương tàn, kiểm tra tro đã nguội, đậy chụp lư hoặc cất đĩa đi.
- Đóng bớt cửa nếu cần, bật quạt nhẹ hướng ra ngoài để đẩy phần khói còn đọng.
- Ngay trước giờ khách tới, đứng ở cửa hít thử: thoang thoảng là vừa, nồng là quá tay.
Nếu cần bột xông đóng gói sẵn, có hướng dẫn trên bao, có thể tham khảo ở vatpham.com.
Khi trong nhà có trẻ nhỏ, người già, người dị ứng hoặc thú cưng
Khói xông dù thơm vẫn là khói: có bụi mịn và các chất sinh ra khi vật liệu cháy. Người khoẻ ngửi thoáng qua thường không sao, nhưng trẻ sơ sinh, người bị hen, viêm mũi dị ứng, bệnh phổi mạn tính và thai phụ thì nên được tránh hẳn khói. Nếu trong buổi gặp có những người như vậy, cách tử tế nhất là bỏ khói: dùng trầm hơ trên bếp điện ở mức nhiệt thấp, dùng tinh dầu nhẹ, hoặc chỉ cắm một bình hoa có mùi dịu.
Người lớn tuổi đôi khi lại thích mùi trầm vì gợi nhớ nếp nhà cũ, nhưng nhiều cụ có bệnh phổi hay tim mạch. Hỏi nhẹ con cháu đi cùng là đủ, không cần làm thành chuyện lớn. Với khách mang theo con nhỏ, hãy chắc chắn lư và than không nằm trong tầm với.
Thú cưng cần để ý riêng. Chim cảnh rất nhạy với khói và mùi, nên đưa lồng sang phòng khác hoặc ra ngoài trong lúc xông. Mèo nhạy với một số tinh dầu; nếu nhà nuôi mèo, đừng chạy máy khuếch tán tinh dầu trong phòng mèo hay nằm. Ai ho liên tục, chảy nước mắt, thấy tức ngực trong lúc có khói thì dập hương, mở hết cửa, đưa người ra chỗ thoáng; khó thở không đỡ thì cần đi khám ngay.
Những lỗi hay gặp khiến phòng khách ngộp thay vì thơm
Phần lớn các buổi xông hỏng đều rơi vào vài lỗi lặp đi lặp lại:
- Đốt nhiều cho "thơm lâu". Hương bám lâu nhờ chất lượng và thời điểm, không nhờ khối lượng. Đốt nhiều chỉ làm khói đọng, ám vào rèm, sofa vải.
- Đóng kín cửa để "giữ hương". Khói không thoát được thì mùi chuyển sang hắc, và với than xông còn có nguy cơ khí CO tích tụ.
- Trộn nhiều loại một lúc. Trầm, quế, tinh dầu sả, nến thơm hoa hồng bật cùng lúc cho ra một mùi lẫn lộn, khó chịu.
- Xông ngay cạnh mâm cơm, đĩa bánh. Tro và khói rơi vào đồ ăn, mùi khói lấn mùi thức ăn.
- Quên lư sau khi khách đến. Khi mải chuyện, không ai để ý hương đã tàn hay than còn cháy. Xông xong là dọn, không để lư nóng trên bàn lúc tiếp khách.
- Dùng hương không rõ nguồn. Hương rẻ không nhãn, khói xanh gắt, mùi hoá chất là loại nên bỏ, dù trông đẹp.
Mùi hôi kéo dài trong phòng khách, như mùi ẩm từ tường thấm hay mùi cống bay lên, không xông mà hết được. Phải tìm nguồn và xử lý trước; hương chỉ là lớp sau cùng.
Giữ cái ý của nếp đón khách, bớt phần khói
Trong nhiều gia đình, nhất là những nhà có ông bà còn giữ nếp cũ, đốt một nụ trầm trước khi khách quý tới là một lời chào không cần nói. Nó báo rằng chủ nhà đã chuẩn bị, đã chờ. Cái ý đó đáng giữ. Điều có thể thay đổi là phương tiện: thay vì một đĩa bột xông khói mù, người trẻ có thể hơ một miếng trầm nhỏ trên bếp điện, hoặc đốt một nụ trầm thật nhỏ thật sớm rồi mở cửa cho khói tan, chỉ còn lại mùi.
Cũng có những nhà chỉ xông vào dịp đặc biệt: đón thông gia, đón thầy cô cũ, đón người thân ở xa về. Ngày thường, khách bạn bè ghé chơi thì một căn phòng sạch, ấm trà nóng là đủ. Giữ nhịp như vậy làm việc xông có ý nghĩa hơn, và rèm, sofa không bị ám khói quanh năm.
Nếu bạn ở chung cư, nhà thuê hoặc sống cùng người không thích mùi khói, hãy coi phần hương là tuỳ chọn. Sự chu đáo với khách nằm ở nhiều chỗ khác: chỗ ngồi đủ ánh sáng, cốc chén sạch, nhiệt độ phòng dễ chịu, và một chủ nhà không bận tay với lư hương khi khách đang nói.
Câu hỏi thường gặp
Xông phòng khách bao lâu trước khi khách đến là vừa?
Với nụ trầm hay bột xông, nhiều nhà đốt trước khoảng một đến hai tiếng để hương kịp cháy hết và khói tan bớt. Với trầm hơ trên bếp điện hoặc tinh dầu, có thể bật muộn hơn, khoảng nửa tiếng, vì gần như không có khói. Quan trọng là lúc khách vào không còn lư đang bốc khói trên bàn.
Có nên xông trầm khi phòng đang bật điều hoà?
Không nên. Điều hoà hút khói vào dàn lạnh, làm máy ám mùi và bám bụi, trong khi phòng đóng kín khiến khói đọng lại. Nên tắt điều hoà, mở cửa khi đốt, đợi hương tàn và khói tan rồi mới đóng cửa bật máy. Nếu không thể mở cửa, chọn cách không khói như tinh dầu hay trầm hơ điện.
Khách nói không hợp mùi trầm thì nên làm gì?
Mở rộng cửa, bật quạt hướng ra ngoài, cất lư đi, và mời khách ngồi phía đầu gió. Không cần giải thích dài hay xin lỗi nhiều. Lần sau với khách đó, bỏ phần xông, chỉ để phòng thoáng và sạch là đủ. Người không hợp mùi hương thường rất nhiều, nhất là người trẻ và người hay dị ứng.
Có cần xông phòng khách mỗi lần có khách không?
Không cần. Phần lớn các gia đình chỉ xông khi có khách quý, khách đông, dịp lễ tết hoặc khi phòng có mùi ẩm. Ngày thường, một phòng khách được lau dọn và mở cửa buổi sáng đã đủ dễ chịu. Xông quá thường xuyên dễ làm rèm, sofa vải ám mùi khói khó giặt.
Nến thơm có thay được trầm khi xông phòng khách không?
Có thể dùng thay trong những dịp nhẹ nhàng, nhưng nến vẫn là lửa trần và vẫn sinh khói, muội khi cháy, nhất là nến chất lượng kém. Nến thơm cần để xa rèm và có người trông như trầm. Mùi nến thường là hương liệu pha, khác hẳn mùi gỗ của trầm, nên tuỳ khẩu vị của nhà.
Phòng khách thông với bếp thì xông thế nào?
Nấu xong, bật hút mùi và mở cửa cho bay mùi thức ăn trước, rồi mới xông ở phía phòng khách, đặt lư xa bếp gas. Không xông khi bếp đang đỏ lửa vì hai mùi lẫn vào nhau và lư gần bếp tăng nguy cơ cháy. Hương nhẹ, gỗ ấm thường hợp hơn hương cay mạnh trong không gian mở.