Đầu báo khói kêu khi xông vì khói trầm, bột xông chứa nhiều hạt nhỏ, đủ để cảm biến hiểu là có cháy âm ỉ; đầu báo đang làm đúng việc của nó. Khi chuông kêu: trước hết kiểm tra thật sự không có cháy, dập hoặc đưa đĩa xông ra ngoài, mở cửa cho khói đi, quạt nhẹ không khí quanh đầu báo; nếu là hệ thống báo cháy của toà nhà, báo ngay cho ban quản lý hoặc bảo vệ. Tuyệt đối không tháo pin, tháo đầu báo, che bọc đầu báo để xông.
Việc xông ở căn hộ chung cư, khách sạn mini, văn phòng có hệ thống báo cháy ngày càng phổ biến, và chuông báo cháy kêu vì khói trầm cũng không hiếm. Bài này giải thích vì sao đầu báo nhạy với khói xông, cách xử lý đúng khi chuông kêu, cách xông để giảm khả năng kích hoạt, và trách nhiệm với hàng xóm, toà nhà.
Đầu báo khói "thấy" khói xông như thế nào
Đầu báo khói dân dụng phổ biến dùng nguyên lý quang điện: bên trong có một buồng tối, một nguồn sáng nhỏ và một cảm biến đặt lệch hướng. Bình thường ánh sáng không chiếu tới cảm biến. Khi hạt khói vào buồng, chúng tán xạ ánh sáng lên cảm biến; lượng ánh sáng tán xạ vượt ngưỡng thì đầu báo kêu. Loại này đặc biệt nhạy với khói từ đám cháy âm ỉ, có nhiều hạt tương đối lớn.
Khói trầm, bột xông, nhang chính là khói từ cháy âm ỉ. Với đầu báo, chúng trông giống hệt khói từ một tàn thuốc rơi trên nệm hay một sợi dây điện đang cháy âm ỉ trong tường. Đầu báo không phân biệt được "khói thơm" với "khói nguy hiểm", và không nên phân biệt: phần lớn các vụ cháy nhà ở bắt đầu bằng khói trước khi có lửa.
Một số đầu báo dùng nguyên lý khác như buồng ion hoá, hay đầu báo nhiệt chỉ kêu khi nhiệt độ tăng cao. Hệ thống chữa cháy tự động bằng đầu phun nước thường kích hoạt bằng nhiệt tại chỗ, không phải bằng khói; một đĩa xông nhỏ thường không làm đầu phun hoạt động, nhưng không bao giờ đặt lửa ngay dưới đầu phun.
Khi chuông báo khói kêu lúc đang xông
Trình tự dưới giúp xử lý nhanh mà không bỏ sót việc quan trọng:
- Bình tĩnh kiểm tra: chuông kêu có chắc chỉ do đĩa xông không? Nhìn nhanh bếp, ổ điện, các phòng khác. Không mặc định là "chắc tại trầm".
- Dập hoặc đưa đĩa xông ra ban công: úp nắp kim loại lên đĩa, hoặc dùng găng chịu nhiệt bưng đĩa ra ngoài.
- Mở cửa sổ, cửa ban công; nếu là căn hộ, không mở cửa ra hành lang chung để khói không tràn ra.
- Quạt nhẹ không khí quanh đầu báo bằng một tấm bìa hoặc quạt tay để khói tan khỏi buồng cảm biến; không chọc, không đập vào đầu báo.
- Đầu báo độc lập (gắn pin, kêu tại chỗ): nhiều loại có nút tạm im lặng; dùng nút này nếu chắc chắn không có cháy. Không tháo pin.
- Hệ thống báo cháy toà nhà: gọi ngay cho ban quản lý, bảo vệ, nói rõ căn hộ, nguyên nhân là khói xông, đã dập; làm theo hướng dẫn của họ. Không tự tắt tủ báo cháy.
- Sau khi chuông ngừng, kiểm tra lại đầu báo có hoạt động bình thường không theo hướng dẫn của thiết bị hoặc của toà nhà.
Trong trường hợp có cháy thật hoặc nghi ngờ, gọi 114 và thoát nạn theo lối thoát hiểm, không dùng thang máy. Một buổi xông bị gián đoạn không có gì đáng tiếc so với việc chậm phản ứng khi cháy thật.
Chung cư: hàng xóm, ban quản lý và quy định toà nhà
Ở nhiều toà nhà, đầu báo khói trong căn hộ nối về tủ báo cháy trung tâm. Một đầu báo kêu có thể làm chuông kêu cả tầng hoặc cả toà, cư dân phải sơ tán, bảo vệ phải lên kiểm tra. Báo cháy giả lặp lại nhiều lần cũng làm cư dân chủ quan với chuông thật. Vì vậy, nhiều ban quản lý có quy định riêng về đốt nhang, trầm, bột xông trong căn hộ; tìm hiểu nội quy toà nhà trước khi xông.
Quy định về phòng cháy chữa cháy cho nhà chung cư có thể thay đổi, và trách nhiệm của cư dân, ban quản lý được ghi trong nội quy, hợp đồng; nên xem quy định hiện hành và hỏi ban quản lý khi cần. Điều chắc chắn là không được tự ý tháo, che, làm hỏng thiết bị phòng cháy chữa cháy của toà nhà.
Với hàng xóm, khói xông có thể đi qua ban công, ống thông gió, khe cửa sang căn bên cạnh. Có người dị ứng, có nhà có trẻ sơ sinh. Nếu nhà mình hay xông, một lời hỏi thăm hàng xóm sát vách có bị ảnh hưởng không là cách giữ hoà khí, và có thể giúp chọn giờ xông hợp hơn.
Xông thế nào để ít kích hoạt đầu báo
Không có cách nào đảm bảo đầu báo không kêu khi có khói, và cũng không nên tìm cách đó. Những việc dưới đây giảm lượng khói tới đầu báo một cách chính đáng:
- Xông ở ban công, lô gia thoáng, hoặc sát cửa sổ đang mở, xa vị trí đầu báo.
- Chọn cách ít khói: hơ trầm bếp điện nhiệt thấp, một nụ trầm nhỏ, một nhúm bột nhỏ.
- Tạo gió lùa đưa khói ra ngoài: mở cửa sổ và cửa ban công, quạt đặt ở cửa quay ra ngoài.
- Bật hút mùi bếp nếu xông gần bếp.
- Không xông ngay dưới đầu báo, không để khói bốc thẳng lên trần.
- Với dịp cần đốt nhiều hơn như cuối năm, hỏi ban quản lý trước; có toà nhà hướng dẫn cách báo trước hoặc chỉ định khu vực.
Nếu cách nào cũng làm đầu báo kêu, có thể căn hộ quá kín cho việc đốt khói. Khi đó, chuyển sang cách không khói như tinh dầu, đun nước lá, hoặc chỉ xông khói ở ban công.
Điều không được làm và lý do
Những cách "xử lý" dưới đây thỉnh thoảng được truyền tai. Chúng làm mất an toàn cho chính gia đình mình và hàng xóm:
| Không làm | Lý do |
|---|---|
| Tháo pin đầu báo khói độc lập khi xông, định lắp lại sau | Rất hay bị quên lắp lại; nhà không còn báo cháy trong những tuần sau |
| Bọc túi nilon, dán băng dính che đầu báo | Đầu báo không phát hiện được cháy thật; với hệ thống toà nhà là làm hỏng thiết bị phòng cháy chung |
| Tự tắt tủ báo cháy, ngắt nguồn hệ thống | Chỉ người có trách nhiệm của toà nhà được thao tác; tắt sai có thể làm cả toà mất báo cháy |
| Xịt nước, xịt bình chữa cháy vào đầu báo cho im | Làm hỏng thiết bị, không giải quyết nguyên nhân |
| Tháo hẳn đầu báo vì "hay kêu vô cớ" | Đầu báo kêu khi có khói là đúng; vấn đề nằm ở cách xông, không ở thiết bị |
Nếu đầu báo kêu cả khi không có khói, hoặc kêu ngắn từng tiếng đều đặn, đó có thể là báo pin yếu hoặc thiết bị hỏng. Thay pin, thay thiết bị theo hướng dẫn, hoặc báo ban quản lý với hệ thống toà nhà.
Nhà riêng: lắp đầu báo khói độc lập khi nhà hay xông
Nhiều nhà riêng, nhà ống chưa có đầu báo khói. Đầu báo độc lập chạy pin, gắn trần bằng vít, có chuông ngay trên thiết bị, là lựa chọn đơn giản để có cảnh báo cháy sớm. Nhà hay xông thường lo đầu báo sẽ kêu suốt; thực tế, đặt đúng chỗ thì vẫn xông được mà đầu báo vẫn làm tốt việc của nó.
Nguyên tắc đặt chung trong hướng dẫn của nhiều nhà sản xuất là gắn trên trần, ở hành lang dẫn tới phòng ngủ, ở mỗi tầng, và tránh đặt quá gần bếp, phòng tắm, nơi hơi nước và khói nấu ăn thường xuyên. Với nhà hay xông, thêm một nguyên tắc: không đặt ngay trên chỗ thường đặt lư, đĩa xông. Nếu nhà xông ở phòng khách, đầu báo có thể đặt ở hành lang hoặc chân cầu thang, cách chỗ xông một khoảng.
Thử đầu báo định kỳ bằng nút thử, thay pin khi báo pin yếu, thay cả thiết bị theo tuổi thọ nhà sản xuất ghi. Nhà có người già nghe kém có thể cân nhắc loại có đèn chớp hoặc có thể kết nối nhiều đầu báo với nhau để một chỗ kêu là cả nhà nghe.
Cửa hàng, homestay, văn phòng nhỏ có hệ thống báo cháy
Nhiều chủ cửa hàng, homestay, văn phòng nhỏ giữ nếp xông đầu tháng hoặc trước giờ mở cửa. Những nơi này thường có hệ thống báo cháy theo yêu cầu phòng cháy chữa cháy của loại cơ sở đó, và báo cháy giả ở đây làm ảnh hưởng tới khách, nhân viên, hàng xóm, có thể cả lực lượng chức năng nếu hệ thống được kết nối.
Cách làm hợp lý: xông trước giờ mở cửa ở khu vực thoáng như hiên, cửa ra vào, ban công; chọn cách ít khói; không xông ngay dưới đầu báo; mở cửa cho khói đi hết trước khi đón khách. Nếu cơ sở có người phụ trách phòng cháy, báo trước và hỏi cách làm phù hợp với hệ thống của nơi đó. Không tự ý vô hiệu hoá đầu báo, vì việc này có thể vi phạm quy định về phòng cháy và để lại hậu quả nghiêm trọng nếu có cháy thật đúng lúc đó.
Với homestay, khách lưu trú không biết nếp xông của chủ nhà. Xông ở phòng khách lúc phòng của khách đã đóng cửa, hoặc lúc khách ra ngoài, và đảm bảo khói không lọt vào phòng khách nghỉ. Một số khách có hen, dị ứng mà không nói trước.
Vì sao không nên coi chuông báo là phiền phức
Mỗi lần đầu báo kêu vì khói trầm, người trong nhà dễ có cảm giác thiết bị "nhạy quá", "phiền". Cảm giác này dẫn đến những hành động như tháo pin, che đầu báo, rồi quên lắp lại. Theo nhiều phân tích về cháy nhà ở trên thế giới, một tỉ lệ đáng kể các vụ cháy gây thương vong xảy ra ở nhà có đầu báo nhưng thiết bị không hoạt động vì bị tháo pin hoặc hỏng.
Cách nghĩ đúng là coi chuông báo khi xông là thông tin: lượng khói trong phòng đã đủ nhiều để một thiết bị nhận ra. Thông tin đó gợi ý giảm lượng đốt, xông gần cửa hơn, mở thêm gió. Đầu báo đang giúp gia đình xông cho vừa, chứ không ngăn gia đình xông.
Với trẻ trong nhà, đây cũng là dịp dạy trẻ rằng chuông báo cháy là thứ phải nghe theo: khi chuông kêu, trẻ đi ra cửa và tìm người lớn, không trốn vào phòng. Người lớn tắt chuông xong thì giải thích lý do, để trẻ không nghĩ chuông là trò đùa.
Câu hỏi thường gặp
Đầu báo khói có kêu vì máy khuếch tán tinh dầu không?
Có thể, nếu máy siêu âm đặt gần đầu báo và phun sương dày, vì hạt sương cũng tán xạ ánh sáng trong buồng cảm biến. Đặt máy xa đầu báo, không hướng sương lên trần.
Nhà riêng không có đầu báo khói thì có nên lắp không?
Nên. Đầu báo khói độc lập giá phải chăng, lắp đơn giản, và là một trong những cách cảnh báo cháy sớm hiệu quả cho nhà ở. Nhà hay xông thì đặt đầu báo ở vị trí hợp lý, xa chỗ xông thường xuyên nhưng vẫn phủ được lối đi, phòng ngủ.
Đầu báo kêu rồi tự tắt, có cần báo ban quản lý không?
Với hệ thống nối về tủ trung tâm, ban quản lý thường đã nhận được tín hiệu. Chủ động gọi báo nguyên nhân giúp họ không phải lên kiểm tra mất thời gian và không kích hoạt quy trình sơ tán.
Có loại đầu báo nào "không kêu với khói trầm" không?
Đầu báo nhiệt không phản ứng với khói, nhưng cũng chậm phát hiện cháy âm ỉ. Không nên thay đầu báo khói bằng đầu báo nhiệt chỉ để tiện xông; mỗi loại có vị trí lắp phù hợp theo tiêu chuẩn và hướng dẫn kỹ thuật.
Xông ở ban công có làm đầu báo nhà hàng xóm kêu không?
Có thể nếu khói bay sang ban công, cửa sổ nhà bên. Để ý hướng gió, xông lượng nhỏ, và nếu biết đã làm phiền thì xin lỗi, điều chỉnh giờ xông.