Máy lọc không khí có màng HEPA giữ được phần lớn bụi mịn trong khói xông, còn lớp than hoạt tính hấp phụ một phần mùi và khí; nhưng máy không lọc được khí CO, không lọc kịp khi khói đang bốc trực tiếp từ đĩa, và lọc luôn cả mùi hương bạn vừa xông. Cách dùng hợp lý là xông với cửa mở, sau đó đóng cửa và chạy máy lọc để làm sạch phần khói còn sót, thay vì bật máy lọc rồi đóng kín cửa để đốt.
Máy lọc không khí ngày càng phổ biến ở các thành phố lớn, và câu hỏi "có máy lọc rồi thì xông thoải mái được không" xuất hiện khá thường. Bài này giải thích máy lọc làm được gì, không làm được gì với khói và mùi xông, cách phối hợp với việc mở cửa, và những loại máy nên tránh. Việc chọn mua máy lọc nói chung (cách tính công suất theo phòng, các công nghệ lọc) được nhiều nơi chuyên về điện máy trình bày riêng; ở đây chỉ bàn phần liên quan đến xông.
Máy lọc làm gì với khói xông
Màng HEPA giữ bụi mịn. Màng lọc HEPA là lớp sợi dày đặc, giữ lại phần lớn các hạt nhỏ trong không khí đi qua nó, trong đó có các hạt khói. Sau một buổi xông, chạy máy lọc với cửa đóng giúp lượng bụi mịn trong phòng giảm nhanh hơn so với để tự lắng.
Than hoạt tính giữ một phần mùi và khí. Lớp than hoạt tính có bề mặt xốp rất lớn, hấp phụ một phần các phân tử mùi và một số khí hữu cơ. Lớp này thường mỏng trong máy gia đình, bão hoà nhanh khi gặp nhiều khói và mùi.
Không lọc được khí CO. CO là phân tử khí nhỏ, không bị HEPA giữ lại và than hoạt tính thông thường hấp phụ rất kém. Máy lọc không thay được việc thông gió khi có than cháy. Đây là điểm quan trọng nhất cần nhớ.
Không lọc kịp tại nguồn. Khi đĩa xông đang bốc khói, khói lan ra phòng nhanh hơn tốc độ máy hút và lọc. Người ngồi gần đĩa vẫn hít khói, dù máy đang chạy.
Lọc luôn cả mùi hương. Máy không phân biệt mùi trầm "muốn có" với mùi khói "không muốn có". Chạy máy trong lúc xông là vừa đốt vừa lọc bỏ chính thứ mình đang tạo ra.
Chạy máy lọc lúc nào
Thứ tự hợp lý phụ thuộc mục đích. Bảng dưới so ba cách phối hợp hay gặp:
| Cách làm | Ưu điểm | Nhược điểm | Gợi ý |
|---|---|---|---|
| Bật máy lọc, đóng kín cửa, rồi đốt | Không phải mở cửa | Khói đặc trước khi lọc kịp; CO không được lọc; bộ lọc mau bẩn | Không nên |
| Xông với cửa mở, sau đó đóng cửa, chạy máy lọc | Thông gió đưa khói và CO ra ngoài; máy dọn phần còn sót | Mất mùi nhanh hơn | Cách hợp lý cho đa số nhà |
| Xông ở phòng khác, máy lọc chạy ở phòng người nhạy cảm | Bảo vệ phòng người nhạy cảm khỏi khói lan sang | Cần đóng cửa giữa hai phòng | Hợp nhà có người hen, trẻ nhỏ |
| Không xông, chỉ chạy máy lọc và tinh dầu | Không khói | Máy lọc giảm mùi tinh dầu | Đặt máy khuếch tán xa máy lọc, hoặc chạy lần lượt |
Với nhà ở chung cư không mở được nhiều cửa, cách thứ hai vẫn là tốt nhất: mở cửa sổ và ban công trong lúc xông, bật hút mùi bếp, sau đó đóng lại và chạy máy lọc ở mức cao một lúc.
Bộ lọc mau bẩn khi xông thường xuyên
Mỗi buổi xông đưa vào phòng một lượng hạt khói đáng kể, nhiều hơn bụi thông thường trong cùng thời gian. Màng HEPA giữ lại những hạt này, nên nhà xông thường xuyên sẽ thấy màng lọc chuyển màu sẫm nhanh hơn, có khi ngả vàng nâu vì nhựa khói. Lớp than hoạt tính cũng bão hoà nhanh, mùi khói bắt đầu "đi xuyên" qua máy.
Hệ quả là chu kỳ thay màng lọc ghi trong hướng dẫn, vốn tính cho điều kiện sử dụng thông thường, có thể không còn đúng. Theo dõi đèn báo thay lọc nếu máy có, nhìn màu màng lọc, và để ý khi máy chạy mà phòng vẫn còn mùi khói lâu. Màng HEPA không giặt được trừ khi nhà sản xuất ghi rõ; giặt làm hỏng cấu trúc sợi.
Một chi tiết hay bị bỏ qua: màng lọc đã bẩn khói có thể toả lại mùi khói cũ khi máy chạy, nhất là lúc trời nồm ẩm. Nếu bật máy mà ngửi thấy mùi khói dù hôm đó không xông, đó là lúc thay màng lọc.
Đặt máy lọc cách xa đĩa xông, không đặt ngay cạnh để "hút khói tại chỗ"; tàn và hạt nóng có thể bị hút vào, và đặt thiết bị điện cạnh lửa là không nên.
Những loại máy nên tránh khi xông và dùng tinh dầu
Không phải thiết bị nào gọi là "lọc không khí" cũng hợp với nhà hay xông:
- Máy tạo ozone, máy "khử mùi bằng ozone" cho phòng có người: ozone là khí kích thích đường thở. Ozone còn phản ứng với các chất thơm trong tinh dầu, nhất là nhóm vỏ cam chanh, tạo ra hạt và chất thứ cấp. Các cơ quan môi trường ở một số nước đã khuyến cáo không dùng máy tạo ozone trong không gian có người.
- Máy lọc có chức năng ion âm phát ozone phụ: một số máy ion sinh ra một lượng ozone nhỏ. Đọc thông số; nếu máy có tuỳ chọn tắt ion, cân nhắc tắt khi xông tinh dầu.
- Máy "lọc" chỉ có quạt và đèn, không có màng HEPA thật: thông số không rõ, không có thông tin về màng lọc, không có tên nhà sản xuất.
- Máy có tích hợp ngăn nhỏ tinh dầu ngay trên máy lọc: tinh dầu bị hút vào lớp than hoạt tính và màng lọc, vừa phí dầu vừa làm bộ lọc bẩn nhanh.
Với nhà có người bệnh đường thở, nên hỏi bác sĩ về việc dùng máy lọc, và chọn máy có thông số rõ ràng về khả năng lọc bụi mịn theo diện tích phòng.
Máy lọc không thay được thông gió và giảm lượng đốt
Máy lọc là thiết bị hỗ trợ, không phải giải pháp. Thứ tự ưu tiên khi muốn không khí trong nhà dễ thở hơn mà vẫn giữ nếp xông là: giảm lượng đốt và chọn cách ít khói, thông gió trong lúc xông, rồi mới đến máy lọc dọn phần còn lại. Đảo ngược thứ tự, dựa vào máy để được đốt nhiều, là dùng sai.
Với than xông, máy lọc hoàn toàn không giải quyết được khí CO. Phòng có than cháy luôn phải mở cửa, có người thức, không có người ngủ. Một số người đọc thông số "lọc khí độc" trên máy và hiểu nhầm rằng máy lọc được mọi loại khí; thực tế, mỗi lớp lọc chỉ xử lý được một số nhóm chất nhất định.
Máy lọc cũng không làm cho tinh dầu "sạch hơn" hay bớt ảnh hưởng tới mèo, chim. Nhà nuôi những con vật này vẫn theo nguyên tắc xông ở phòng khác, lượng ít, thoáng trước khi cho con vật vào.
Nói cách khác, máy lọc giúp phần "dọn dẹp" sau buổi xông, còn phần "phòng ngừa" vẫn là việc của người xông: chọn ít khói, xông ở chỗ thoáng, mở cửa, có người trông. Thiếu phần phòng ngừa thì máy lọc tốt đến đâu cũng chỉ chạy theo khói.
Một thói quen gợi ý cho nhà có máy lọc
Ví dụ một buổi xông ngày rằm ở căn hộ có máy lọc: mở cửa sổ phòng khách và cửa ban công, bật hút mùi bếp, tắt máy lọc. Đốt một nhúm bột xông hoặc hơ trầm trên bếp điện ở gần cửa ban công. Xông xong, chờ đĩa tàn và nguội, để cửa mở thêm khoảng nửa giờ. Sau đó đóng cửa, bật máy lọc ở mức cao khoảng một giờ rồi chuyển về mức thường.
Mùi trầm vẫn còn nhẹ trên rèm và đồ vải trong phòng; không khí thì đã được thay và lọc. Người nhạy cảm trong nhà có thể ở phòng ngủ đóng cửa với một máy lọc riêng trong thời gian xông.
Sau vài tháng, kiểm tra màng lọc. Nếu đã sẫm màu rõ rệt, ghi lại khoảng thời gian để biết nhịp thay lọc của nhà mình, thay vì chỉ dựa vào con số chung trong sách hướng dẫn.
Nếu nhà không có máy lọc, đừng vì thế mà nghĩ phải mua mới được xông. Mở cửa, tạo gió lùa và đốt ít vẫn là phần làm được nhiều nhất cho không khí trong nhà.
Công suất lọc so với cỡ phòng: một phép tính ví dụ
Thông số hay gặp trên máy lọc là lượng không khí sạch máy cung cấp mỗi giờ, thường viết tắt là CADR, tính bằng mét khối mỗi giờ. Chia con số này cho thể tích phòng sẽ ra số lần không khí trong phòng được lọc qua máy mỗi giờ. Số lần càng cao, khói còn sót sau buổi xông giảm càng nhanh.
Ví dụ giả định: phòng khách bốn mét nhân năm mét, trần ba mét, thể tích sáu mươi mét khối. Máy có CADR với khói là hai trăm bốn mươi mét khối mỗi giờ thì về lý thuyết lọc toàn bộ không khí phòng khoảng bốn lần mỗi giờ ở mức cao nhất. Thực tế thấp hơn vì không khí không trộn đều, máy đặt ở góc, đồ đạc cản luồng gió, và máy ít khi chạy ở mức cao nhất suốt.
Ý nghĩa thực tế cho nhà hay xông: máy quá nhỏ so với phòng thì sau buổi xông, khói còn lơ lửng lâu dù máy đang chạy. Máy đủ cỡ, chạy mức cao khoảng một giờ sau khi đóng cửa, giúp không khí trở lại bình thường nhanh hơn rõ. Một số máy ghi riêng CADR cho khói, bụi, phấn hoa; khi xông, con số cho khói là con số đáng xem nhất.
Đặt máy lọc ở đâu trong nhà hay xông
Vị trí đặt máy ảnh hưởng đến hiệu quả nhiều hơn người ta nghĩ:
- Cách tường và đồ đạc một khoảng theo hướng dẫn để không khí vào ra tự do; máy nhét vào góc kẹt chỉ lọc được không khí quanh nó.
- Ở phòng người nhạy cảm nếu chỉ có một máy, vì đó là nơi cần không khí sạch nhất, kể cả khi buổi xông diễn ra ở phòng khác.
- Xa đĩa xông, xa bếp đang nấu, không đặt ngay cạnh lửa hay nồi nước đang sôi.
- Xa máy khuếch tán tinh dầu nếu muốn giữ mùi; hai máy cạnh nhau là một máy tạo mùi, một máy lọc mùi.
- Không đặt trước cửa sổ đang mở trong lúc xông; máy sẽ lọc không khí ngoài trời vào thay vì không khí trong phòng.
Nhà có hai tầng trở lên, khói xông thường bốc lên tầng trên qua cầu thang. Nếu phòng ngủ ở tầng trên, đóng cửa phòng ngủ khi xông và đặt máy lọc trong phòng đó.
Câu hỏi thường gặp
Máy lọc không khí có lọc được mùi trầm không?
Lớp than hoạt tính lọc được một phần mùi, nên chạy máy lọc làm mùi trầm nhạt đi nhanh hơn. Muốn giữ mùi lâu thì tắt máy lọc một lúc sau khi xông xong, nhưng vẫn mở cửa cho khói ra.
Có nên đặt máy lọc cạnh đĩa xông để hút khói ngay tại chỗ không?
Không nên. Tàn và hạt nóng có thể bị hút vào máy, thiết bị điện đặt cạnh lửa cũng không an toàn. Đặt máy lọc xa đĩa, chạy sau khi xông.
Máy lọc có giúp người hen chịu được khói xông không?
Máy lọc giúp giảm bụi mịn còn sót sau khi xông, nhưng không bảo vệ được người hen khi khói đang bốc. Người hen nên ở phòng khác hoặc ra ngoài khi xông và theo lời khuyên của bác sĩ.
Màng lọc chuyển màu vàng nâu có phải do xông không?
Thường là do nhựa và hạt khói từ nhang, trầm, bột xông, khói bếp, khói thuốc. Màu sẫm nhanh là dấu hiệu nên thay màng lọc sớm hơn lịch thông thường.
Máy lọc có chức năng tạo ẩm có dùng được với tinh dầu không?
Chỉ khi nhà sản xuất ghi rõ cho phép. Nhiều máy tạo ẩm, máy lọc kết hợp tạo ẩm không dùng được tinh dầu vì dầu làm hỏng bộ phận và màng lọc. Đọc hướng dẫn trước.