Ở Huế, mùi trầm trong nhà rường, nhà vườn gắn với ba điều: khí hậu mưa dầm dài ngày khiến nhà gỗ ẩm và người ta muốn một mùi ấm khô; nếp sống của một vùng đất từng là kinh đô, nơi nhiều gia đình giữ lễ nghi chu đáo; và vị trí miền Trung, vùng từ lâu có tiếng về trầm. Cách xông trong nhà rường vì vậy nhẹ, chậm, chú ý tới gỗ và lửa.
Bài này kể lại nếp hương ấy dưới góc văn hoá, rồi đi vào phần thực tế: xông thế nào trong một ngôi nhà gỗ có cột, kèo, vách, hoành phi, làm sao để mùi trầm thấm mà không làm ố gỗ hay thêm nguy cơ cháy cho những ngôi nhà đã tồn tại hàng trăm năm. Những gì nói về nếp sống là phác hoạ chung, mỗi gia đình Huế có nếp riêng.
Nhà rường, nhà vườn và khí hậu Huế
Nhà rường là kiểu nhà gỗ truyền thống ở Huế và vùng phụ cận, khung bằng gỗ với hệ cột, kèo, xà, rường liên kết bằng mộng, mái lợp ngói. Nhiều nhà rường nằm trong khuôn viên nhà vườn, có cổng, bình phong, vườn cây trái, ao nhỏ, ở các làng ven sông như Kim Long, Vỹ Dạ. Không gian ấy kín đáo, sâu, nhiều bóng râm.
Huế có mùa mưa kéo dài, mưa dầm có khi cả tuần không dứt vào những tháng cuối năm. Trong mùa mưa, nhà gỗ hút ẩm, vách và sàn có mùi gỗ ẩm, áo quần phơi mãi không khô. Mùi trầm ấm, khô trong không gian ấy tạo cảm giác dễ chịu, như hơi ấm của bếp lửa. Có lẽ vì vậy mà mùi trầm trở thành một phần quen thuộc của nhiều nhà Huế.
Nhà rường thường có nhiều cửa bức bàn bằng gỗ, mở ra là gió từ vườn lùa thẳng qua gian giữa. Khi trời tạnh, mở hết các cửa ấy, căn nhà thông thoáng rất nhanh; đó cũng là lý do mùi trầm trong nhà rường ít khi thành khói đọng, nếu chủ nhà biết chọn lúc mở cửa.
Nhà vườn Huế cũng là nơi người ta sống chậm. Khách đến được mời trà, ngồi ở hiên nhìn ra vườn. Một sợi khói trầm mảnh từ lư đồng đặt trên án thư, trong tiếng mưa rơi ngoài vườn, là hình ảnh nhiều người gắn với Huế.
Mùi trầm và nếp sống của một vùng đất từng là kinh đô
Huế là kinh đô của triều Nguyễn trong khoảng một thế kỷ rưỡi, từ đầu thế kỷ mười chín đến giữa thế kỷ hai mươi. Nếp sống cung đình và của các gia đình quan lại, quý tộc ảnh hưởng đến cách sống của cả vùng: lễ nghi chu đáo, nhà cửa ngăn nắp, việc thờ phụng tổ tiên được giữ kỹ. Hương trầm là một phần của những lễ nghi ấy.
Miền Trung, nơi Huế nằm ở giữa, từ lâu nổi tiếng về trầm. Nhiều ghi chép thời trước nhắc đến trầm của vùng này như một mặt hàng quý trong buôn bán. Với người Huế, trầm không phải thứ xa lạ phải mua từ nơi khác mà là thứ gần gũi của vùng đất mình.
Ngày nay, nếp ấy được giữ ở nhiều mức khác nhau. Có nhà vẫn hơ trầm mỗi chiều, có nhà chỉ đốt trầm vào ngày rằm, ngày giỗ, có nhà đã chuyển sang nhang trầm đơn giản. Điều chung là mùi trầm gắn với sự trang trọng và sự chậm rãi, hai nét người ta hay nhắc khi nói về nếp nhà Huế.
Những thứ thường dùng trong nếp xông của nhà Huế
Mỗi nhà một khác, nhưng những thứ dưới đây hay được nhắc đến:
- Trầm miếng, trầm vụn hơ trên than hồng hoặc nay là trên bếp điện, cho mùi trầm sạch, ít khói.
- Nhang trầm thắp trên bàn thờ và trong những dịp lễ.
- Lư đồng nhỏ có nắp đặt trên án thư, kệ; nắp có lỗ cho khói thoát, giữ than và tàn bên trong.
- Ngải khô, lá thơm ở một số nhà, nhất là vùng ven, dùng trong mùa mưa.
- Hoa trong vườn như hoa ngâu, hoa sứ, hoa mộc, cho mùi tự nhiên, nhiều nhà ướp trà bằng hoa.
- Than hồng phủ tro trong lư, cách hơ trầm truyền thống: than cháy âm dưới lớp tro, trầm đặt trên tro nhận nhiệt gián tiếp, toả mùi chậm và ít khói.
- Ấm trà nóng đi cùng sợi khói trầm khi có khách, như một cặp đôi quen thuộc của buổi chiều nhà vườn.
Trầm dùng ngày nay cần có nguồn gốc hợp pháp. Không khuyến khích mua trầm khai thác trái phép từ rừng tự nhiên hay gỗ quý hiếm không rõ nguồn; hỏi người bán về xuất xứ và chọn cơ sở có thông tin rõ ràng.
Xông trầm trong nhà gỗ: cách làm nhẹ và an toàn
Nhà gỗ đòi hỏi cẩn thận hơn nhà xây. Một cách làm phù hợp:
- Chọn ngày khô hoặc lúc mưa ngớt; mở các cửa bức bàn, cửa sổ để có gió qua nhà.
- Đặt lư trên mặt đá, gạch hoặc khay kim loại dày; dưới lư có thêm miếng lót chịu nhiệt nếu đặt trên án thư gỗ.
- Giữ lư cách cột, vách, hoành phi, rèm vải ít nhất một sải tay; không đặt dưới xà thấp.
- Dùng cách ít khói: trầm hơ trên bếp điện ở nhiệt thấp, hoặc một miếng trầm nhỏ trên lớp tro có than đã phủ kín, để trầm toả mùi chứ không bốc khói dày.
- Có người ở trong nhà suốt thời gian xông; không để than, nhang cháy khi cả nhà đi vắng.
- Khi xong, để lư nguội hẳn, đậy nắp; than còn lại dập tắt hoàn toàn trước khi rời đi.
Xông nhẹ và đều tay giúp gỗ có mùi trầm dịu; xông nhiều, khói dày lâu năm có thể làm gỗ, trần ván ám đen và tích muội.
Bảo vệ nhà gỗ cũ khỏi lửa và muội khói
Một ngôi nhà rường cũ là tài sản văn hoá của gia đình, có khi của cả cộng đồng. Gỗ đã khô qua hàng chục, hàng trăm năm cháy rất nhanh nếu bắt lửa; nhà nối với nhau bằng mộng gỗ, mái ngói nặng, khi cháy rất khó cứu. Vì vậy những ngôi nhà này cần một sự cẩn trọng lớn hơn với lửa trần.
Than hồng trong lư, nếu dùng theo cách truyền thống, phải được dập tắt hoàn toàn khi xong: đổ tro phủ kín, đậy nắp, hoặc gắp than ra chậu nước. Than âm ỉ dưới lớp tro có thể còn nóng nhiều giờ sau, và lư đặt trên án thư gỗ là nơi không nên có một nguồn nhiệt bị quên.
Muội khói lâu năm làm gỗ sẫm màu, bám vào chạm khắc, hoành phi, câu đối sơn son thếp vàng, rất khó làm sạch mà không làm hỏng lớp sơn. Những người làm công việc bảo tồn nhà cổ thường khuyên hạn chế khói trong không gian có đồ gỗ chạm khắc quý. Hơ trầm điện ít khói, đặt xa đồ chạm, mở cửa nhiều, là cách giữ được mùi trầm mà bảo vệ được gỗ.
Nhà gỗ cũng nên có bình chữa cháy xách tay đặt ở chỗ dễ lấy, kiểm tra hệ thống điện định kỳ vì dây điện cũ đi trên gỗ là nguy cơ không kém lửa trần. Một ngôi nhà đẹp và cũ đáng được giữ cho nhiều thế hệ sau.
Nếp hương Huế trong căn nhà hôm nay
Không phải ai thích nếp hương Huế cũng sống trong nhà rường. Người Huế ở nơi khác, người yêu Huế, người muốn có chút không khí ấy trong căn hộ, nhà phố vẫn có thể giữ cái tinh thần của nó: chậm, nhẹ, trang trọng. Một lư nhỏ, một miếng trầm hơ trên bếp điện vào buổi chiều, một ấm trà, một bình hoa từ vườn hay từ chợ, là đủ.
Cái khó bắt chước nhất của nếp hương Huế không phải đồ dùng mà là nhịp sống: dành thời gian ngồi xuống, để ý mùi hương thay đổi theo thời gian, không vội vàng đốt nhiều cho nhanh có mùi. Đó cũng là lý do mùi trầm ở những nhà Huế thường nhẹ, khó nhận ra ngay, nhưng ở lại rất lâu.
Với người ở căn hộ, đặt bếp hơ ở góc phòng khách, xa đầu báo khói, bật nhiệt thấp trong nửa tiếng rồi tắt, là đủ cho một buổi chiều có mùi trầm. Không cần đốt than, không cần lư đồng nặng; cái chất Huế nằm ở sự nhẹ và chậm, không nằm ở đồ dùng.
Nếu muốn tìm hiểu thêm, nhiều nhà vườn ở Huế mở cửa đón khách tham quan; được nghe chủ nhà kể chuyện nếp nhà là cách học tốt hơn mọi bài viết. Khi tham quan, tôn trọng quy định của chủ nhà, đừng tự ý đốt hương hay chạm vào đồ thờ.
Mùa mưa, mùi ẩm và giới hạn của mùi trầm
Mùi trầm làm nhà gỗ mùa mưa dễ chịu hơn trong cảm nhận, nhưng không làm nhà khô hơn. Gỗ ẩm, vách ẩm, sàn ẩm cần được xử lý bằng thông gió những lúc mưa ngớt, kê đồ cách tường, sửa chỗ dột, chỗ thấm. Nếu chỉ dựa vào mùi trầm để át mùi ẩm, đến cuối mùa mưa căn nhà vừa ẩm vừa ám khói.
Gỗ ẩm kéo dài còn là môi trường cho mối mọt và nấm mục. Những ngôi nhà rường cũ cần được kiểm tra mối mọt định kỳ, nhất là chân cột tiếp xúc đất ẩm. Đây là việc của thợ mộc, thợ bảo tồn có kinh nghiệm; khói xông không phải cách chống mối.
Như vậy, trong nếp nhà Huế, mùi trầm là lớp sau cùng của một căn nhà được chăm sóc tốt. Gỗ được giữ khô, sạch, mái không dột, vườn được dọn, rồi mới đến sợi khói trầm buổi chiều. Nhìn như thế, mùi trầm không phải là để che đi điều gì, mà là để hoàn tất.
Hương trầm trong các dịp của nhà Huế
Ở nhiều gia đình Huế, việc thờ phụng tổ tiên được giữ rất kỹ, và hương trầm có mặt trong hầu hết các dịp: ngày rằm, mùng một, ngày giỗ, Tết, ngày cưới hỏi. Huế còn nổi tiếng với số lượng ngày giỗ nhiều trong năm của các gia đình đông con cháu, có nhà tháng nào cũng có giỗ. Mỗi lần như vậy, căn nhà lại được dọn, lại có mùi trầm.
Ngoài các dịp lễ, nhiều nhà vườn giữ thói quen hơ trầm buổi chiều khi trời mưa, khi có khách tới chơi, hoặc đơn giản là khi chủ nhà ngồi đọc sách, uống trà. Mùi trầm khi ấy không gắn với nghi lễ mà gắn với sự thư thái của buổi chiều.
Cái đáng học ở nếp này là sự tiết chế. Dù xông thường xuyên, lượng trầm mỗi lần thường rất ít, nhiều khi chỉ một mẩu nhỏ trên lớp tro ấm. Mùi đủ để người bước vào nhận ra, không đủ để thành khói. Đó cũng là cách những ngôi nhà gỗ giữ được màu gỗ qua nhiều thế hệ.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nhà Huế hay có mùi trầm?
Có nhiều lý do đan xen: khí hậu mưa dầm khiến người ta thích một mùi ấm khô trong nhà gỗ; nếp sống của vùng đất từng là kinh đô coi trọng lễ nghi; và miền Trung từ lâu có tiếng về trầm. Mỗi gia đình giữ nếp ở mức khác nhau, không phải nhà nào cũng như nhau.
Nhà rường là gì?
Nhà rường là kiểu nhà gỗ truyền thống ở Huế và vùng phụ cận, khung gỗ gồm cột, kèo, xà, rường liên kết bằng mộng, mái lợp ngói. Nhiều nhà rường nằm trong khuôn viên nhà vườn có cổng, bình phong, vườn cây. Đây là kiến trúc có giá trị văn hoá, cần giữ gìn cẩn thận.
Xông trầm có làm hỏng gỗ nhà cổ không?
Xông nhẹ, ít khói, có thông gió thì ảnh hưởng không đáng kể. Khói dày lâu năm có thể làm gỗ sẫm màu, muội bám vào chạm khắc, sơn son thếp vàng, rất khó làm sạch. Nên dùng cách ít khói như hơ trầm điện, đặt lư xa đồ chạm và mở cửa.
Muốn có không khí nhà Huế trong căn hộ thì làm sao?
Giữ tinh thần chậm và nhẹ: một lư nhỏ, một miếng trầm hơ trên bếp điện buổi chiều, ấm trà, bình hoa. Không cần đốt nhiều; mùi trầm nhẹ nhưng ở lại lâu mới gần với nếp Huế. Ở căn hộ nhớ theo nội quy toà nhà và đặt lư xa đầu báo khói.
Mua trầm cần lưu ý gì về nguồn gốc?
Nên chọn trầm có nguồn gốc rõ ràng, hợp pháp, ưu tiên cơ sở cung cấp được thông tin xuất xứ. Không khuyến khích mua trầm khai thác trái phép từ rừng tự nhiên hay gỗ quý hiếm không rõ nguồn. Có trong danh bạ không đồng nghĩa với hàng tốt, vẫn cần hỏi kỹ.
Mùi trầm có chống được ẩm mốc trong nhà gỗ không?
Không. Mùi trầm chỉ làm không gian dễ chịu hơn trong cảm nhận. Chống ẩm mốc cần thông gió lúc mưa ngớt, sửa dột, kê đồ cách tường, giữ gỗ khô; chống mối mọt cần thợ có kinh nghiệm kiểm tra định kỳ.