Những tinh dầu hay dùng để xông nhà ở Việt Nam có thể chia theo cảm nhận mùi: nhóm tươi mát (sả chanh, vỏ bưởi, cam, chanh), nhóm the mát (bạc hà, tràm, khuynh diệp), nhóm ấm ngọt (quế, hồi, đinh hương) và nhóm dịu nhẹ (oải hương, phong lữ, các mùi gỗ). Phòng khách, bếp hợp nhóm tươi; phòng làm việc ban ngày hợp nhóm the hoặc tươi; mùa mưa lạnh nhiều nhà thích nhóm ấm; phòng ngủ thường chọn nhóm dịu, dùng ít.
Bài này mô tả mùi, không mô tả công dụng chữa bệnh. Cảm giác "tỉnh táo" với bạc hà hay "thư thái" với oải hương là trải nghiệm phổ biến về mùi mà nhiều người kể lại, không phải hiệu quả của thuốc đã được chứng minh cho mọi người. Mỗi mục có ghi chú riêng về những điều nên để ý khi xông loại đó.
Nhóm tươi mát: sả chanh, vỏ bưởi, cam, chanh
Sả chanh. Mùi chanh xanh pha cỏ, hơi gắt ở đầu rồi dịu dần. Đây là mùi rất Việt, gợi bếp nhà và vườn quê, ít người không quen. Hợp phòng khách, bếp, hành lang, nhất là mùa mưa khi nhà ẩm, mùi đồ phơi trong nhà đọng lại. Nhỏ nhiều thì mùi gắt, dễ làm cay mũi; nên bắt đầu ít.
Vỏ bưởi. Mùi tươi, ngọt hơn chanh, có chút đắng nhẹ rất đặc trưng của vỏ bưởi. Gợi mùi nước gội đầu bồ kết, vỏ bưởi của nhiều bà nhiều mẹ. Hợp phòng khách, phòng ngủ người lớn. Tinh dầu vỏ bưởi ép từ vỏ nên dễ hỏng khi mở lâu, mua chai nhỏ.
Cam ngọt, quýt. Mùi tròn, ngọt, dễ chịu, ít gây phản ứng mạnh với người lần đầu xông. Hay được chọn cho phòng có khách, phòng chơi chung. Mùi tan nhanh, có thể dùng nhiều giọt hơn một chút so với sả.
Chanh vàng, chanh xanh. Mùi sắc, sạch, hợp bếp sau khi nấu xong và đã thông gió. Không nên xông chanh để "át" mùi chiên rán khi chưa hút mùi, vì hai mùi trộn nhau dễ thành mùi khó chịu.
Ghi chú chung cho nhóm vỏ quả. Các tinh dầu này dễ bị oxy hoá khi mở lâu, mùi chuyển hăng. Trong không khí trong nhà, một số chất của nhóm này có thể phản ứng với ozone tạo ra các chất thứ cấp; đây là lý do thêm để xông lượng vừa và giữ phòng thoáng.
Nhóm the mát: bạc hà, tràm, khuynh diệp, hương thảo
Bạc hà. Mùi mát lạnh, rất dễ nhận ra, cảm giác thông thoáng ở mũi. Hợp phòng làm việc ban ngày, xông ngắn. Nhiều người khó ngủ nếu xông bạc hà buổi tối. Bạc hà khá đậm, một hai giọt là đủ cho phòng nhỏ.
Tràm. Mùi the, hơi cay, gợi tới chai dầu tràm quen thuộc của nhiều gia đình có con nhỏ. Khi xông thì mùi gắt hơn khi bôi. Không xông gần trẻ sơ sinh, trẻ nhỏ khi chưa hỏi bác sĩ; nhiều tài liệu khuyến cáo thận trọng với nhóm dầu giàu cineol ở trẻ nhỏ.
Khuynh diệp. Mùi the, hơi gỗ, sạch. Tương tự tràm về lưu ý với trẻ nhỏ và người có hen. Với người lớn khoẻ, xông ngắn ở phòng làm việc cho cảm giác thoáng mũi mà nhiều người thích.
Hương thảo. Mùi cỏ khô, hơi long não, ấm hơn bạc hà. Ít phổ biến hơn ở Việt Nam nhưng hợp phối với vỏ chanh cho bếp, phòng làm việc.
Ghi chú chung cho nhóm the. Đây là nhóm dễ gây cay mắt, cay mũi nhất khi xông quá tay. Người có hen, viêm mũi dị ứng nên thử với lượng rất nhỏ, ở phòng thoáng, hoặc chọn nhóm khác.
Nhóm ấm ngọt: quế, hồi, đinh hương
Quế. Mùi ấm, ngọt, cay nhẹ, rất đậm. Gợi bánh, gợi Tết, gợi những ngày mưa lạnh. Một giọt đã đủ thấy rõ trong phòng nhỏ; hai giọt có thể thành nồng. Tinh dầu quế có thể làm cay mắt, kích ứng ở nồng độ cao. Quế là sản vật quen của nhiều vùng trồng quế trong nước, tinh dầu quế nội địa không khó tìm.
Hồi. Mùi ngọt kiểu cam thảo, đặc trưng, người thích thì rất thích, người không quen thấy nồng. Hợp phối với quế, vỏ cam cho mùi ấm cuối năm.
Đinh hương. Mùi cay ấm, đậm, hơi giống mùi phòng nha khoa với một số người vì đinh hương có mặt trong vật liệu nha khoa cũ. Dùng rất ít, chủ yếu làm điểm nhấn trong hỗn hợp.
Ghi chú chung cho nhóm ấm. Nhóm này đậm nên dễ quá tay; thường dùng làm điểm nhấn một giọt trong hỗn hợp với vỏ cam, vỏ bưởi. Cũng là nhóm mà tài liệu thú y hay nhắc phải tránh với mèo.
Nhóm dịu nhẹ: oải hương, phong lữ, các mùi gỗ
Oải hương. Mùi hoa khô, hơi thảo mộc, dịu. Rất phổ biến cho phòng ngủ. Cảm giác thư thái khi ngửi oải hương được nhiều người nhắc tới; một số nghiên cứu nhỏ có tìm hiểu ảnh hưởng của mùi này đến cảm nhận thư giãn, nhưng không nên coi xông oải hương là cách chữa mất ngủ. Mất ngủ kéo dài cần đi khám.
Phong lữ. Mùi hoa hồng pha lá xanh, mùi "nữ tính" theo cảm nhận nhiều người. Hợp phối với vỏ bưởi, cam.
Gỗ tuyết tùng, đàn hương, hoắc hương. Mùi gỗ trầm, khô, lưu lâu. Đàn hương thật đắt và có vấn đề về nguồn gốc khai thác, nhiều chai trên thị trường là hương liệu mô phỏng. Nên chọn nguồn rõ ràng, hợp pháp, hoặc chấp nhận dùng hương liệu có ghi rõ. Các mùi gỗ hay được phối để làm "nền" cho mùi tươi, giúp mùi chung bớt bay nhanh.
Ghi chú chung. Mùi dịu không có nghĩa là có thể dùng nhiều. Với phòng ngủ, mức ít và xông trước giờ ngủ rồi tắt vẫn là cách hợp lý.
Chọn mùi theo phòng và theo mùa
Bảng gợi ý dưới đây dựa trên cảm nhận phổ biến, không phải quy tắc. Mỗi nhà thử rồi điều chỉnh theo người trong nhà:
| Không gian hoặc thời điểm | Mùi hay được chọn | Lưu ý |
|---|---|---|
| Phòng khách đón khách | Vỏ cam, vỏ bưởi, sả chanh nhẹ | Xông trước khi khách đến, mùi nhẹ |
| Bếp sau khi nấu | Chanh, sả chanh, hương thảo | Hút mùi, thông gió trước rồi mới xông |
| Phòng làm việc ban ngày | Bạc hà, khuynh diệp, chanh | Xông ngắn, phòng có người khác thì hỏi trước |
| Phòng ngủ | Oải hương, vỏ bưởi, gỗ nhẹ | Ít giọt, tắt máy trước khi ngủ |
| Mùa nồm, mùa mưa | Sả chanh, quế nhẹ, gỗ | Mùi không thay việc chống ẩm, thông gió |
| Mùa nóng | Bạc hà, vỏ bưởi, chanh | Điều hoà làm mùi nhạt, đừng bù quá tay |
| Những ngày cuối năm | Quế, hồi, vỏ cam | Phối một giọt quế với vài giọt cam |
Khi chọn mùi cho nơi nhiều người dùng chung như phòng khách, phòng làm việc, mùi quen thuộc và nhẹ thường ít bị phàn nàn hơn mùi lạ, đậm. Mùi gắn với ký ức riêng của một người có thể rất dễ chịu với họ nhưng không với người khác.
Phối hai ba mùi: nguyên tắc đơn giản
Phối mùi tinh dầu không cần học như nghề làm nước hoa; vài nguyên tắc đơn giản là đủ cho xông nhà. Thứ nhất, chọn một mùi chính chiếm khoảng một nửa đến hai phần ba số giọt, một mùi phụ và nếu muốn thì một điểm nhấn một giọt. Thứ hai, phối trong cùng nhóm hoặc nhóm gần nhau dễ thành công: vỏ cam với vỏ bưởi, sả chanh với chanh, oải hương với gỗ.
Thứ ba, các mùi đậm như quế, đinh hương, bạc hà luôn ở vai điểm nhấn. Ví dụ giả định cho mùa mưa: ba giọt vỏ cam, một giọt sả chanh, một giọt quế. Cho phòng ngủ: ba giọt oải hương, một giọt vỏ bưởi. Cho phòng làm việc: hai giọt chanh, một giọt bạc hà, một giọt hương thảo.
Thứ tư, thử trên giấy trước. Nhỏ từng mùi lên các mẩu giấy riêng, cầm chụm lại, ngửi; nếu thấy hợp mới cho vào máy. Ghi lại công thức mình thích kèm số giọt để lần sau làm lại được. Cuối cùng, phối nhiều mùi không làm phòng thơm hơn; quá bốn mùi thường thành một mùi chung chung, khó gọi tên.
Khi phối, tổng số giọt vẫn giữ trong mức đã chọn cho phòng. Phối không phải lý do để nhỏ gấp đôi.
Một cách hay để tìm hỗn hợp riêng của nhà mình là bắt đầu từ một mùi ký ức: mùi vỏ bưởi phơi khô ở hiên nhà bà, mùi quế trong nồi nước dùng ngày Tết, mùi sả trong vườn. Lấy mùi đó làm chính, thêm một mùi nhẹ cho tròn, rồi điều chỉnh qua vài lần xông. Hỗn hợp tìm được theo cách này thường dễ được cả nhà đón nhận hơn một công thức chép từ đâu đó.
Mùi tinh dầu thật và mùi hương liệu cùng tên
Trên kệ hàng, cùng một chữ "oải hương" hay "hoa nhài" có thể là tinh dầu chưng cất hoặc hương liệu mô phỏng. Hai thứ này có thể rất gần nhau ở lần ngửi đầu, nhưng khác nhau ở cách mùi diễn biến. Tinh dầu thật là hỗn hợp tự nhiên của hàng chục đến hàng trăm chất, mỗi chất bay hơi ở tốc độ khác nhau, nên mùi đổi dần trong lúc xông: đầu tươi, giữa đầy, cuối trầm hơn.
Hương liệu thường được thiết kế để mùi đều, ổn định từ đầu đến cuối, đậm ngay lập tức. Điều này không xấu; nhiều người thích chính sự ổn định đó. Nhưng nếu mua với mong muốn có mùi "như cây thật", người dùng có thể thấy hương liệu hơi phẳng, hơi ngọt.
Với các mùi hoa hiếm và đắt như nhài, ngọc lan, hoàng lan, hồng, phần lớn sản phẩm giá phổ thông là hương liệu hoặc tinh dầu đã pha loãng. Với các mùi như sả, vỏ cam, bạc hà, tràm, tinh dầu thật có giá dễ tiếp cận hơn, nên ít lý do để chọn hương liệu. Biết điều này giúp đặt kỳ vọng đúng khi chọn mùi cho nhà.
Thử mùi trước khi chọn một chai để xông
Mùi trên giấy, mùi trong chai và mùi khi xông cả phòng có thể khác nhau. Trình tự thử đơn giản giúp tránh mua nhầm mùi mình không hợp:
- Ngửi ở miệng chai từ khoảng cách một gang tay, không đưa sát mũi; mùi đậm đặc sát chai dễ gây sốc và làm mũi mỏi nhanh.
- Nhỏ một giọt lên mẩu giấy trắng, ghi tên mùi lên giấy, ngửi ngay rồi ngửi lại sau năm phút và ba mươi phút.
- Thử tối đa ba bốn mùi mỗi lần; giữa các lần thử, ngửi một chỗ không mùi như mu bàn tay hoặc ra chỗ thoáng.
- Mang mẩu giấy về nhà, để trong phòng định xông một buổi xem có còn thích không.
- Khi xông bằng máy lần đầu, dùng số giọt thấp nhất, hỏi người khác trong nhà cảm nhận thế nào.
Một mùi thích ở cửa hàng có thể thấy nồng khi xông cả buổi tối trong phòng ngủ. Mua chai nhỏ cho mùi mới, chai lớn chỉ khi đã chắc mình dùng lâu.
Câu hỏi thường gặp
Mùi tinh dầu nào ít gây khó chịu nhất cho khách lạ?
Không có mùi nào hợp với tất cả mọi người, nhưng các mùi vỏ cam, vỏ bưởi ở mức nhẹ thường ít bị phàn nàn. Mùi đậm như quế, bạc hà, tràm dễ làm người không quen thấy nồng.
Có nên xông tinh dầu sả chanh trong phòng ngủ không?
Được nếu ít giọt và xông trước giờ ngủ rồi tắt. Sả chanh khá gắt, một số người thấy khó ngủ với mùi này. Phòng ngủ thường hợp mùi dịu hơn như oải hương, vỏ bưởi.
Mùi tinh dầu tự chưng cất ở nhà có giống tinh dầu mua ngoài không?
Chưng cất thủ công ở nhà thường cho rất ít dầu, phần lớn là nước có mùi thơm nhẹ. Mùi có thể gần giống nhưng nồng độ khác hẳn, và việc chưng cất cần nhiệt, có rủi ro bỏng, cháy. Tự làm nên ưu tiên các cách đơn giản hơn như phơi vỏ bưởi làm túi thơm.
Vì sao cùng một mùi mà chai này thơm hơn chai kia?
Do loài cây, vùng trồng, mùa thu hái, cách chiết, độ tươi của dầu, hoặc một chai là tinh dầu còn chai kia là hương liệu. Ngay cả tinh dầu thật cùng tên cũng có thể khác mùi giữa các lô.
Có mùi tinh dầu nào hợp để xông vào những ngày theo nếp nhà như mùng một không?
Nhiều nhà dùng mùi ấm như quế, hồi, gỗ để gợi không khí trang nghiêm, gần với mùi trầm. Đây là chuyện cảm nhận và thói quen của từng nhà, không có quy định nào về mùi.