Nhà nuôi mèo và chim nên hết sức dè dặt với xông tinh dầu: gan mèo chuyển hoá một số hợp chất trong tinh dầu kém hơn người và chó, còn chim có hệ hô hấp rất nhạy với các chất bay trong không khí. Cách an toàn là không xông trong phòng con vật ở, xông lượng ít khi chúng ở phòng khác, luôn để cửa mở cho con vật tự tránh đi, và cất chai tinh dầu ở chỗ chúng không chạm tới. Với chó, rủi ro thấp hơn nhưng vẫn cần để ý vì khứu giác của chó nhạy hơn người rất nhiều.
Bài này không nhằm nói rằng nhà có thú nuôi thì không được có mùi thơm. Mục đích là giúp người nuôi hiểu vì sao thú nuôi phản ứng khác người, nhận ra dấu hiệu khó chịu sớm, và sắp xếp việc xông sao cho cả người lẫn con vật cùng thoải mái. Bài không thay lời khuyên của bác sĩ thú y; khi con vật có dấu hiệu bất thường, đưa đến bác sĩ thú y là việc đầu tiên.
Vì sao mèo nhạy với tinh dầu hơn người
Cơ thể người và nhiều loài động vật xử lý các chất lạ đi vào cơ thể qua gan, trong đó có một con đường gắn chất đó với một phân tử khác để dễ đào thải. Ở mèo, một nhóm men tham gia con đường này hoạt động yếu hơn nhiều so với người và chó. Hệ quả là một số hợp chất có trong tinh dầu, như các phenol và một số terpene, bị đào thải chậm, có thể tích tụ khi con vật tiếp xúc nhiều lần.
Mèo tiếp xúc với tinh dầu theo nhiều đường hơn người nghĩ. Ngoài hít vào, mèo liếm lông: hạt sương có tinh dầu lắng trên lông, sau đó vào miệng khi mèo tự chải. Mèo nhảy lên kệ, chạm vào máy, liếm chỗ dầu rơi, hay nằm trên chăn đã ám mùi. Vì thế, máy khuếch tán đặt trên kệ cao vẫn không loại bỏ được rủi ro nếu mèo có thể leo tới.
Mức độ nguy hiểm phụ thuộc loại tinh dầu, nồng độ, thời gian và cách tiếp xúc. Nhiều tài liệu thú y cảnh báo đặc biệt với dầu tràm trà, khuynh diệp, bạc hà, quế, đinh hương, vỏ cam chanh, thông, cùng một số loại khác. Danh sách cụ thể nên hỏi bác sĩ thú y, vì nó có thể được cập nhật theo nghiên cứu mới. Nguyên tắc an toàn đơn giản là coi mọi tinh dầu đậm đặc đều cần cẩn trọng với mèo.
Mèo con, mèo già, mèo có bệnh gan, thận hoặc bệnh hô hấp là nhóm cần tránh hẳn. Với những con mèo này, nhà nên chọn cách giữ phòng thơm không dùng tinh dầu, hoặc chỉ xông ở khu vực mèo không vào được.
Chim cảnh và khói, hơi trong không khí
Chim có cấu tạo hô hấp khác hẳn động vật có vú. Ngoài phổi, chim có hệ túi khí giúp không khí đi qua phổi theo một chiều, trao đổi khí rất hiệu quả. Chính sự hiệu quả đó làm chim hấp thu các chất trong không khí nhanh hơn, nên chim phản ứng sớm với khói, hơi dung môi, hơi chảo chống dính bị quá nhiệt. Người nuôi chim lâu năm thường biết rằng một căn bếp có khói chiên rán cũng có thể làm chim gặp nguy.
Với tinh dầu, chưa có nhiều nghiên cứu đầy đủ trên chim cảnh, nhưng lời khuyên phổ biến của bác sĩ thú y chuyên chim là tránh xông trong phòng có chim, và không đặt lồng ở nơi luồng sương hay khói đi qua. Lý lẽ đơn giản: một loài nhạy với chất bay trong không khí thì không nên để nó thở trong không khí có nồng độ tinh dầu cao suốt nhiều giờ.
Nhà nuôi chim mà vẫn muốn xông tinh dầu có thể chuyển lồng sang phòng khác, đóng cửa ngăn, xông ở phòng kia lượng ít, thoáng phòng xong mới đưa chim trở lại. Không xông bột, trầm, thảo mộc đốt trong phòng có chim; khói đốt còn đáng ngại hơn hơi tinh dầu.
Cá cảnh trong bể hở cũng có thể bị ảnh hưởng khi hạt sương có dầu lắng xuống mặt nước, tạo váng mỏng. Đặt máy xa bể cá, hoặc đậy bể khi xông ở cùng phòng.
Chó và các thú nuôi khác
Chó xử lý nhiều hợp chất trong tinh dầu tốt hơn mèo, nhưng không có nghĩa là miễn nhiễm. Khứu giác của chó nhạy hơn người rất nhiều lần, nên mùi mà người thấy nhẹ nhàng có thể rất đậm với chó. Chó cũng hay liếm, gặm đồ vật; một chai tinh dầu rơi xuống sàn, bị cắn vỡ, là tình huống nguy hiểm hơn nhiều so với hơi tinh dầu trong không khí.
Với chó, nên tránh xông ở chỗ chó ngủ, đặt máy ngoài tầm với, không nhỏ tinh dầu lên vòng cổ, chăn ổ của chó theo những mẹo truyền miệng. Chó nhỏ, chó già, chó có bệnh hô hấp hoặc đang mang thai cần cẩn trọng hơn.
Thú nuôi nhỏ như thỏ, chuột hamster, chuột lang, bọ ú có hệ hô hấp nhỏ và nhạy, thường sống trong lồng, không tự tránh đi được. Không xông trong phòng đặt lồng các con vật này. Với bò sát, rùa, cách làm cũng tương tự: đặt máy xa khu nuôi, không để sương đi qua chuồng.
Điểm chung của mọi thú nuôi là con vật không nói được mình khó chịu, và nhiều khi bị nhốt trong lồng hay phòng kín không tự rời đi được. Người nuôi phải là người để ý thay chúng.
Dấu hiệu thú nuôi khó chịu khi xông
Những dấu hiệu dưới đây có thể do tinh dầu hoặc do nguyên nhân khác. Khi thấy chúng xuất hiện trong hoặc sau lúc xông, tắt máy, mở cửa, đưa con vật ra chỗ thoáng và liên hệ bác sĩ thú y:
- Chảy nước mắt, nước mũi, hắt hơi, dụi mặt liên tục.
- Thở nhanh, thở há miệng (ở mèo là dấu hiệu đáng lo), ho, khò khè.
- Chảy dãi, liếm môi nhiều, nôn.
- Đi loạng choạng, run, yếu, nằm li bì bất thường.
- Chim xù lông, thở nhấp nhô đuôi, ngồi đáy lồng, im lặng bất thường.
- Con vật bỏ khỏi phòng, trốn vào góc, không chịu vào phòng có mùi.
Nếu con vật đã liếm hoặc uống phải tinh dầu, hoặc dầu dính nhiều lên lông, không tự gây nôn, không bôi thêm thứ gì theo mẹo, mang con vật cùng chai tinh dầu đến bác sĩ thú y càng sớm càng tốt. Dầu dính lông có thể lau bớt bằng khăn khô trong lúc chuẩn bị đi, tránh để con vật liếm thêm.
Sắp xếp việc xông khi nhà có thú nuôi
Một vài thay đổi nhỏ trong cách xông giúp giảm rủi ro mà vẫn giữ được phòng thơm:
- Chọn một phòng con vật không vào, hoặc đóng cửa ngăn trong lúc xông.
- Dùng máy siêu âm với lượng dầu thấp, chế độ ngắt quãng, thời gian ngắn; tránh máy khuếch tán không nước.
- Đặt máy ở nơi con vật không leo tới, chai tinh dầu cất trong tủ đóng.
- Không xông khi con vật đang ngủ trong phòng hoặc bị nhốt trong lồng ở phòng đó.
- Sau khi xông, mở cửa thoáng phòng trước khi cho con vật vào lại.
- Lau sạch dầu rơi, nước tràn quanh máy; giặt chăn, đệm của con vật nếu bị ám mùi.
- Theo dõi con vật trong những lần đầu dùng một loại tinh dầu mới.
Với nhà nuôi mèo hoặc chim mà không có phòng riêng để xông, lựa chọn an toàn hơn là giữ nhà thơm bằng cách không dùng tinh dầu: thông gió, giặt rèm, vệ sinh khay cát, phơi nắng đồ vải, đặt một bình hoa tươi không độc với thú nuôi.
Hiểu lầm hay gặp và thực tế
Mạng xã hội có nhiều mẹo dùng tinh dầu cho thú nuôi. Một số mẹo hay gặp và điều nên biết:
| Mẹo truyền miệng | Điều nên biết |
|---|---|
| Tinh dầu tự nhiên nên an toàn cho mèo | Tự nhiên không đồng nghĩa an toàn; nhiều hợp chất tự nhiên trong tinh dầu chính là thứ mèo khó đào thải |
| Đặt máy trên cao là mèo không sao | Hạt sương vẫn lắng xuống lông và đồ đạc; mèo vẫn leo lên được nhiều chỗ cao |
| Nhỏ tinh dầu tràm lên lông để trị bọ chét | Không tự làm; bọ chét, ve cần thuốc do bác sĩ thú y chỉ định |
| Xông sả chanh để đuổi muỗi cho chó | Không có gì chắc chắn; muỗi, bệnh giun tim ở chó cần hỏi bác sĩ thú y về cách phòng |
| Con vật quen mùi rồi thì không sao | Quen mùi không có nghĩa cơ thể không bị ảnh hưởng, nhất là với mèo khi tiếp xúc lặp lại |
Lời khuyên chung: khi định dùng bất kỳ tinh dầu nào gần thú nuôi một cách thường xuyên, hỏi bác sĩ thú y trước. Một câu hỏi ngắn trong lần khám định kỳ có thể tránh được một lần cấp cứu.
Mùi của chính thú nuôi: xông không thay được vệ sinh
Nhiều nhà bắt đầu xông tinh dầu chính vì mùi của thú nuôi: mùi khay cát mèo, mùi lông chó ướt, mùi chuồng chim. Đây là chỗ dễ đi vòng: càng có mùi càng xông nhiều, càng xông nhiều con vật càng tiếp xúc nhiều tinh dầu, trong khi nguồn mùi vẫn nằm nguyên đó.
Mùi khay cát giảm rõ khi xúc phân hằng ngày, thay cát theo hướng dẫn của loại cát đang dùng, rửa khay định kỳ và đặt khay ở chỗ thoáng. Mùi chó giảm khi giặt ổ, chăn của chó thường xuyên, lau khô lông sau khi tắm hay đi mưa, vệ sinh tai, răng theo lời khuyên của bác sĩ thú y. Mùi chuồng chim giảm khi thay giấy lót, rửa máng ăn, máng uống đều đặn.
Mùi hôi bất thường, đột ngột ở con vật như hơi thở hôi nặng, mùi tai, mùi da, có thể là dấu hiệu bệnh. Trường hợp này cần đưa đi khám, không phải xông cho át mùi. Khi những việc trên đã làm đủ mà vẫn muốn thêm chút mùi thơm cho phòng khách, lúc đó mới tính đến xông, theo cách sắp xếp đã nêu ở trên.
Những câu nên hỏi bác sĩ thú y trước khi xông thường xuyên
Một lần khám định kỳ là dịp tốt để hỏi. Ghi sẵn vài câu giúp buổi hỏi ngắn và rõ:
- Với giống, tuổi và tình trạng sức khoẻ của con vật nhà mình, có tinh dầu nào nên tránh hoàn toàn không?
- Nếu chỉ xông ở phòng khác, cửa đóng, lượng ít, có cần lưu ý gì thêm không?
- Con vật có bệnh nền về gan, thận, hô hấp không, và điều đó ảnh hưởng thế nào đến việc xông trong nhà?
- Những dấu hiệu nào cần đưa đến ngay, dấu hiệu nào có thể theo dõi thêm?
- Gần nhà có cơ sở thú y nào nhận cấp cứu ngoài giờ không, để ghi sẵn trước khi cần.
Mang theo chai tinh dầu hoặc ảnh chụp mặt chai có tên cây giúp bác sĩ trả lời cụ thể hơn. Câu trả lời có thể khác nhau giữa các bác sĩ và thay đổi khi có nghiên cứu mới; điều quan trọng là người nuôi có thông tin hợp với con vật của mình.
Câu hỏi thường gặp
Xông tinh dầu ở phòng khác, mèo có bị ảnh hưởng không?
Rủi ro thấp hơn nhiều nếu cửa đóng trong lúc xông, lượng dầu ít và phòng được thoáng trước khi mèo vào. Vẫn nên để ý dấu hiệu của mèo trong những lần đầu và cất chai dầu ở chỗ mèo không chạm tới.
Đốt nến thơm, que gỗ khuếch tán có an toàn cho mèo hơn máy không?
Không hẳn. Que gỗ để liên tục, nến thơm có hương liệu và khói nến đều đưa chất thơm vào không khí lâu dài. Lọ que gỗ còn dễ bị mèo làm đổ, dầu dính lông. Nguyên tắc vẫn là ít, ngắn, thoáng và ngoài tầm với.
Chó có thích mùi tinh dầu không?
Mỗi con chó một khác, nhưng nhiều con tránh mùi quá đậm. Nếu chó bỏ đi, hắt hơi, dụi mũi khi máy chạy, đó là tín hiệu nên giảm hoặc chuyển chỗ xông.
Nhà nuôi chim có thể xông trầm, bột xông thay tinh dầu không?
Khói đốt trầm, bột xông, nhang còn đáng ngại với chim hơn hơi tinh dầu. Nếu nhà vẫn giữ nếp xông vào dịp nhất định, chuyển chim sang phòng khác hoặc ra chỗ thoáng, xông xong mở cửa thật kỹ rồi mới đưa chim về.
Tinh dầu làm từ hoa quả trồng trong vườn có an toàn cho thú nuôi hơn không?
Nguồn gốc cây không thay đổi bản chất hoá học của tinh dầu. Tinh dầu vỏ cam chanh chưng cất ở nhà hay mua ngoài đều có các hợp chất mà mèo cần tránh tiếp xúc nhiều.
Lỡ làm đổ tinh dầu ra sàn khi nhà có mèo, chó thì làm gì?
Đưa con vật ra khỏi phòng, lau ngay bằng giấy hoặc khăn khô, sau đó lau bằng nước có chút xà phòng, mở cửa thoáng. Kiểm tra chân, lông con vật xem có dính dầu không; nếu có hoặc con vật đã liếm, liên hệ bác sĩ thú y.