Chọn tinh dầu để xông bắt đầu từ thông tin trên chai: tên cây kèm tên khoa học, bộ phận dùng để chiết, cách chiết, dung tích, nơi sản xuất hoặc đơn vị chịu trách nhiệm, và ghi rõ là tinh dầu nguyên chất, tinh dầu đã pha hay hương liệu. Chai đủ những thông tin đó chưa chắc là tốt, nhưng chai thiếu hết thì người mua không có căn cứ gì để biết mình đang đưa thứ gì vào máy và vào không khí trong nhà.
Bài này viết cho mục đích xông phòng bằng đèn hoặc máy khuếch tán. Việc chọn tinh dầu để bôi da, pha massage có những yêu cầu khác và được nhiều nơi chuyên về massage trình bày riêng. Ở đây, câu hỏi chính là: chai này có hợp để xông không, có làm hỏng máy không, và mùi có đúng thứ mình muốn không.
Những thông tin nên có trên chai
Không có một mẫu nhãn bắt buộc chung cho mọi chai tinh dầu bán lẻ ở mọi kênh, và quy định ghi nhãn hàng hoá có thể thay đổi; nên xem quy định hiện hành nếu cần chính xác. Về phía người mua, chai càng có nhiều thông tin dưới đây càng đáng tin hơn:
- Tên thông thường và tên khoa học của cây, ví dụ tên chi và loài bằng chữ Latinh. Cùng gọi là "sả" nhưng sả chanh và sả Java là hai loài, mùi khác nhau; cùng là "tràm" nhưng có nhiều loài cây khác nhau.
- Bộ phận chiết: lá, vỏ quả, gỗ, rễ, hoa. Tinh dầu quế từ vỏ và từ lá có mùi và độ đậm khác nhau.
- Cách chiết: chưng cất hơi nước, ép lạnh (thường gặp với vỏ cam chanh bưởi), hay chiết bằng dung môi (một số loại hoa).
- Dung tích, ngày sản xuất hoặc hạn dùng, số lô nếu có.
- Tên và địa chỉ đơn vị sản xuất hoặc đơn vị nhập khẩu, phân phối chịu trách nhiệm; với hàng nhập có nhãn phụ tiếng Việt.
- Ghi rõ thành phần: một trăm phần trăm tinh dầu, tinh dầu pha trong dầu nền bao nhiêu phần trăm, hay hương liệu.
- Cảnh báo sử dụng: để xa tầm tay trẻ em, không uống, thận trọng với người mang thai.
Chai nhỏ giọt bằng thuỷ tinh màu hổ phách hoặc xanh đậm là dấu hiệu tốt vì tinh dầu dễ biến chất dưới ánh sáng. Chai nhựa mỏng trong suốt chứa tinh dầu nguyên chất là chuyện hiếm, vì một số tinh dầu làm mềm hoặc ăn mòn nhựa theo thời gian.
Hiểu đúng các cách gọi trên chai
Cùng một kệ hàng, người mua sẽ gặp nhiều chữ khác nhau. Bảng dưới giải nghĩa và cho biết loại nào hợp để xông bằng máy:
| Chữ trên chai | Thường có nghĩa là | Dùng để xông bằng máy |
|---|---|---|
| Tinh dầu nguyên chất, 100% | Chỉ có tinh dầu, không pha | Hợp nhất, nếu thông tin cây và nguồn gốc rõ |
| Tinh dầu pha, pha loãng, kèm tên dầu nền | Tinh dầu hoà trong dầu thực vật, thường để bôi | Không hợp máy siêu âm, máy không nước |
| Hương liệu, fragrance oil, dầu thơm | Chất thơm tổng hợp hoặc phối trộn | Chỉ dùng loại ghi rõ dành cho máy khuếch tán |
| Tinh dầu thiên nhiên nhưng không ghi gì thêm | Không xác định được | Thận trọng, hỏi thêm người bán |
| Nature identical, tương tự tự nhiên | Chất tổng hợp có cấu trúc giống chất có trong tự nhiên | Tuỳ sản phẩm, đọc hướng dẫn |
Chữ "thiên nhiên", "organic", "cao cấp" trên chai không tự nó nói lên điều gì về thành phần. Chứng nhận hữu cơ, nếu có, phải đi kèm tên tổ chức chứng nhận và có thể kiểm tra được. Người mua nên chú ý nhiều hơn vào những thông tin cụ thể ở mục trước.
Dấu hiệu nên dè dặt
Giá quá rẻ so với mặt bằng chung của cùng loại. Một số tinh dầu như hoa hồng, hoa nhài, đàn hương cần lượng nguyên liệu rất lớn để chiết ra một ít, nên không thể có giá ngang với sả chanh. Một chai "tinh dầu hoa hồng nguyên chất" giá ngang chai sả rất có thể là hương liệu hoặc đã pha.
Mọi mùi trong cùng một dòng có giá giống hệt nhau. Tinh dầu thật có chi phí rất khác nhau theo cây. Một dòng bán mọi mùi cùng giá thường là hương liệu, điều đó không xấu nếu ghi rõ, nhưng không nên gọi là tinh dầu nguyên chất.
Không có tên khoa học, không có nơi sản xuất. Thiếu cả hai thì gần như không có cách nào truy được nguồn gốc khi có vấn đề.
Mùi quá "giống kẹo", quá ngọt. Tinh dầu cây cỏ thường có mùi hơi hăng, hơi đắng hoặc hơi gắt bên cạnh mùi chính. Mùi tròn trịa, ngọt như nước hoa có thể là hương liệu.
Để lại vết dầu loang trên giấy. Nhỏ một giọt lên giấy trắng, để vài giờ. Vết bóng như dầu ăn cho thấy có dầu nền, không hợp với máy khuếch tán.
Câu nên hỏi người bán
Người mua có quyền hỏi về hàng hoá mình mua. Một người bán hiểu hàng sẽ trả lời được những câu như: tinh dầu này từ cây gì, chiết từ bộ phận nào, sản xuất ở đâu, có phải nguyên chất không hay đã pha, dùng được cho máy khuếch tán siêu âm không, nên bảo quản thế nào, hạn dùng ra sao. Nếu người bán chỉ nói chung chung "hàng thiên nhiên, xịn lắm", đó là thông tin đáng để cân nhắc.
Cũng nên hỏi xem có phiếu thông tin an toàn hoặc tài liệu kỹ thuật của lô hàng không. Không phải cửa hàng nhỏ nào cũng có, nhưng các đơn vị sản xuất, nhập khẩu bài bản thường có sẵn. Với những ai mua số lượng lớn cho cửa hàng, khách sạn nhỏ, homestay, đây là câu hỏi nên hỏi.
Có thể tìm cơ sở bán tinh dầu, hương liệu xông trong danh bạ của trang. Có tên trong danh bạ nghĩa là cơ sở có đăng ký kinh doanh, không có nghĩa là hàng tốt; vẫn hỏi nguồn gốc, thành phần như ở trên trước khi mua.
Mua về rồi: thử và bảo quản
Khi mới mua một chai, thử trước bằng cách nhỏ một giọt lên giấy hoặc đá thơm, ngửi ở khoảng cách một gang tay, sau đó vài phút ngửi lại. Tinh dầu thật thường đổi mùi theo thời gian: lớp đầu bay nhanh, lớp giữa và lớp cuối ở lại lâu hơn. Sau đó mới đưa vào máy với số giọt thấp, xem mùi khi xông có như mong muốn không.
Bảo quản chai đóng chặt nắp, đứng thẳng, ở nơi mát, tối, xa bếp và cửa sổ có nắng. Nhóm vỏ cam, chanh, bưởi nên dùng trong vài tháng đến khoảng một năm sau khi mở; tinh dầu gỗ, nhựa thơm thường để được lâu hơn. Ghi ngày mở nắp lên một mảnh băng dính dán ở đáy chai giúp nhớ khi nào nên dùng hết.
Tinh dầu đã đổi mùi, có mùi hăng lạ, đặc lại hoặc đục là lúc nên bỏ. Tinh dầu oxy hoá không chỉ kém thơm mà còn dễ gây kích ứng hơn. Chai rỗng rửa bằng chút cồn rồi mới bỏ vào thùng rác tái chế, hoặc giữ lại làm lọ đựng tinh dầu tự phối.
Vì sao giá tinh dầu chênh nhau nhiều
Lượng nguyên liệu cần cho một chai rất khác nhau. Vỏ cam, sả, tràm cho nhiều dầu trên mỗi tạ nguyên liệu, trong khi cánh hoa hồng, hoa nhài cho cực ít. Đây là lý do lớn nhất khiến giá chênh nhau hàng chục lần giữa các loại, chứ không phải do thương hiệu.
Cách chiết. Chưng cất hơi nước và ép lạnh tương đối phổ biến; một số loại hoa phải chiết bằng dung môi hoặc phương pháp phức tạp hơn, chi phí cao hơn.
Vùng trồng và mùa vụ. Năm mất mùa, giá nguyên liệu tăng; cây trồng ở vùng xa, khó vận chuyển cũng đội giá. Tinh dầu từ cây trồng trong nước như sả, tràm, quế, bưởi thường dễ tìm và giá mềm hơn hàng nhập cùng loại.
Kiểm tra chất lượng, đóng gói, phân phối. Phân tích thành phần từng lô, chai thuỷ tinh tối màu, nắp nhỏ giọt, nhãn phụ, vận chuyển, chi phí cửa hàng đều cộng vào giá cuối cùng.
Pha loãng hoặc thay bằng hương liệu. Đây là cách làm giá thấp xuống nhanh nhất. Không sai nếu ghi rõ; chỉ có vấn đề khi chai pha hoặc hương liệu được bán như tinh dầu nguyên chất.
Chai nhỏ hay chai lớn, mua lẻ hay mua theo bộ
Với gia đình xông vài lần mỗi tuần, chai nhỏ khoảng mười mililít dùng được khá lâu, vì mỗi lần chỉ cần vài giọt. Mua chai lớn để rẻ hơn tính theo mililít nghe hợp lý, nhưng tinh dầu, nhất là nhóm vỏ cam chanh bưởi, giảm chất lượng dần sau khi mở nắp. Chai lớn dùng không kịp sẽ đổi mùi trước khi hết, và cái rẻ ban đầu thành lãng phí.
Bộ nhiều chai nhỏ nhiều mùi tiện để thử, tìm mùi mình thích. Nhưng nên xem kỹ từng chai trong bộ có thông tin riêng hay chỉ có một nhãn chung trên hộp. Nhiều bộ quà tặng giá mềm là hương liệu, phù hợp để thử mùi, không phải để so với tinh dầu nguyên chất.
Cửa hàng, homestay dùng máy không nước mỗi ngày thì chai lớn hợp hơn, vì dầu được dùng hết nhanh. Khi đó nên mua từ nguồn ổn định, hỏi được thông tin lô hàng, và bảo quản chai lớn ở nơi mát, rót dần ra chai nhỏ để dùng hằng ngày cho đỡ mở nắp chai lớn nhiều lần.
Hàng nhập khẩu: đọc nhãn phụ
Tinh dầu nhập khẩu bán ở Việt Nam thường có nhãn gốc bằng tiếng nước ngoài và nhãn phụ tiếng Việt dán thêm. Nhãn phụ là nơi người mua tìm tên đơn vị nhập khẩu, phân phối chịu trách nhiệm tại Việt Nam, hướng dẫn sử dụng và cảnh báo bằng tiếng Việt. Thiếu nhãn phụ không chắc là hàng giả, nhưng người mua mất đi đầu mối để hỏi khi có vấn đề.
So nhãn gốc và nhãn phụ xem có khớp không: tên cây, dung tích, nơi sản xuất. Nhãn phụ ghi "tinh dầu nguyên chất" trong khi nhãn gốc ghi rõ là hương liệu hoặc có dầu nền là dấu hiệu nên hỏi lại. Một số chai nhãn gốc ghi rõ "chỉ dùng ngoài da" hay "dùng cho máy khuếch tán"; đọc những dòng này giúp tránh dùng sai mục đích.
Yêu cầu về nhãn hàng hoá nhập khẩu có quy định riêng và có thể được sửa đổi theo thời gian; người mua không cần thuộc luật, chỉ cần nhớ rằng mình có quyền được biết ai chịu trách nhiệm về món hàng và cách dùng nó an toàn bằng tiếng Việt.
Câu hỏi thường gặp
Tinh dầu nguyên chất có phải lúc nào cũng tốt hơn hương liệu để xông không?
Không hẳn. Tinh dầu nguyên chất có mùi phức tạp và người dùng biết rõ nguồn gốc cây, nhưng cũng có thể gây kích ứng nếu dùng nhiều. Hương liệu tốt, ghi rõ dùng cho máy, có mùi ổn định. Chọn loại có thông tin rõ và dùng lượng vừa phải mới là điều quan trọng.
Tinh dầu sản xuất trong nước có đáng tin không?
Có nhiều cơ sở trong nước chưng cất tinh dầu từ cây trồng tại chỗ như sả, tràm, quế, bưởi. Đánh giá theo thông tin trên chai và cách người bán trả lời câu hỏi, không theo xuất xứ trong nước hay ngoại nhập.
Có cách nào ở nhà biết chắc tinh dầu là thật không?
Không có cách nào ở nhà biết chắc. Phép thử giọt trên giấy chỉ cho biết có dầu nền hay không. Xác định thành phần chính xác cần phân tích trong phòng thí nghiệm, nên người mua nên dựa vào thông tin công bố và nguồn bán rõ ràng.
Mua tinh dầu trên mạng cần để ý gì?
Đọc kỹ thông tin sản phẩm có tên khoa học, cách chiết, nơi sản xuất không; xem ảnh chai thật, hỏi người bán những câu như mua trực tiếp. Khi nhận hàng, kiểm tra chai còn niêm phong, nắp nhỏ giọt nguyên vẹn, mùi không hăng lạ.
Chai tinh dầu có cần để trong tủ lạnh không?
Không bắt buộc. Nơi mát, tối, đóng kín nắp là đủ cho phần lớn tinh dầu. Nếu để tủ lạnh thì dùng hộp kín riêng để mùi không ám vào thức ăn, và đặt ở nơi trẻ không lấy được.