Cách xông nhà quen thuộc của nhiều gia đình Việt là đốt bột xông hay nụ trầm trên đĩa rồi mang đi chậm qua từng phòng. Để làm việc này an toàn, cần một chiếc lư có quai cách nhiệt hoặc đĩa có cán dài, lớp cát lót đủ dày để tàn không lăn, đi chậm, giữ đĩa thấp và xa rèm, giường, quần áo; dừng ở mỗi phòng một lúc thay vì vung đĩa.
Phần đông người xông không nghĩ nhiều về dụng cụ cầm tay, cho tới khi bị nóng tay giữa hành lang hoặc làm rơi một mảng tàn đỏ xuống sàn gỗ. Bài này nói về dụng cụ phù hợp cho kiểu xông di chuyển, cách cầm và đi, những nơi nên dừng và không nên mang khói tới gần. Phần nếp xông theo dịp và cách đốt bột xông được viết ở các chuyên mục khác.
Vì sao xông di chuyển cần dụng cụ riêng
Khi đĩa xông đứng yên trên bàn, chỉ cần lớp lót, mặt đặt và khoảng cách an toàn. Khi mang đi, có thêm ba thứ: tay phải cầm một vật đang nóng lên dần, đĩa nghiêng theo bước chân, và luồng gió tạo ra khi di chuyển thổi vào núi bột làm nó cháy mạnh hơn, tàn dễ bay hơn.
Một chiếc đĩa sứ phẳng cầm bằng hai tay không có gì sai khi xông một phòng nhỏ, miễn là có lót cát và khăn cầm. Nhưng xông một căn nhà ống ba tầng, đi lên đi xuống cầu thang, qua nhiều cửa, thì cần thứ gì đó cầm chắc bằng một tay, để tay kia vịn cầu thang và mở cửa.
Đó là lý do lư có quai và đĩa có cán ra đời. Chúng không phải đồ trang trí mà là giải pháp cho đúng một tình huống: mang một nguồn khói nhỏ đi qua nhiều không gian mà tay không nóng, tàn không rơi.
Với những nhà chỉ xông một hai phòng, có thể bỏ qua chuyện di chuyển: đặt đĩa cố định ở phòng khách, mở cửa thông sang các phòng để mùi lan. Cách này đơn giản hơn và ít rủi ro hơn. Nhưng nếu nếp nhà là đi từng phòng, người cầm lư cần được trang bị đúng để không biến một việc nhẹ nhàng thành một lần bỏng tay.
Các kiểu dụng cụ cầm tay
Bảng so các kiểu phổ biến cho việc mang hương đi:
| Kiểu | Cách cầm | Ưu điểm | Cần lưu ý |
|---|---|---|---|
| Lư có quai xách | Xách bằng quai phía trên | Lư treo thẳng, ít nghiêng | Quai phải cách nhiệt hoặc đủ xa thân lư |
| Lư có tay cầm ngang | Cầm như cầm ca | Dễ điều khiển, đặt xuống nhanh | Tay cầm gần thân dễ nóng |
| Đĩa có cán dài | Cầm cán như cầm chảo | Tay xa nguồn nhiệt | Dễ nghiêng nếu cán dài và đĩa nặng |
| Đĩa đặt trên khay có tay cầm | Hai tay cầm hai bên khay | Hứng tàn rơi, chắc chắn | Cần cả hai tay, khó mở cửa |
| Bát sứ ôm bằng khăn | Hai tay ôm qua khăn dày | Không cần mua thêm | Nóng dần, không hợp xông lâu |
Với nhà nhiều tầng, lư có quai xách hoặc đĩa có cán là hợp nhất. Với nhà một tầng, căn hộ, khay có tay cầm cho cảm giác chắc chắn và hứng tàn tốt.
Dù chọn kiểu nào, hãy thử cầm khi lư rỗng và khi đã đổ đầy cát, đi một vòng quanh nhà. Lư nặng hơn bạn tưởng khi có cát, và cảm giác cầm thật cho biết nhiều hơn bất kỳ mô tả nào trên bao bì.
Chọn lư có quai, đĩa có cán
Quai và cán cách nhiệt. Bọc gỗ, mây, hoặc kim loại nhưng đủ dài và có khe tản nhiệt. Thử cầm khi lư đang có nguồn nhiệt mười lăm phút: quai còn cầm được tay trần mới đạt.
Lòng đủ sâu. Đủ để lớp cát dày và núi bột nằm thấp hơn miệng lư. Lòng nông thì chỉ một bước hụt là bột tràn ra.
Trọng lượng vừa. Quá nhẹ thì dễ đung đưa, quá nặng thì mỏi tay khi đi nhiều phòng. Lư đồng nhỏ, đĩa kim loại dày vừa là hợp.
Có nắp lỗ hoặc lưới chắn. Một nắp có nhiều lỗ hoặc lưới kim loại phía trên giữ tàn không bay ra khi di chuyển mà khói vẫn thoát.
Đáy phẳng, có chân. Để đặt xuống nhanh bất cứ đâu trên mặt cứng mà không đổ.
Mối nối chắc. Quai, cán gắn vào thân bằng đinh tán, hàn chắc, không lỏng lắc. Mối nối lỏng là chỗ hỏng đúng lúc đang cầm lư nóng.
Cách cầm và đi qua từng phòng
Ví dụ cho một buổi xông bột ở nhà hai tầng:
- Mở cửa sổ các phòng sẽ đi qua, tắt quạt mạnh và điều hoà.
- Đốt bột trên đĩa đặt ở bàn, chờ ngọn lửa tắt, bột cháy âm ỉ đều rồi mới nhấc lên.
- Cầm lư thấp ngang thắt lưng, cánh tay sát người, không giơ cao ngang mặt.
- Đi chậm, bước đều; khi lên xuống cầu thang, một tay cầm lư, một tay vịn, nhìn chân.
- Vào mỗi phòng, dừng ở giữa phòng một lúc, giữ lư yên; không vung, không lắc để khói lan.
- Giữ lư cách rèm, giường, tủ quần áo mở, giá sách ít nhất một sải tay.
- Kết thúc ở phòng khách hoặc chỗ thoáng, đặt lư lên khay, để bột cháy hết dưới sự trông chừng rồi mới đóng bớt cửa.
Không cần đi vào từng góc nhỏ hay chui gầm giường. Khói tự lan; người cầm lư chỉ cần đưa nguồn khói tới giữa không gian và để không khí làm phần còn lại.
Nếu nhà có hai người cùng xông, một người cầm lư, một người đi trước mở cửa, bật đèn và để ý rèm, đồ vật dọc lối đi. Cách chia việc này làm buổi xông nhanh và an toàn hơn hẳn so với một người vừa cầm lư vừa mở cửa.
Những nơi không nên mang khói tới gần
Phòng có trẻ sơ sinh, phòng người bệnh hô hấp, phòng người già đang nghỉ nên được bỏ qua hoặc chỉ xông khi họ không ở trong đó, và mở cửa cho thoáng trước khi họ quay lại. Nếp nhà quan trọng, nhưng không quan trọng hơn hơi thở của người trong nhà.
Tủ quần áo mở cửa, tủ giày, ngăn kéo: không đưa lư vào trong. Vải trong tủ hút mùi rất nhanh và tàn có thể rơi vào. Muốn tủ thơm, dùng túi thảo mộc không đốt. Góc có lồng chim, bể cá, ổ mèo: đi vòng ra xa; chim đặc biệt nhạy với khói.
Bếp gas đang bật, khu vực có bình gas, xăng xe, sơn, cồn, bình xịt: tuyệt đối tránh. Gara, chỗ để xe máy cũng vậy. Cầu thang hẹp, tối không có tay vịn là nơi dễ vấp ngã nhất; bật đèn, đi chậm hoặc chọn xông từng tầng bằng một đĩa riêng thay vì mang lên xuống.
Đầu báo khói trong căn hộ: khi đi qua, giữ lư thấp và đi nhanh qua khu vực ngay dưới đầu báo, không dừng lại ở đó. Không che, không tháo đầu báo để xông.
Lượng bột cho kiểu xông di chuyển
Khi mang đi, lượng bột nên ít hơn so với khi đặt cố định. Gió do di chuyển làm bột cháy nhanh hơn, khói nhiều hơn trong thời gian ngắn, và một núi bột lớn trên đĩa nhỏ dễ đổ. Nhiều nhà chia thành hai lần: một nhúm nhỏ cho tầng trên, đốt lại một nhúm cho tầng dưới.
Núi bột cũng nên thấp và rộng chân hơn so với khi đặt cố định, để trọng tâm thấp và không đổ khi lư nghiêng theo bước chân. Vun nhẹ lớp cát ở giữa thành một hõm nông để đặt núi bột vào sẽ giữ nó chắc hơn.
Không có lượng chuẩn cho mọi nhà; hướng dẫn trên bao bột xông là điểm khởi đầu hợp lý. Nếu cần bột xông đóng gói sẵn có ghi lượng dùng trên bao, có thể tham khảo ở vatpham.com. Hãy bắt đầu ở mức thấp nhất được ghi và tăng nếu thấy mùi chưa đủ.
Dấu hiệu lượng quá nhiều: khói đặc che tầm nhìn, cay mắt, người đi theo ho. Khi đó dừng lại, đặt lư xuống ở chỗ thoáng, úp nắp lỗ cho bột cháy chậm hơn, và mở thêm cửa.
Tình huống hay gặp khi đang đi xông
Bột bùng lửa khi đang đi. Gió do di chuyển làm bột bén thành ngọn lửa. Dừng lại, đặt lư xuống mặt cứng gần nhất, úp nắp lỗ hoặc thổi nhẹ cho tắt ngọn lửa, chờ bột âm ỉ trở lại rồi đi chậm hơn.
Quai bắt đầu nóng tay. Đặt lư xuống ngay, không cố đi tiếp. Lấy khăn gấp dày hoặc găng nhấc nồi rồi mới cầm lại. Lần sau chọn lư có quai cách nhiệt tốt hơn hoặc rút ngắn thời gian cầm.
Tàn đỏ rơi xuống sàn. Dùng kẹp gắp lên ngay hoặc dùng mũi dép giẫm tắt nếu sàn gạch; với sàn gỗ, thảm, gắp lên rồi kiểm tra vết cháy, úp bát kim loại lên nếu còn khói.
Bột tắt giữa chừng. Đặt lư xuống bàn, mồi lại ở đỉnh núi bột. Thường do đi nhanh khiến bột bị nghiêng đổ, hoặc bột ẩm.
Người trong nhà ho, khó chịu. Bỏ qua phòng đó, mở thêm cửa, kết thúc sớm nếu cần. Người khó thở kéo dài nên được đưa ra chỗ thoáng và đi khám.
Đầu báo khói kêu. Đặt lư xuống chỗ thoáng, úp nắp, mở cửa, quạt khói ra khỏi khu vực đầu báo; ở chung cư, báo cho ban quản lý theo quy trình của toà nhà.
Sau khi xông: đặt lư ở đâu và dọn ra sao
Kết thúc buổi xông, đặt lư lên khay ở phòng khách hoặc chỗ thoáng gần cửa sổ, nơi có người qua lại để trông. Không để lư nóng trên cầu thang, bậu cửa sổ hẹp hay sàn nhà nơi trẻ, thú cưng đi qua, kể cả khi chỉ định để vài phút.
Khi bột đã cháy hết, úp nắp và để lư nguội. Quai, cán vẫn có thể ấm lâu sau đó; nếu phải di chuyển lư, cầm qua khăn. Tro và cát chỉ đổ khi đã nguội hẳn, tốt nhất là để qua đêm. Mở cửa sổ các phòng thêm một lúc sau khi đặt lư xuống, để khói còn đọng thoát ra và chỉ còn lại mùi thoảng.
Lau quai, cán sau mỗi lần vì tay cầm hay dính bột, tro. Kiểm tra mối nối quai định kỳ; lư cầm tay chịu lực mỗi lần dùng, mối nối lỏng dần theo thời gian.
Cất lư cầm tay ở chỗ khô, treo lên móc bằng quai hoặc đặt trên kệ, không chồng đồ nặng lên làm cong quai. Trước mỗi lần dùng, nhìn nhanh quai, cán, nắp lưới: tất cả còn chắc, sạch thì mới đổ cát và bột.
Câu hỏi thường gặp
Có cần đi xông từng phòng hay đặt một chỗ là đủ?
Tuỳ nếp nhà. Về mùi, đặt một chỗ ở phòng giữa và mở cửa thông sang các phòng khác cũng cho mùi lan khắp. Nhiều gia đình vẫn thích đi từng phòng vì đó là một phần của tập quán; khi đó dùng dụng cụ cầm tay phù hợp.
Đi xông có nên vung đĩa cho khói toả đều không?
Không nên. Vung đĩa làm bột cháy bùng thành lửa, tàn bay ra ngoài và núi bột dễ đổ. Giữ đĩa yên ở giữa mỗi phòng một lúc là đủ, khói sẽ tự lan theo luồng không khí trong phòng.
Lư có quai bằng đồng có bị nóng quai không?
Có nếu quai bằng đồng gắn sát thân lư. Chọn quai bọc gỗ, mây hoặc quai dài có khe tản nhiệt, và luôn thử cầm sau vài phút có nguồn nhiệt.
Có thể dùng chảo cũ làm đĩa có cán để xông không?
Được nếu là chảo kim loại không có lớp chống dính, có lót cát dày và chỉ dùng riêng cho việc xông. Cán chảo kim loại vẫn nóng lên sau vài phút, nên cầm qua khăn hoặc găng nhấc nồi.
Xông nhà ống nhiều tầng nên bắt đầu từ đâu?
Nhiều nhà bắt đầu từ tầng trên cùng rồi đi xuống, kết thúc ở phòng khách gần cửa chính, nơi đặt lư cho bột cháy hết. Mở cửa sổ các tầng để khói có đường thoát.