Xông ngải cứu khô trong nhà nên dùng lượng rất nhỏ, một nắm lá vò vừa lòng bàn tay cho một phòng, đốt âm ỉ trên đĩa có lót cát trong mười đến mười lăm phút với cửa mở hé, rồi mở rộng cửa cho khói tan. Ngải là vị cho nhiều khói nhất trong các thảo mộc quen thuộc, nên người hen, trẻ nhỏ và thai phụ nên tránh khói ngải.
Nhiều gia đình ở nông thôn vẫn treo bó ngải dưới mái hiên, khi nhà ẩm thì bứt một nắm đốt lên. Mùi ngải hăng, hơi đắng, khói dày và trắng, khác hẳn mùi ngọt của quế hay mùi thanh của sả. Bài này nói về riêng việc xông ngải khô cho nhà: chọn và phơi lá, lượng dùng, cách đốt cho ít khói, và những điều cần biết về khói ngải. Việc dùng ngải trong y học cổ truyền là chuyện của thầy thuốc, không thuộc phạm vi bài.
Ngải cứu trong nếp xông nhà của người Việt
Ngải cứu mọc hoang và được trồng ở khắp nơi, từ vườn nhà miền Bắc đến bờ ruộng miền Tây. Vì dễ kiếm, ngải là vị xông "nhà nghèo" theo nghĩa tốt nhất: không tốn tiền, không cần đồ nghề, chỉ cần một nắm lá phơi khô. Ở nhiều làng, chiều cuối năm hay những ngày mưa dầm, người ta đốt một ít ngải trong gian bếp, để khói theo mái tranh bay đi.
Theo quan niệm dân gian, mùi ngải "nặng", có thể làm căn nhà bớt cái lạnh lẽo, ẩm thấp, và vì thế ngải hay được dùng khi nhà lâu ngày bỏ trống hoặc khi trời nồm. Nhiều nơi còn treo bó ngải ở cửa vào dịp Tết Đoan ngọ. Đây là những tập quán đáng trân trọng như một phần đời sống, nhưng không nên hiểu thành lời hứa rằng khói ngải trị được bệnh hay ngăn được điều không may.
Ở góc hương, khói ngải hợp với không gian rộng, thoáng, có mái cao hoặc có hiên, nơi khói tản nhanh. Trong căn hộ chung cư kín, phòng ngủ nhỏ hay phòng có điều hoà, mùi ngải dễ đọng lại và trở nên ngột ngạt. Hiểu chỗ hợp, chỗ không hợp là bước đầu để xông ngải mà cả nhà vẫn thấy dễ chịu.
Chọn, phơi và vò ngải để đốt
Ngải xông tốt là ngải thật khô. Lá còn ẩm sẽ cháy chập chờn, khói xám đục và mùi hôi khét. Cách chuẩn bị đơn giản:
- Cắt ngải bánh tẻ, lá xanh đậm, không sâu, không dính bùn; tránh ngải mọc sát đường lớn hoặc ruộng mới phun thuốc.
- Rũ sạch đất, rửa nhanh nếu bẩn rồi vẩy ráo; bó thành bó nhỏ, cổ bó buộc lỏng để không khí lọt vào giữa.
- Treo ngược chỗ khô, thoáng, có nắng xiên hoặc gió; tránh phơi nắng gắt cả ngày làm lá vụn và bay mùi.
- Ngải khô khi lá giòn, bóp là vụn, cuống bẻ gãy giòn; tuỳ thời tiết mất vài ngày đến hơn một tuần.
- Khi dùng, tuốt lá, vò nhẹ giữa hai lòng bàn tay cho lá xơ ra; phần lông tơ mịn mặt dưới lá giúp ngải bén lửa đều.
- Cất phần còn lại trong túi giấy hoặc hũ kín, để chỗ khô; ngải hút ẩm rất nhanh trong mùa nồm.
Ngải mua sẵn ở chợ hay tiệm thuốc nam cũng dùng được, miễn là khô, không mốc, không lẫn cỏ lạ. Nếu không chắc đó là ngải cứu, đừng đốt.
Vì sao khói ngải dày và dễ cay mắt
Lá ngải mỏng, nhiều lông tơ và chứa tinh dầu. Khi đốt, lớp lông tơ bén lửa rất nhanh, nhưng phần lá bên dưới cháy âm ỉ thiếu không khí, nên ngải sinh nhiều khói trắng xám hơn quế, hồi hay vỏ bưởi. Khói ấy mang theo các hạt rất nhỏ và các hợp chất bay hơi từ tinh dầu ngải, là thứ làm mắt cay và mũi nhột ở người nhạy cảm.
Thực tế này giải thích vì sao lượng ngải phải nhỏ. Một nắm ngải vò bằng lòng bàn tay đốt trong mười phút đã đủ phủ mùi một phòng khách cỡ vừa; gấp đôi lượng không làm mùi đẹp hơn mà chỉ làm khói dày gấp đôi. Đốt ngải thành bó lớn, như vẫn thấy ngoài trời, hoàn toàn không hợp trong nhà.
Khói ngải cũng giống mọi khói hữu cơ khác ở chỗ có bụi mịn và khí carbon monoxide do cháy không hết. Ngoài hiên, ngoài sân, lượng ấy tan ngay; trong phòng kín, nó tích lại. Vì vậy với ngải, việc mở cửa không phải lời khuyên tuỳ chọn mà là điều kiện bắt buộc.
Đốt ngải sao cho ít khói mà vẫn có mùi
Vò tơi, xếp thấp. Ngải vò thành đám tơi, xếp thành ụ thấp trên lớp cát chứ không nén chặt thành cục. Ụ thấp cháy đều; cục chặt cháy chập chờn, lúc tắt lúc bốc khói đặc.
Mồi ở một mép, không đốt cả mặt. Châm lửa ở một mép ụ, đợi bén rồi thổi tắt ngọn, để than đỏ lan dần. Đốt cả bề mặt cùng lúc sẽ sinh một đợt khói dày đột ngột.
Hơ thay vì đốt. Đặt lá ngải lên lớp tro phủ viên than hồng hoặc bếp xông điện mức thấp: ngải nóng lên, toả mùi hăng thơm mà gần như không bốc khói đặc. Đây là cách hợp với căn hộ.
Pha với vị nhẹ hơn. Một ít ngải trộn với vỏ bưởi khô hay vài mẩu quế cho mùi bớt gắt; ngải chỉ nên chiếm phần nhỏ trong hỗn hợp để khói không quá dày.
Dập khi đủ mùi. Không cần đợi cháy hết. Khi mùi đã lan khắp phòng, có thể úp nắp lư hoặc đậy bằng một chiếc đĩa sứ khác để ngải tắt; phần còn lại dùng lần sau.
Ngải ở đâu trong nhà thì hợp, ở đâu thì không
Cùng một nắm ngải, cảm giác rất khác tuỳ không gian. Bảng dưới là kinh nghiệm chung:
| Không gian | Hợp hay không | Ghi chú |
|---|---|---|
| Hiên nhà, sân trong, gian bếp mái cao | Hợp nhất | Khói tản nhanh, mùi còn thoảng vào nhà |
| Phòng khách nhà phố có cửa sổ hai phía | Hợp nếu lượng nhỏ | Mở cửa hai phía trong và sau khi xông |
| Căn hộ chung cư kín | Dè dặt | Nên hơ thay vì đốt; nhớ đầu báo khói và hàng xóm hành lang |
| Phòng ngủ | Không nên lúc có người | Nếu muốn, xông lúc vắng rồi mở cửa ít nhất một giờ trước khi ngủ |
| Phòng có trẻ nhỏ, người ốm, người hen | Không đốt | Chọn cách đun nước hoặc bỏ qua |
| Phòng có điều hoà đang chạy, cửa đóng | Không | Khói và khí đốt cháy không có đường thoát |
Chung cư thường có đầu báo khói và quy định riêng của toà nhà về việc đốt trong căn hộ; ngải là vị dễ làm đầu báo kêu nhất, nên hỏi ban quản lý trước nếu định xông thường xuyên.
Ai nên tránh khói ngải và dấu hiệu phải dừng
Khói ngải nặng hơn khói của đa số thảo mộc khác, nên danh sách cần cẩn trọng dài hơn:
- Người hen suyễn, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, viêm mũi dị ứng, người đang ho kéo dài.
- Phụ nữ mang thai và trẻ sơ sinh, trẻ nhỏ: không đốt ngải trong phòng có họ; nếu muốn giữ nếp xông, đốt ngoài hiên lúc họ ở trong phòng khác và đóng cửa phòng đó.
- Người dị ứng với cây họ Cúc (ngải thuộc họ này): có thể bị hắt hơi, ngứa mũi, chảy nước mắt.
- Người già yếu, người có bệnh tim mạch.
- Chim cảnh, chuột hamster, thỏ trong lồng nhỏ: phải đưa ra khỏi phòng.
- Dừng ngay khi có ho liên tục, cay mắt, nhức đầu, chóng mặt; dập ngải, mở cửa, ra chỗ thoáng; khó thở hoặc tức ngực thì đi khám.
Một câu hỏi hay gặp là khói ngải có "tốt cho phổi" không. Không có cơ sở để nói vậy; với phổi, khói nào cũng là thứ nên hít ít nhất có thể. Thắc mắc về sức khoẻ hô hấp nên hỏi bác sĩ, không dựa vào lời truyền miệng.
Ngải sau khi xông: tro, mùi bám và cất giữ
Tro ngải rất mịn và nhẹ, dễ bay khi có gió. Khi xông xong, để đĩa nguội hẳn, ít nhất nửa giờ, rồi mới đổ tro vào túi hay thùng kim loại. Đừng đổ tro còn ấm vào thùng rác nhựa có giấy, túi nilon; tàn ngải có thể âm ỉ khá lâu mà mắt thường không thấy.
Nếu đốt ngải trên than, viên than thường còn cháy lâu sau khi lá đã tàn. Đừng vội mang đĩa vào trong hay cất lên kệ; để nguyên ở chỗ thoáng, có người trông cho tới khi than nguội hẳn, hoặc vùi vào cát cho tắt.
Mùi ngải bám vào rèm, nệm và tóc mạnh hơn mùi quế. Nếu không muốn mùi ở lại lâu, trước khi xông nên kéo rèm sang một bên, đóng tủ quần áo, và chỉ xông ở phòng có ít đồ vải. Sau khi xông, mở cửa đón gió là cách nhanh nhất để mùi còn thoảng vừa phải.
Ngải khô cất trong hũ kín dùng được vài tháng; khi lá chuyển màu nâu xỉn, có đốm mốc hoặc mùi ẩm thì bỏ. Mỗi mùa nên phơi một mẻ mới thay vì giữ một bao lớn từ năm này sang năm khác, vì ngải càng cũ càng mất mùi và càng dễ ẩm.
Lá ngải vò, ngải bó hay ngải nhung: dạng nào hợp để xông nhà
Ngoài chợ, ngải khô có nhiều dạng. Không phải dạng nào cũng sinh ra để xông phòng; có dạng được làm cho mục đích khác. Bảng dưới giúp phân biệt:
| Dạng ngải | Hình dạng | Khi xông trong nhà | Nên hay không |
|---|---|---|---|
| Lá ngải khô nguyên | Lá xoăn, còn cuống | Phải vò trước, cháy hơi chập chờn | Nên, là dạng thông dụng nhất |
| Ngải bó khô | Cả cành bó lại | Đốt cả bó sinh khói rất dày | Chỉ tuốt lá ra dùng; treo bó ở cửa cho mùi thoảng |
| Ngải nhung (lông tơ ngải giã kỹ) | Xơ mịn màu vàng nâu | Bén lửa rất nhanh, cháy đều | Thường để hơ cứu theo y học cổ truyền; xông nhà không cần dạng này |
| Điếu ngải cuộn giấy | Như điếu thuốc to | Khói tập trung, lâu tàn | Sản phẩm cho mục đích khác, không dùng để xông phòng |
| Ngải trộn sẵn trong bột xông | Bột lẫn vụn lá | Cháy theo bột, khói vừa | Được, đọc nhãn thành phần |
Với việc xông cho thơm nhà, lá ngải khô vò tay là đủ và rẻ nhất. Ngải nhung hay điếu ngải được làm cho các cách hơ trên da, việc nên do thầy thuốc hướng dẫn; dùng chúng để xông phòng vừa tốn vừa không cần thiết.
Khi mua ngải ở chợ, hãy hỏi rõ đó là lá ngải phơi khô hay ngải đã chế biến, và ngải có được phun hay tẩm gì để giữ màu không. Ngải phơi đúng cách có màu xanh xám đến xanh nâu, mùi hăng tự nhiên; ngải xanh bóng bất thường hoặc có mùi hắc lạ thì nên cân nhắc.
Câu hỏi thường gặp
Ngải cứu tươi có đốt xông được không?
Không nên. Lá tươi nhiều nước, khi đốt khói rất dày, xám đục và mùi khét hăng, lại khó giữ lửa. Muốn có mùi ngải từ lá tươi thì có thể đun nước, nhưng mùi khác hẳn lúc đốt lá khô. Tốt nhất là phơi khô rồi mới xông.
Đốt ngải trong nhà có làm đầu báo khói kêu không?
Rất dễ, vì khói ngải dày. Nếu nhà hay căn hộ có đầu báo khói, nên hơ ngải thay vì đốt, xông lượng nhỏ, mở cửa, và không che hay tháo đầu báo. Hỏi ban quản lý toà nhà về quy định trước khi xông thường xuyên.
Khói ngải có đuổi được muỗi và côn trùng không?
Khói nói chung khiến côn trùng tạm tránh chỗ đang có khói, khói ngải cũng vậy. Hiệu quả ngắn và không đều, hết khói là muỗi quay lại. Không nên dùng khói ngải thay màn, lưới cửa hay việc dọn nước đọng, nhất là với nhà có trẻ nhỏ.
Có thể trộn ngải với bột xông mua sẵn không?
Được, với lượng nhỏ: rắc một ít ngải vò lên chân ngọn núi bột, không vùi vào giữa để bột vẫn cháy đều. Khói sẽ dày hơn, nên chỉ làm ở phòng thoáng. Nếu bột xông đã có ngải trong thành phần thì không cần thêm.
Ngải cứu dùng để xông và ngải cứu bán làm thuốc có giống nhau không?
Thường là cùng loài cây; khác ở cách chế biến và mục đích. Bài này chỉ nói đến việc xông cho thơm nhà. Mọi việc dùng ngải để chữa bệnh, kể cả các cách hơ cứu trên da, cần do thầy thuốc có chuyên môn hướng dẫn.
Nhà có trẻ nhỏ muốn giữ nếp xông ngải thì làm thế nào?
Đốt một lượng rất nhỏ ở hiên hoặc sân lúc trẻ ở phòng khác đã đóng cửa, đợi khói tan hết rồi mới cho trẻ vào. Hoặc chỉ treo một bó ngải khô ở cửa cho có mùi thoảng, không đốt. Trẻ sơ sinh thì tốt nhất không cho tiếp xúc khói.