Mồi than xông ở chỗ thoáng như bếp có hút mùi hoặc ban công, giữ than bằng kẹp kim loại trên lửa tới khi đỏ đều, rồi đặt lên đĩa kim loại chờ tới khi bề mặt phủ một lớp tro trắng mới mang vào phòng. Khi xong, dập than bằng cách vùi vào cát hoặc úp nắp kín, để tro nguội qua đêm rồi mới đổ. Chỉ dùng than khi đang thức, phòng có thông gió.
Phần lớn sự cố với than xông xảy ra ở hai đầu buổi xông: lúc mồi và lúc dọn. Lúc mồi thì tàn bắn, khói mù, đầu báo khói kêu; lúc dọn thì than tưởng tắt mà còn âm ỉ trong tro, đổ vào thùng rác và bén túi rác vài giờ sau. Bài này đi qua từng bước một cách cụ thể, kèm cách xử lý khi than rơi ra ngoài và dấu hiệu cần cảnh giác về khí CO.
Chuẩn bị trước khi mồi
Trước khi bật lửa, chuẩn bị đủ đồ trong tầm tay: kẹp kim loại thân dài, một chiếc đĩa kim loại hoặc gạch để đặt than vừa mồi, lư đã có tro tơi, chén cát dập lửa, và nắp úp vừa lư. Mồi than rồi mới đi tìm đĩa là lúc dễ làm rơi than nhất, vì tay đang cầm một vật nóng mà mắt lại nhìn chỗ khác.
Chọn chỗ mồi: bếp gas có máy hút mùi đang chạy, hoặc ban công thoáng khuất gió. Tránh mồi trong phòng khách, phòng ngủ hay gần đầu báo khói. Cất khăn lau, giấy, chai dầu ăn, bình xịt khỏi khu vực bếp trong lúc mồi.
Xác định loại than: than tre, than gỗ cứng cần lửa mạnh vài phút; than nén không khói cần giữ trên lửa lâu hơn; than viên tự cháy chỉ cần lửa bật lửa vài giây và sẽ bắn tia lửa nhỏ. Biết trước để không hoảng khi thấy than lách tách. Nếu là lần đầu dùng một loại than, mồi thử một viên ngoài trời trước để quen cách nó bén lửa.
Cuối cùng, kiểm tra người trong nhà. Trẻ nhỏ nên ở phòng khác, thú cưng không quanh quẩn dưới chân. Người có bệnh hô hấp tránh khu vực bếp trong lúc mồi, vì giai đoạn này nhiều khói nhất.
Các bước mồi than
Áp dụng cho viên than tre hoặc than nén cỡ đốt ngón tay, mồi bằng bếp gas:
- Bật máy hút mùi, mở cửa sổ bếp.
- Kẹp viên than bằng kẹp kim loại, giữ ở rìa ngọn lửa bếp gas, không thả than lên mặt bếp.
- Xoay viên than để các mặt lần lượt nhận lửa; đợi tới khi thấy một góc đỏ rực và lan dần.
- Đặt viên than lên đĩa kim loại hoặc viên gạch, tắt bếp gas.
- Chờ vài phút tới khi cả viên đỏ đều và phủ một lớp tro trắng xám mỏng; lúc này khói và mùi giảm hẳn.
- Dùng kẹp chuyển viên than vào hốc tro trong lư, vun tro theo cách xông bạn định dùng.
- Mang lư vào phòng, đặt trên khay ở chỗ đã chuẩn bị.
Với than viên tự cháy: kẹp viên than, đưa một mép vào lửa bật lửa vài giây, đặt ngay xuống lớp cát trong lư và để yên tới khi hết lách tách, toàn bộ phủ tro xám. Không cầm viên than bằng tay trong lúc nó đang bén.
Nếu dùng bật lửa khò thay bếp gas, hướng lửa ra xa người, xa đồ dễ cháy, và mồi trên một tấm gạch hoặc đĩa kim loại để tàn rơi không chạm sàn gỗ.
Vì sao phải đợi lớp tro trắng
Khi than mới bén, phần bề mặt cháy chưa đều, còn những chỗ chưa cháy hết cho khói và mùi. Than viên tự cháy thì đang đốt chất mồi, có mùi hắc. Mang than vào phòng ở giai đoạn này là đưa khói và mùi đó vào không gian bạn sắp xông, và có thể làm đầu báo khói kêu.
Lớp tro trắng xám phủ đều bề mặt là dấu hiệu than đã cháy ổn định, đỏ đều bên trong. Từ lúc này, than cháy âm ỉ, ít khói, ít mùi riêng và nhiệt đều, đúng thứ cần để làm nóng trầm hay nhựa thơm. Lớp tro ấy cũng giúp giảm tàn bắn khi bạn vùi than vào lư.
Thời gian chờ thường chỉ vài phút, lâu hơn một chút với than nén và trong ngày ẩm. Đó là vài phút đáng giá: nhiều người thấy mùi xông của họ cải thiện rõ rệt chỉ nhờ thói quen kiên nhẫn này, mà không phải đổi trầm hay đổi than.
Trong lúc xông: những điều cần để mắt
Than trong lư vẫn đang cháy, nên lư phải ở chỗ có người, trên khay rộng, xa rèm và đồ vải. Không rời khỏi nhà, không đi ngủ khi than còn trong lư. Nếu cần ra ngoài vài phút, gắp than ra thả vào chén cát hoặc úp nắp kín.
Để ý không khí trong phòng. Mở hé cửa sổ hoặc cửa ra vào, không bật điều hoà đóng kín cửa. Than vùi trong tro cháy thiếu khí, và đó là điều kiện sinh khí CO nhiều hơn. Một viên than nhỏ trong phòng thoáng thường không đáng lo; nhiều lư, phòng nhỏ, cửa đóng kín là tình huống cần tránh.
Để ý chính mình và người xung quanh. Đau đầu, chóng mặt, buồn nôn, mệt bất thường, buồn ngủ lơ mơ khi đang xông là những dấu hiệu có thể liên quan khí CO. Khi thấy, dập than, mở hết cửa, đưa mọi người ra chỗ thoáng; nếu triệu chứng không giảm nhanh hoặc có người lơ mơ, ngất, gọi cấp cứu ngay.
Nhà nào dùng than thường xuyên nên lắp đầu báo khí CO, loại cắm điện hoặc dùng pin, đặt ở phòng hay xông. Đầu báo khói thông thường không phát hiện được khí CO. Hai thiết bị làm hai việc khác nhau và không thay thế nhau được.
Dập than khi xong
Vùi vào cát. Gắp viên than thả vào chén cát khô, vùi kín. Cát cắt không khí, than tắt dần trong vài phút. Đây là cách sạch và an toàn nhất trong nhà.
Úp nắp kín. Nếu than vẫn để trong lư, úp nắp kín không lỗ hoặc úp một chiếc bát kim loại vừa miệng lư. Để yên ít nhất nửa giờ trước khi mở.
Thả vào nước. Thả viên than vào cốc nước tắt ngay, nhưng than ướt khó dùng lại, hơi nước bốc lên có thể làm bỏng tay nếu cúi sát. Không dội nước vào lư gốm, đá đang nóng vì dễ nứt.
Không thổi, không dụi. Thổi làm than đỏ lại và bắn tro; dụi lên mặt bàn, sàn để lại vết cháy và than có thể chưa tắt hẳn.
Kiểm tra lại. Sau mười lăm phút, dùng kẹp lật viên than: không còn đốm đỏ, chạm thử bằng kẹp không thấy nóng rực, mới coi là tắt.
Những sai lầm hay gặp với than xông
Mang than vào khi còn đang bốc khói. Vội vàng ở bước mồi là nguyên nhân phổ biến nhất khiến phòng ám mùi khói than và đầu báo khói kêu. Đợi lớp tro trắng.
Vùi than quá nông rồi đặt trầm lên. Than nông làm mặt tro quá nóng, trầm khét ngay. Vùi sâu hơn và chọc lỗ thông nhỏ.
Dùng nhiều viên than cho nhanh thơm. Mùi không tăng theo số viên than mà khí sinh ra thì tăng. Một viên nhỏ đủ cho một lư.
Đóng kín cửa, bật điều hoà khi đang xông than. Đây là tình huống cần tránh tuyệt đối. Phòng phải có lối thông khí suốt thời gian có than.
Để lư than trong phòng ngủ rồi đi ngủ. Khí CO không gây mùi, không gây cay mắt, người ngủ không tự nhận ra. Than phải được dập trước khi ngủ, và lư không để trong phòng ngủ.
Nghĩ rằng than đã tắt vì không thấy đỏ. Than phủ tro có thể vẫn cháy âm ỉ bên trong. Luôn dập chủ động bằng cát hoặc nắp kín và kiểm tra lại.
Dùng than nướng, than tổ ong để xông. Than tổ ong sinh nhiều khí độc và không dành cho dùng trong nhà kín; than nướng nhiều khói, bắn tàn. Chỉ dùng than làm cho xông hương.
Đổ tro nóng: bước hay gây sự cố nhất
Tro trong lư có thể giữ nhiệt và còn những mẩu than nhỏ âm ỉ hàng giờ sau khi buổi xông kết thúc. Đổ tro này vào thùng rác có túi nhựa, giấy vụn là nguyên nhân của không ít đám cháy nhỏ trong gia đình, thường phát hiện khi đã có khói từ thùng rác.
Cách an toàn: để lư nguội qua đêm với nắp đậy. Sáng hôm sau, đeo găng tay mỏng, xới tro bằng que kim loại, nhìn và cảm nhận hơi nóng bằng mu bàn tay đưa phía trên. Nếu còn ấm, để thêm. Khi đã nguội hẳn, gạt phần tro đen bỏ vào một hộp kim loại có nắp, sau đó mới đổ vào thùng rác.
Nếu cần dọn ngay, đổ tro vào một xô kim loại có nước, khuấy đều, rồi để vài giờ trước khi đổ bỏ. Không đổ tro nóng xuống cống, bồn rửa hay bồn cầu; nhiệt có thể làm hỏng ống nhựa và tro làm tắc đường ống.
Một hộp kim loại có nắp đậy, loại hộp bánh quy cũ, đặt cố định ở ban công là chỗ chứa tro rất tiện. Tro được dồn vào đó, đậy nắp, khi đầy và đã nguội nhiều ngày thì mới đổ một lần.
Khi than rơi ra ngoài
Sự cố hay gặp nhất là viên than rơi khỏi kẹp hoặc lư bị va làm tro và than đổ ra. Bình tĩnh làm theo thứ tự:
- Dùng kẹp gắp viên than lên ngay, thả vào chén cát hoặc lư; không dùng tay.
- Nếu rơi lên thảm, vải, gỗ và đã có vết cháy âm ỉ, úp một chiếc bát kim loại hoặc đổ cát lên chỗ đó; sau đó mới dùng nước nếu còn khói.
- Gom tro rơi bằng chổi và hót rác kim loại, đổ vào hộp kim loại; không hút bụi tro còn ấm bằng máy hút bụi.
- Kiểm tra lại chỗ rơi sau vài phút để chắc không còn đốm cháy âm ỉ bên dưới.
- Nếu lửa bén vào rèm, đồ đạc và lan nhanh, rời khỏi phòng, đóng cửa lại, báo cho mọi người và gọi lực lượng chữa cháy theo số khẩn cấp.
Đặt lư trên khay rộng và luôn có chén cát sẵn bên cạnh giúp phần lớn các sự cố dừng lại ở bước đầu tiên.
Mỗi gia đình hay dùng lửa trong nhà nên có một bình chữa cháy nhỏ ở chỗ dễ lấy và biết cách dùng. Đó không phải để xử lý than rơi, mà để có lựa chọn khi một sự cố nhỏ vượt khỏi tầm tay.
Câu hỏi thường gặp
Có thể mồi than ngay trong phòng khách bằng bật lửa khò không?
Không nên. Giai đoạn mồi tạo nhiều khói và có tàn bắn, dễ làm đầu báo khói kêu và ám mùi phòng. Mồi ở bếp có hút mùi hoặc ban công, chờ than phủ tro trắng rồi mới mang vào.
Than đã vùi trong tro có tự tắt không?
Có thể tắt nếu tro quá chặt hoặc lỗ thông bị bịt, nhưng cũng có thể âm ỉ rất lâu. Không bao giờ giả định than đã tắt chỉ vì không thấy đỏ; luôn dập chủ động và kiểm tra lại.
Mở cửa bao nhiêu là đủ khi xông than?
Không có con số chung, nhưng phòng phải có lối cho không khí vào và ra, như một cửa sổ hé và cửa ra vào mở. Phòng đóng kín hoàn toàn, bật điều hoà là điều kiện cần tránh.
Đầu báo khói có báo được khí CO không?
Đầu báo khói thông thường không phát hiện khí CO. Nếu dùng than thường xuyên, nên có thêm đầu báo khí CO riêng, đặt theo hướng dẫn của nhà sản xuất.
Than dập bằng cát có dùng lại được không?
Được. Than tre, than nén dập bằng cát còn khô, lần sau mồi lại được dù hơi khó bén hơn. Than đã thả vào nước thì phải phơi khô nhiều ngày mới dùng lại được.