Khi xông gặp sự cố, việc đầu tiên luôn là giữ an toàn cho người: than rơi thì gắp lại bằng kẹp kim loại vào đĩa hoặc úp kim loại lên, không dùng tay; bột bùng lửa thì úp nắp kim loại hoặc đĩa sứ lên để dập, không thổi, không dội nước vào đĩa nóng; rèm, đồ vải bén lửa mà không dập được ngay thì đưa mọi người ra ngoài và gọi 114. Cay mắt, đau đầu, chóng mặt thì dừng xông, ra chỗ thoáng; khó thở, tức ngực, lơ mơ thì gọi 115.
Phần lớn sự cố khi xông là chuyện nhỏ nếu phản ứng đúng trong những giây đầu. Bài này đi qua từng tình huống hay gặp, việc nên làm, việc không nên làm, và chuẩn bị gì trước để khi có chuyện không phải chạy đi tìm. Bài không thay khoá huấn luyện phòng cháy và sơ cứu; nếu có điều kiện, những khoá như vậy rất đáng học.
Chuẩn bị trước khi xông: bộ "sẵn sàng" cạnh đĩa
Xử lý sự cố nhanh hay chậm phụ thuộc vào những thứ có sẵn trong tầm tay. Trước khi mồi lửa, đặt cạnh đĩa:
- Một nắp nồi kim loại hoặc một chiếc đĩa sứ thứ hai rộng hơn đĩa xông, để úp dập lửa.
- Một kẹp gắp kim loại dài, để gắp than, gắp trầm.
- Một khăn bông dày nhúng ướt vắt ráo, gấp gọn, để phủ lên tàn rơi trên sàn.
- Một viên gạch hoặc khay kim loại trống, để đặt than vừa gắp lên nếu đĩa đã vỡ.
- Biết vị trí bình chữa cháy mini của nhà (nếu có) và cách dùng.
- Điện thoại trong tầm tay.
Không cần mua gì đặc biệt; hầu hết đều có sẵn trong bếp. Điều quan trọng là đặt chúng ra trước, vì khi bột đã bùng lửa thì không ai muốn rời mắt khỏi đĩa để đi lục tủ tìm nắp nồi.
Than rơi ra sàn hoặc thảm
Than xông rơi khỏi lư khi lư bị va, bị nghiêng, hoặc khi gắp than không chắc tay. Than đỏ trên sàn gạch không cháy lan nhưng có thể làm nứt men gạch, cháy xém sàn gỗ, và nguy hiểm nhất là rơi lên thảm, chiếu, nệm.
Cách xử lý: dùng kẹp kim loại gắp than lại vào lư hoặc lên viên gạch, khay kim loại. Không nhặt bằng tay, kể cả khi than trông đã tắt bên ngoài; than có thể còn rất nóng bên trong. Nếu than vỡ thành nhiều mảnh nhỏ, úp nắp kim loại lên cụm than để dập, sau đó gom vào khay.
Than rơi lên thảm, chiếu: gắp ngay, sau đó phủ khăn ướt lên vết cháy để chắc chắn không còn âm ỉ. Thảm sợi tổng hợp có thể chảy, sợi tự nhiên có thể cháy âm ỉ bên dưới bề mặt; ấn khăn ướt và kiểm tra lại sau vài phút, sờ thử mặt dưới thảm.
Sau sự cố, xem lại lý do than rơi: lư đặt ở mép bàn, lư quá nhỏ so với lượng than, tay cầm kẹp không chắc. Điều chỉnh lần sau.
Sàn gỗ bị cháy xém một vệt nhỏ thường chỉ ảnh hưởng thẩm mỹ, nhưng nếu thấy khói nhẹ bốc ra từ khe ván sau khi đã gắp than, hãy ấn khăn ướt lên và theo dõi thêm, vì than vụn có thể lọt xuống khe.
Bột xông bùng lửa
Bột xông được làm để cháy âm ỉ, nhưng đôi khi bùng thành ngọn lửa: khi gió quạt thổi thẳng vào, khi bột quá khô và mịn, khi đổ thêm bột lên đống đang cháy, hoặc khi có ai nhỏ tinh dầu, rượu, dầu lên cho "thơm thêm". Ngọn lửa từ bột thường thấp và tắt nhanh, nhưng có thể làm tàn bay, bén rèm, giấy gần đó.
Cách dập: úp nắp kim loại hoặc đĩa sứ lên đĩa bột, giữ vài giây. Ngọn lửa tắt vì hết oxy. Không thổi, vì thổi cấp thêm oxy và làm tàn bay. Không dội nước vào đĩa sứ đang nóng, vì đĩa có thể nứt vỡ, nước sôi và tro nóng bắn ra. Không phủ khăn khô, vì khăn có thể bắt lửa.
Sau khi lửa tắt, để nắp úp thêm vài phút. Khi mở ra, nếu bột còn âm ỉ bình thường không thành lửa, có thể để cháy tiếp với người trông; nếu muốn dừng, để nắp úp tới khi nguội hẳn. Tắt quạt hoặc đổi hướng quạt, dời đĩa khỏi luồng gió.
Không bao giờ đổ thêm bột, nhỏ dầu, rượu, cồn lên đĩa đang cháy. Đây là nguyên nhân bùng lửa phổ biến và hoàn toàn tránh được.
Rèm, giấy, đồ vải bén lửa
Đây là tình huống nghiêm trọng nhất. Lửa trên vải lan nhanh lên cao, nhất là rèm treo thẳng đứng:
- Nếu lửa nhỏ, vừa bén mép: dùng khăn ướt dày ụp lên, hoặc dùng bình chữa cháy mini nếu có và đã biết dùng. Giật rèm xuống sàn gạch nếu làm được ngay mà không bị bỏng.
- Nếu lửa đã lên cao, lan nhanh, hoặc không dập được trong vài giây: thôi không dập nữa. Đưa mọi người ra khỏi phòng, đóng cửa phòng cháy lại sau lưng nếu được để hạn chế khói, ra khỏi nhà.
- Gọi 114 ngay khi đã ở chỗ an toàn. Nói rõ địa chỉ, loại nhà, có người còn kẹt bên trong không.
- Ở chung cư: thoát theo cầu thang bộ, không dùng thang máy; kích hoạt chuông báo cháy nếu chưa kêu; báo bảo vệ.
- Không quay lại lấy đồ đạc.
Nguyên tắc khó làm nhất là biết lúc nào thôi dập. Nhiều người bị thương vì cố dập một đám cháy đã quá sức. Đồ đạc có thể thay, người thì không. Khoá huấn luyện phòng cháy ở nơi làm việc, khu dân cư dạy rõ điều này và đáng tham gia.
Bỏng nhẹ khi xông
Bỏng khi xông thường do chạm vào lư, đĩa nóng, tàn bắn lên tay, hoặc gắp than bằng tay. Với bỏng nhẹ, vùng nhỏ, da đỏ, đau, chưa phồng rộp lớn, cách sơ cứu được khuyến cáo rộng rãi là làm mát vết bỏng bằng nước sạch mát chảy nhẹ trong khoảng hai mươi phút, tháo nhẫn, vòng ở gần vết bỏng trước khi sưng. Không chườm đá trực tiếp.
Không bôi kem đánh răng, nước mắm, mỡ, lòng trắng trứng, dầu gió lên vết bỏng theo mẹo dân gian; những thứ này giữ nhiệt, làm bẩn vết thương và gây khó cho việc điều trị. Sau khi làm mát, che vết bỏng lỏng bằng gạc sạch hoặc màng bọc thực phẩm sạch.
Cần đi khám khi: vết bỏng rộng, phồng rộp lớn, ở mặt, tay, bàn chân, vùng kín, khớp; da trắng bệch hay cháy đen; người bị bỏng là trẻ nhỏ, người già; đau tăng, có dấu hiệu nhiễm trùng những ngày sau. Bỏng nặng gọi 115.
Cay mắt, đau đầu, chóng mặt, khó thở
Cay mắt, chảy nước mắt, hắt hơi. Dấu hiệu khói quá nhiều hoặc nguyên liệu có vấn đề. Dừng xông, dập đĩa, mở cửa, ra chỗ thoáng. Rửa mắt bằng nước sạch nếu cay nhiều; không dụi mắt. Lần sau giảm lượng, kiểm tra lại nguyên liệu.
Đau đầu, nặng đầu. Có thể do khói, mùi đậm, hoặc nếu có than cháy trong phòng kín thì cần nghĩ tới khí CO. Ra chỗ thoáng, mở cửa; nếu nhiều người cùng bị, hoặc có than, xử lý như nghi ngộ độc CO.
Chóng mặt, buồn nôn. Ra chỗ thoáng, ngồi hoặc nằm nghỉ ở nơi có không khí sạch. Nếu không đỡ nhanh, hoặc đi kèm lú lẫn, gọi cấp cứu 115.
Ho, khò khè, tức ngực, khó thở. Đặc biệt ở người có hen, bệnh phổi: dừng ngay, ra chỗ thoáng, làm theo hướng dẫn của bác sĩ đã dặn nếu có. Khó thở nặng, môi tím, nói không thành câu: gọi 115.
Trẻ nhỏ quấy khóc, ho, thở nhanh. Đưa trẻ ra chỗ thoáng ngay. Trẻ có dấu hiệu khó thở, tím tái, lơ mơ cần được đưa đi cấp cứu, không chờ theo dõi.
Trẻ nhỏ và thú nuôi: những tai nạn hay gặp
Trẻ đang tuổi bò, tập đi bị thu hút bởi sợi khói, đốm đỏ, chiếc đĩa lạ trên sàn. Tai nạn hay gặp là trẻ chạm tay vào lư nóng, kéo khăn trải bàn làm đổ đĩa xông, bốc tro hoặc nụ trầm cho vào miệng. Phòng tránh đơn giản nhất là không đặt đĩa xông dưới sàn hay trên bàn thấp khi trẻ ở nhà, và có người lớn trông cả đĩa lẫn trẻ.
Nếu trẻ bị bỏng, làm mát bằng nước mát chảy nhẹ như hướng dẫn ở trên và đưa đi khám, vì da trẻ mỏng, bỏng dễ sâu hơn người lớn. Nếu trẻ nuốt tro, nụ trầm, bột xông hay chạm vào tinh dầu rồi cho tay vào miệng, gọi cấp cứu hoặc đưa đến cơ sở y tế, mang theo gói, chai để nhân viên y tế biết thành phần; không tự gây nôn.
Mèo nhảy lên bàn hất đổ đĩa, chó vẫy đuôi quét qua lư, chim bay ngang luồng khói là chuyện các nhà nuôi thú hay kể. Đưa thú nuôi ra phòng khác trong lúc xông, đóng cửa, và kiểm tra lông, chân con vật nếu đã có sự cố. Con vật bị bỏng, hít nhiều khói, lờ đờ cần được đưa đến bác sĩ thú y.
Cất bột xông, nụ trầm, than viên, bật lửa, chai tinh dầu ở ngăn cao có cửa, không để trên bàn thờ thấp hay kệ trẻ với tới. Than viên tự cháy trông giống đồ chơi, có chất mồi bên trong, đặc biệt không để trẻ cầm. Bật lửa để cạnh đĩa xông là thứ trẻ lớn hơn một chút hay tò mò bấm thử.
Sau sự cố: kiểm tra lại và rút kinh nghiệm
Khi mọi thứ đã yên, dành vài phút để chắc rằng không còn gì âm ỉ và để lần sau không lặp lại:
- Kiểm tra mọi chỗ có thể có tàn rơi: dưới bàn, mép thảm, khe sàn gỗ, chân rèm. Sờ bằng mu bàn tay xem chỗ nào còn ấm bất thường.
- Để tro, than đã dập trong khay kim loại hoặc đĩa sứ, tưới chút nước, đặt trên nền gạch, chờ nguội hẳn qua vài giờ trước khi bỏ.
- Mở cửa thông gió thêm một thời gian dài hơn thường lệ.
- Xem lại nguyên nhân: đĩa đặt sai chỗ, quạt thổi vào, lượng bột quá nhiều, không có người trông, trẻ hoặc thú nuôi ở trong phòng.
- Thay đổi một điều cụ thể cho lần sau: đặt bộ dụng cụ sẵn sàng cạnh đĩa, dời đĩa xa rèm, giảm lượng, chọn cách ít khói.
- Nếu có người bị ảnh hưởng sức khoẻ, theo dõi thêm trong vài giờ và đi khám nếu có dấu hiệu bất thường.
Một sự cố nhỏ được xử lý tốt là lời nhắc có giá trị. Nhiều gia đình sau một lần bột bùng lửa đã chuyển hẳn sang hơ trầm bếp điện, hoặc ít nhất luôn đặt nắp nồi cạnh đĩa xông.
Câu hỏi thường gặp
Có nên dùng nước để dập đĩa bột xông không?
Không nên dội nước vào đĩa sứ đang nóng vì đĩa có thể nứt, nước sôi và tro bắn. Úp nắp kim loại hoặc đĩa sứ để dập là cách an toàn hơn. Khi đĩa đã nguội, có thể đổ tro vào túi và tưới chút nước cho chắc.
Nhà nên có bình chữa cháy mini không?
Nên có, đặt ở chỗ dễ lấy như gần bếp, gần cửa ra vào, và học cách dùng trước khi cần. Kiểm tra hạn sử dụng, áp suất theo hướng dẫn trên bình.
Tro xông đổ vào thùng rác ngay được không?
Không. Tro có thể còn than âm ỉ bên trong nhiều giờ. Để nguội hẳn trong đĩa kim loại hoặc sứ, có thể tưới chút nước, rồi mới cho vào túi và bỏ thùng rác.
Sau khi dập lửa xong có cần gọi 114 không?
Nếu lửa đã tắt hẳn, chỉ là bột bùng trong đĩa hoặc mép rèm cháy xém nhỏ đã dập, không cần gọi. Nếu không chắc lửa đã tắt, có khói từ trong tường, trần, nệm, hoặc lửa đã lan, gọi 114.
Bị bỏng do than có cần tiêm phòng uốn ván không?
Việc này do nhân viên y tế đánh giá tuỳ vết thương và tiền sử tiêm chủng. Vết bỏng sâu, bẩn, rộng nên đi khám để được tư vấn, kể cả về uốn ván.