Sáu vị thảo mộc khô người Việt dùng để xông nhà nhiều nhất là ngải cứu, vỏ quế, hoa hồi, sả, quả bồ kết và vỏ bưởi. Chúng rẻ, dễ kiếm ở chợ hay ngay trong vườn, cho mùi ấm, cay hoặc thanh tuỳ vị, và có thể đốt âm ỉ trên đĩa, hơ trên nhiệt nhẹ hoặc đun trong nồi nước cho hơi thơm bốc lên.
Bài này là phần 1 của loạt "những thứ người Việt hay dùng để xông nhà", dành riêng cho thảo mộc khô. Mỗi vị được nhìn theo hai vế: tập quán dân gian quen dùng nó thế nào, và về mùi, khói, an toàn thì người xông cần biết gì. Xông thảo mộc là thói quen làm cho nhà thơm, cho người trong nhà thấy dễ chịu theo nếp cũ; nó không thay việc lau dọn, không phải cách chữa bệnh và không làm sạch không khí theo nghĩa khoa học.
Vì sao người Việt quen xông nhà bằng thảo mộc
Trước khi có nhang công nghiệp và máy khuếch tán, thứ thơm nhất trong một ngôi nhà Việt thường đến từ bếp và vườn: bó sả sau hè, nắm lá ngải phơi trên giàn, vỏ quế mua ở chợ phiên, vài quả bồ kết treo gác bếp để gội đầu. Khi cần làm cho căn nhà ấm mùi hơn, nhất là những ngày nồm ẩm, chiều cuối năm hay trước khi có khách, người ta lấy chính những thứ ấy bỏ lên than hồng hoặc đun một nồi nước. Tập quán xông nhà bằng thảo mộc vì thế gắn với sự tằn tiện và gần gũi, không cần đồ đắt tiền.
Trong quan niệm dân gian, mùi thơm cay của ngải, quế hay bồ kết tượng trưng cho sự sạch sẽ, ấm cúng, xua cái ẩm mốc, cái u ám của ngôi nhà lâu ngày đóng cửa. Nhiều người lớn tuổi vẫn nói "xông cho nhà nó ấm". Hiểu theo nghĩa đời thường, câu ấy đúng một nửa: mùi thảo mộc át đi mùi ẩm trong vài giờ và làm người ta có cảm giác căn phòng được chăm sóc. Nửa còn lại, phần làm khô và làm sạch thật sự, phải đến từ việc mở cửa, phơi nắng, lau dọn.
Giữ hai vế ấy tách bạch giúp gia đình xông cho đúng chỗ: xông để thơm, để giữ nếp nhà, để có một khoảnh khắc chậm lại, chứ không xông để thay việc vệ sinh hay để mong đổi vận. Ai hiểu được điều này thì xông vừa phải, mở cửa đúng lúc và chọn được vị hợp với người trong nhà.
Sáu vị thảo mộc quen thuộc: mùi và cách xông hợp nhất
Bảng dưới gom kinh nghiệm phổ biến về sáu vị. Mùi là cảm nhận chung, mỗi người ngửi một khác; cột lưu ý là chỗ hay gặp chuyện khi xông trong nhà:
| Vị | Mùi khi xông | Cách cho hương ra hợp | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Ngải cứu khô | Hăng, đắng nhẹ, khói dày | Đốt âm ỉ một nắm nhỏ trên đĩa có lót | Khói nhiều nhất trong sáu vị, dễ cay mắt; phòng nhỏ chỉ cần rất ít |
| Vỏ quế | Ngọt, ấm, cay | Hơ trên nhiệt nhẹ hoặc đun nước | Đốt trực tiếp dễ ra mùi khét; quế vụn cháy nhanh hơn quế thanh |
| Hoa hồi | Ngọt kiểu cam thảo, đậm | Đun nước hoặc hơ, ít khi đốt riêng | Mùi lấn rất nhanh, chỉ vài cánh là đủ |
| Sả khô | Thanh, chanh nhẹ | Đun nước là hợp nhất | Lá khô bén lửa nhanh, dễ bùng ngọn; không đốt cả bó |
| Bồ kết | Hắc, cay, khói nặng | Đốt vài quả trên than hồng, xông ngắn | Khói làm chảy nước mắt, hắt hơi; người hô hấp yếu nên tránh |
| Vỏ bưởi khô | Thơm the, hơi đắng | Hơ, đốt chậm hoặc đun nước | Vỏ còn ẩm sẽ khói nhiều, mùi khét; phải thật khô |
Có thể thấy không có vị nào "tốt nhất". Ngải và bồ kết hợp người quen mùi khói dày, xông nhanh rồi mở cửa; quế, hồi, sả và vỏ bưởi hợp người thích mùi dịu, nhất là khi đun nước thay vì đốt.
Đốt, hơ hay đun: ba cách cho hương thảo mộc thoát ra
Đốt âm ỉ trực tiếp. Thảo mộc được vò nhỏ, xếp thành nắm thấp trên đĩa sứ có lót cát hoặc tro, mồi lửa cho bén rồi thổi tắt ngọn để chỉ còn than đỏ. Cách này cho nhiều khói nhất và mùi đậm nhất, giống cách người xưa xông nhà. Đổi lại, nó sinh bụi mịn và khí đốt cháy, cần mở cửa và có người trông tới khi tàn.
Hơ trên nhiệt nhẹ. Thảo mộc đặt trên một miếng than xông đã cháy hồng phủ lớp tro mỏng, hoặc trên bếp xông điện, đèn hơ trầm ở mức nhiệt thấp. Thảo mộc không bắt lửa mà nóng lên từ từ, nhả mùi trước khi cháy xém. Mùi tròn hơn, khói ít hơn, nhưng vẫn phải coi chừng than và điện.
Đun nước cho bốc hơi. Thảo mộc thả vào một nồi nước nhỏ, đun liu riu trên bếp. Hơi nước mang mùi lan ra phòng, gần như không có khói. Đây là cách nhẹ nhất cho nhà có trẻ nhỏ hay người dễ ho, chỉ cần nhớ không để cạn nồi và không bỏ bếp đi ra ngoài.
Chọn cách theo người, không theo vị. Cùng một nắm quế, đốt thì ra mùi khói quế, hơ thì ra mùi quế ấm, đun thì ra mùi quế ngọt nhẹ. Nhà có người nhạy khói thì ưu tiên đun hoặc hơ; nhà rộng, thoáng, người quen mùi khói thì đốt âm ỉ một lượng nhỏ vẫn ổn.
Một lần xông thảo mộc khô trong nhà, từng bước
Các bước dưới áp cho cách đốt âm ỉ, cách nhiều rủi ro nhất trong ba cách. Đun nước thì chỉ cần bước một, hai và bước cuối:
- Quét dọn, lau sơ phòng định xông, dẹp giấy, vải, rèm khỏi chỗ sẽ đặt đĩa; mở hé cửa sổ ở hai phía cho không khí lưu thông.
- Chuẩn bị đĩa sứ hoặc lư kim loại dày, đáy lót một lớp cát hoặc tro khoảng một đốt ngón tay, đặt trên mặt đá, gạch hay khay kim loại, xa rèm và bình gas.
- Lấy lượng nhỏ: với một phòng khoảng mười lăm mét vuông, một nắm lá ngải vò bằng nắm tay trẻ con hoặc hai, ba thanh quế ngắn là đủ (ví dụ giả định để hình dung, mỗi nhà điều chỉnh theo mũi người ở).
- Mồi lửa ở một góc, đợi bén rồi thổi tắt ngọn, để than đỏ lan chậm; nếu bùng lửa thì úp nắp lư hoặc rắc thêm cát, không dùng nước hắt vào đĩa nóng.
- Ở trong phòng quan sát suốt thời gian cháy, thường chỉ mười đến hai mươi phút; trẻ nhỏ, người hen, thú cưng nên ở phòng khác.
- Khi tàn, để tro nguội hẳn rồi mới đổ vào thùng kim loại; mở rộng cửa thêm ít nhất nửa giờ để khói tan hết rồi mới đóng lại.
Nhiều nhà chỉ cần xông năm, mười phút ở phòng khách là đủ thơm cả tầng. Xông lâu hơn không làm nhà "sạch" hơn mà chỉ làm khói đọng lại trên rèm, nệm và quần áo.
Phối mùi: dùng một vị hay vài vị cùng lúc
Người mới xông thường muốn trộn đủ thứ cho "mạnh". Thực tế mùi thảo mộc khi cháy át nhau rất nhanh: hồi và quế lấn mọi vị khác, ngải và bồ kết thì khói dày che mất mùi thanh của sả hay vỏ bưởi. Cách dễ nhất là xông một vị trong vài lần để biết mũi mình và người trong nhà thích mùi nào, sau đó mới ghép hai vị.
Một số cặp ghép hay được nhắc trong kinh nghiệm dân gian: quế với vỏ bưởi cho mùi ấm mà vẫn thanh; sả với vỏ cam quýt khi đun nước cho mùi tươi; một chút ngải với quế cho mùi trầm, dày hơn vào ngày nồm. Hồi chỉ nên thêm một hai cánh vào nồi đun, đừng bỏ cả nắm. Những cặp này chỉ là gợi ý về mùi, không phải công thức có công năng gì đặc biệt.
Khi ghép, giữ tổng lượng như khi xông một vị, đừng cộng dồn. Ghi lại lần nào thấy dễ chịu, lần nào làm ai đó nhức đầu, vài lần là có "công thức" riêng cho nhà mình. Đó cũng là cách nhiều gia đình giữ nếp xông lâu năm mà không ai thấy ngột ngạt.
Ai nên dè dặt với khói thảo mộc và khi nào phải dừng
Thảo mộc là đồ tự nhiên nhưng khói của nó vẫn là khói: khi cháy âm ỉ, mọi vật liệu hữu cơ đều sinh bụi mịn và một lượng khí carbon monoxide. Những người sau nên ra khỏi phòng khi đốt, hoặc gia đình chọn cách đun nước:
- Người hen suyễn, viêm phế quản mạn, bệnh phổi tắc nghẽn, viêm mũi dị ứng; người đang ho, đang sốt.
- Phụ nữ mang thai, trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ; phòng có em bé thì không đốt, chỉ đun nước ở bếp và mở cửa.
- Người già yếu, người có bệnh tim mạch, người hay đau đầu khi ngửi mùi mạnh.
- Chim cảnh rất nhạy với khói, nên mang ra chỗ khác; mèo, chó nên ở phòng thoáng; bể cá nên đậy.
- Dấu hiệu phải dừng ngay: cay mắt, ho liên tục, nhức đầu, chóng mặt, buồn nôn. Dập lửa, mở hết cửa, ra chỗ thoáng; khó thở, tức ngực thì đi khám, đừng cố chịu.
Không đốt thảo mộc khi cả nhà đi ngủ, không đóng kín cửa và bật điều hoà sau khi xông, và nếu xông bằng than thì càng phải thông gió vì than sinh nhiều khí carbon monoxide hơn lá khô.
Loạt bài "những thứ người Việt hay dùng để xông nhà"
Thảo mộc khô chỉ là một nhóm trong số những thứ người Việt dùng để làm thơm nhà. Phần 2 của loạt bài nói về trầm và các loại gỗ thơm: nụ trầm, trầm miếng, bột trầm và cách xông từng dạng sao cho ít khói mà giữ mùi lâu, kèm chuyện nguồn gốc hợp pháp của gỗ. Phần 3 dành cho tinh dầu và hương liệu xông bằng đèn hay máy khuếch tán: loại nào hay dùng, khác bột xông ra sao, cái nào nên tránh với thú cưng.
Phần 4 khép loạt bài bằng những thứ không nên đốt trong nhà dù được rỉ tai là "xông tốt": nhựa, giấy tẩm, nhang tẩm phẩm màu kém, lá cây lạ không rõ tên, than chất lượng kém. Đọc cả bốn phần, gia đình có một bức tranh đủ để tự chọn: hôm nào đun nồi sả quế, hôm nào hơ vài miếng trầm, hôm nào chỉ cần mở cửa đón gió.
Những vị thảo mộc trong bài này đều mua được ở chợ, tiệm thuốc nam, thuốc bắc hay tự phơi từ vườn. Phần lớn gia đình chỉ cần một hộp kín đựng vài thứ quen tay là đủ cho cả năm. Nếu muốn dùng bột xông đóng gói sẵn, có hướng dẫn trên bao, thay vì tự gom từng vị thảo mộc, có thể tham khảo ở vatpham.com.
Câu hỏi thường gặp
Xông thảo mộc có làm sạch không khí trong nhà không?
Không theo nghĩa khoa học. Khói thảo mộc tạo mùi thơm và át mùi ẩm trong vài giờ, nhưng chính nó là bụi mịn và khí đốt cháy. Muốn không khí trong nhà dễ thở thật sự thì cần thông gió, giảm ẩm, dọn nguồn mùi; xông chỉ là phần hương thêm vào sau cùng.
Một tuần nên xông thảo mộc mấy lần là vừa?
Không có con số chuẩn. Nhiều gia đình chỉ xông vào mùng một, ngày rằm hoặc khi trời nồm, mỗi lần mười đến hai mươi phút rồi mở cửa. Nếu trong nhà có người ho, hen hay trẻ nhỏ thì nên thưa hơn, ưu tiên đun nước thay vì đốt.
Thảo mộc phơi trong vườn nhà có dùng xông được không?
Được, nếu bạn biết chắc đó là cây gì, cây không bị phun thuốc trừ sâu và được phơi thật khô, không mốc. Lá còn ẩm khi đốt sẽ khói nhiều, mùi khét. Cây lạ không rõ tên thì tuyệt đối không đốt trong nhà.
Nên xông thảo mộc vào buổi nào trong ngày?
Buổi sáng hoặc đầu giờ chiều, khi có thể mở cửa rộng và còn nhiều giờ trước lúc ngủ, là hợp lý nhất. Tránh xông sát giờ đi ngủ hoặc khi sắp ra khỏi nhà mà không ai trông. Nhiều nhà chọn ngày theo lịch, còn giờ thì nên theo sự thuận tiện và an toàn.
Đun nước thảo mộc có thay được việc đốt không?
Về mùi thì phần lớn là được, nhất là với quế, hồi, sả và vỏ cam quýt; mùi đun nhẹ và tươi hơn, gần như không có khói. Ngải và bồ kết khi đun cho mùi khác hẳn lúc đốt. Nếu nhà có người nhạy khói, đun nước là lựa chọn nên thử trước.
Mua thảo mộc khô ở đâu để xông cho yên tâm?
Chợ, tiệm thuốc nam, tiệm thuốc bắc và cửa hàng gia vị đều có. Nên chọn hàng khô giòn, không mốc trắng, không mùi hắc chua lạ, hỏi người bán nguồn gốc và có xử lý gì trước khi bán. Hàng dùng để nấu ăn thường được bảo quản sạch hơn hàng bán lẫn với đồ trang trí.