Không nên. Dù bột xông, nụ trầm hay than xông chỉ cháy âm ỉ, không có ngọn lửa, vẫn không nên mồi rồi khoá cửa đi vắng, kể cả "chỉ vài phút". Lửa âm ỉ vẫn đủ nóng để làm nứt đĩa, bén vào rèm, giấy nếu có gió hay thú nuôi làm đổ, và tro tưởng đã tắt vẫn giữ nhiệt hàng giờ. Nếu cần đi, hãy úp nắp kim loại lên đĩa để dập, chờ nguội rồi mới rời nhà.
Câu hỏi này thường đến từ hai tình huống. Một là muốn xông lúc nhà vắng để người nhạy khói không phải hít, nên định mồi lửa rồi cả nhà cùng ra ngoài. Hai là quá quen với việc xông, mồi lửa rồi chạy đi đón con, đi chợ. Cả hai đều có cách làm khác an toàn hơn mà vẫn đạt mục đích, bài này đi qua từng cách.
Vì sao lửa âm ỉ vẫn nguy hiểm
Nhiều người nghĩ bột xông chỉ "bốc khói" chứ không "cháy", nên để đó không sao. Thực tế, cháy âm ỉ vẫn là một dạng cháy, phần đốm đỏ có nhiệt độ đủ cao để làm bén giấy, vải, gỗ mỏng nếu chạm vào. Khác với ngọn lửa dễ thấy, đốm âm ỉ lan chậm và kín đáo, nên khi một mẩu tàn rơi ra ngoài đĩa, nó có thể cháy âm ỉ tiếp trên thảm hay mặt gỗ một thời gian dài trước khi bùng lên.
Đĩa đựng cũng chịu nhiệt liên tục. Đĩa sứ mỏng, đĩa có vết rạn cũ có thể nứt sau nhiều phút nóng, để bột đang cháy rơi xuống mặt bàn. Lớp lót cát mỏng làm đáy đĩa nóng hơn. Những chuyện này hiếm khi xảy ra khi có người trông, vì người trông sẽ thấy và xử lý ngay; khi nhà vắng, không ai thấy.
Ngoài ra, khói từ một đĩa bột xông trong nhà kín không người kéo dài hơn và không ai mở cửa thông gió. Khi người nhà trở về, không khí đã đặc khói, đôi khi đầu báo khói đã kêu suốt mà không ai nghe. Ở chung cư, đầu báo kêu khi vắng chủ có thể khiến bảo vệ phải phá cửa vào kiểm tra.
Những thứ có thể biến đĩa xông thành sự cố khi vắng người
Gió. Một cơn gió lùa qua cửa sổ hé có thể làm bột bùng lửa, thổi tàn ra ngoài, hoặc làm rèm bay chạm vào đĩa. Khi có người, chỉ cần đóng bớt cửa; khi vắng, không ai làm.
Thú nuôi. Mèo nhảy lên bàn, chó vẫy đuôi làm đổ đĩa là chuyện rất thường. Một đĩa than hay bột đang cháy đổ xuống sàn gỗ, thảm là nguy cơ cháy thật.
Trẻ nhỏ ở nhà với người lớn khác. Người lớn ở nhà có thể không biết có đĩa đang cháy, trẻ tò mò chạm vào. Bỏng tay, bỏng mặt là tai nạn hay gặp nhất với đồ đang cháy trong nhà.
Đĩa và vật liệu xung quanh. Đĩa nứt, khay kim loại nóng đặt trên bàn sơn, kệ gỗ phía trên bị hơ nóng lâu. Những chuyện này cần thời gian mới xảy ra, và thời gian chính là thứ có thừa khi nhà vắng.
Than xông. Than cháy nóng và lâu hơn bột, sinh khí CO. Để than cháy trong nhà kín không người vừa là nguy cơ cháy, vừa là nguy cơ ngộ độc khí với người về nhà đầu tiên.
Muốn xông lúc người nhạy khói vắng nhà: làm thế nào
Mục đích để người hen suyễn, trẻ nhỏ, thai phụ không phải hít khói là chính đáng. Cách làm an toàn là để một người khác ở nhà trông, còn người nhạy cảm ra ngoài:
- Chọn thời điểm người nhạy khói có việc ra ngoài ít nhất một hai giờ, như đi học, đi làm, đi dạo.
- Một người khoẻ trong nhà ở lại, mồi lửa và trông đĩa tới khi tàn hẳn.
- Trong lúc xông, hé cửa sổ; sau khi tàn, mở rộng cửa ít nhất ba mươi phút.
- Kiểm tra không khí trước khi người nhạy cảm về: không còn thấy khói, mùi chỉ phảng phất.
- Nếu không có ai ở lại được, hoãn lần xông sang lúc khác, hoặc dùng cách không lửa.
Cách này tốn công hơn một chút so với mồi rồi đi, nhưng giữ được cả hai điều: người nhạy cảm không hít khói, và căn nhà không có lửa không người trông.
Khi đang xông mà phải ra ngoài đột xuất
Có lúc bạn vừa mồi bột thì có việc gấp: con ở trường gọi, khách hẹn tới sớm, phải chạy ra ngân hàng. Lúc này đừng tự nhủ "đi một chút rồi về". Hãy dập lần xông: úp một chiếc nắp kim loại hoặc bát sứ dày lên đĩa, giữ vài phút cho đốm đỏ tắt vì thiếu không khí. Không tưới nước vào đĩa nóng vì đĩa có thể nứt, tro bắn.
Sau khi dập, để đĩa ở chỗ an toàn trên mặt không cháy, xa rèm, giấy, ngoài tầm với của thú nuôi. Nếu có thời gian, mở nắp kiểm tra lại một lần xem còn hạt đỏ nào không. Phần bột chưa cháy có thể giữ lại, lần sau mồi tiếp nếu chưa bị ẩm. Mất một chút bột còn hơn mất một căn nhà.
Với than xông, việc dập phức tạp hơn vì than giữ nhiệt lâu. Có thể dùng kẹp gắp than vào một lon kim loại có nắp đậy kín, đặt ở ban công hoặc chỗ thoáng không có đồ dễ cháy. Không đổ than còn nóng vào thùng rác, không đặt lon than trên sàn gỗ.
Còn các thiết bị điện như đèn xông, máy khuếch tán thì sao
Đèn xông tinh dầu dùng điện và máy khuếch tán tinh dầu siêu âm không có lửa, nên rủi ro cháy thấp hơn đáng kể so với bột hay than. Tuy vậy, chúng vẫn là thiết bị điện chạy liên tục, có bóng đèn hoặc bộ phận sinh nhiệt, có nước gần điện. Nhiều loại có hẹn giờ và tự tắt khi cạn nước, đó là tính năng nên chọn.
Nguyên tắc hợp lý là không để thiết bị chạy liên tục khi nhà vắng nhiều giờ, nhất là loại không có tự ngắt. Đặt thiết bị trên mặt phẳng vững, xa rèm, cắm vào ổ cắm không quá tải. Đèn xông dùng nến thì là lửa thật, áp dụng đúng như bột xông: có người trông, không đi vắng.
Với nhà nuôi mèo, chim, cũng cần cân nhắc vì một số tinh dầu có thể không an toàn với các loài này khi khuếch tán lâu trong phòng kín. Đây là chủ đề riêng, nên tìm hiểu kỹ trước khi để máy chạy khi vắng người.
Một tình huống giả định: chiều mùng một bận rộn
Hãy hình dung một buổi chiều mùng một ở một căn nhà ống. Người mẹ vừa đi làm về, mồi một ngọn bột xông trên đĩa sứ đặt trên kệ tivi bằng gỗ, rồi nhận cuộc gọi phải đi đón con sớm. Nghĩ bột chỉ cháy hai mươi phút, chị khoá cửa đi. Ở nhà, con mèo nhảy lên kệ, đĩa nghiêng, một phần bột đang cháy rơi xuống tấm thảm dưới kệ. Ví dụ giả định này không hiếm như ta tưởng: mọi yếu tố trong đó đều là chuyện bình thường của một gia đình.
Nếu chị ở nhà, chuyện này chỉ là vài giây phủi tàn và một vết xém nhỏ trên thảm. Khi nhà vắng, tàn có thể cháy âm ỉ trên thảm một lúc lâu, khói đặc dần, và có thể bùng lên khi gặp vật dễ cháy hơn. Điểm mấu chốt không phải ở mèo hay thảm, mà ở chỗ không có ai để phản ứng trong những phút đầu.
Cách làm khác trong tình huống đó rất đơn giản: trước khi cầm chìa khoá, úp nắp lên đĩa và đặt đĩa xuống chỗ an toàn. Mất ba mươi giây và một ít bột chưa cháy, đổi lại không có gì phải lo trên đường đi.
Những lời tự trấn an hay gặp
"Đặt trên đĩa sứ rồi, cháy sao được." Đĩa sứ giảm nguy cơ, không loại bỏ nó. Đĩa có thể nứt; tàn có thể bay; thú nuôi có thể làm đổ. Đĩa chỉ là một lớp an toàn, người trông là lớp thứ hai và quan trọng nhất.
"Chỉ đi năm phút." Đi chợ, đón con, gặp hàng xóm nói chuyện, năm phút dễ thành nửa giờ. Bột xông thường cháy mười lăm tới bốn mươi phút; tro còn nóng lâu hơn nữa. Khoảng thời gian đó đủ để một chuyện nhỏ thành chuyện lớn.
"Nhà có người giúp việc, ông bà ở nhà." Có người ở nhà là tốt, nhưng người đó phải biết có đĩa đang cháy và nhận trông nó. Hãy nói rõ, đừng để họ phát hiện khi đã có chuyện. Nếu người ở nhà là ông bà lớn tuổi đang ngủ trưa, coi như nhà không có người trông.
Dặn trẻ và người trong nhà về đĩa đang cháy
Nhiều sự cố với hương đốt trong nhà không đến từ người xông mà từ người khác trong nhà không biết có đĩa đang cháy. Trẻ nhỏ thấy làn khói đẹp, muốn chạm vào hoặc thổi; người giúp việc lau dọn có thể dời đĩa sang chỗ khác cho tiện, đặt nhầm lên kệ gỗ; người lớn tuổi có thể úp một tờ báo lên để "che bụi".
Một câu dặn đơn giản trước khi xông giúp tránh những chuyện đó: "Mẹ đang xông ở phòng khách, đĩa nóng, đừng đụng vào, mẹ sẽ dọn khi tàn." Với trẻ lớn hơn, có thể giải thích vì sao đĩa nóng, vì sao không được thổi, và cho trẻ đứng xem từ xa. Trẻ được giải thích thường tò mò ít nguy hiểm hơn trẻ bị cấm mà không hiểu vì sao.
Với người giúp việc hoặc người thân đến ở tạm, nên chỉ rõ chỗ đặt đĩa, chỗ để nắp úp dập, và nguyên tắc không đi ra ngoài khi đĩa còn cháy. Những điều này nghe hiển nhiên với người quen xông, nhưng không hiển nhiên với người mới.
Một danh sách kiểm tra trước khi rời nhà sau khi xông
Dán danh sách ngắn này gần cửa ra vào hoặc trong tủ đồ xông:
- Đĩa xông đã tàn hẳn, không còn khói, không còn đốm đỏ; hoặc đã úp nắp dập.
- Đĩa đặt trên mặt không cháy, xa rèm, giấy, ngoài tầm thú nuôi.
- Không đổ tro vào thùng rác trước khi đi.
- Than (nếu có) đã cho vào lon kim loại đậy kín, đặt chỗ thoáng.
- Đèn xông nến đã thổi tắt; máy khuếch tán đã tắt hoặc có hẹn giờ.
- Bật lửa, diêm đã cất lên cao.
- Cửa sổ đã đóng lại nếu cần, sau khi đã thông gió xong.
Những bước này mất chưa tới một phút, và là thói quen nên có với mọi nguồn lửa trong nhà, từ bếp gas, bàn là, tới nến và hương.
Nhà nào có nhiều người cùng xông, như ông bà, bố mẹ, người giúp việc, nên thống nhất một người chịu trách nhiệm trông đĩa mỗi lần. Khi ai cũng nghĩ người kia đang trông, thực tế là không ai trông.
Câu hỏi thường gặp
Bột xông sắp tàn rồi có thể đi được không?
Ngay cả khi không còn khói, đáy ngọn bột và tro vẫn có thể còn hạt đỏ nóng một thời gian. Nếu cần đi, úp nắp lên đĩa, để trên mặt không cháy, xa đồ dễ bén. Đó là cách nhanh và chắc hơn so với ước lượng bột đã tắt hay chưa.
Có thể đặt đĩa xông ngoài ban công rồi đi không?
Ban công giảm khói trong nhà nhưng không loại bỏ nguy cơ cháy: gió ở ban công thường mạnh hơn, tàn dễ bay sang đồ phơi, chậu cây khô, hay nhà bên cạnh. Lửa ở ban công vẫn cần người trông như trong nhà.
Xông bằng máy khuếch tán khi đi vắng có được không?
Máy khuếch tán không có lửa nên rủi ro cháy thấp hơn, nhưng vẫn là thiết bị điện. Nên chọn loại có hẹn giờ, tự tắt khi cạn nước, đặt chỗ vững, và không để chạy nhiều giờ khi nhà không có ai. Nhà có mèo, chim cần cân nhắc thêm loại tinh dầu dùng.
Nếu về nhà thấy đầy khói thì làm gì?
Không bật tắt công tắc điện nếu nghi có cháy. Mở cửa, quan sát nguồn khói từ ngoài vào; nếu có lửa lan ra ngoài đĩa mà không kiểm soát được, ra ngoài và gọi lực lượng chữa cháy. Nếu chỉ là khói từ đĩa, dập đĩa, mở hết cửa, ra chỗ thoáng chờ không khí trong lại. Ai khó thở, chóng mặt thì đi khám.
Nhà có camera thì có thể xông rồi đi không?
Camera giúp thấy, không giúp dập. Nếu thấy có chuyện qua camera, bạn vẫn cần thời gian về nhà, trong lúc đó lửa đã lan. Camera không thay được người trông tại chỗ.