Tinh dầu dùng để xông nhà là phần dầu thơm chưng cất hoặc ép từ cây cỏ như sả chanh, quế, vỏ bưởi, tràm, bạc hà, oải hương; người ta nhỏ vài giọt vào đèn xông hoặc máy khuếch tán để mùi toả ra cả phòng mà không cần lửa cháy trực tiếp lên nguyên liệu. Bên cạnh tinh dầu thật còn có hương liệu tổng hợp, dầu thơm pha sẵn và các loại "tinh dầu" giá rẻ không ghi rõ thành phần; nhóm sau dùng được trong vài dụng cụ nhưng không phải lúc nào cũng hợp với máy khuếch tán.
Đây là phần thứ ba trong loạt bài về những thứ người Việt hay dùng để xông nhà. Phần một nói về thảo mộc khô, phần hai về trầm và các gỗ thơm; phần này dành cho tinh dầu và hương liệu, nhóm nguyên liệu mới phổ biến ở thành phố vài chục năm gần đây. Bài đi qua bốn câu hỏi: tinh dầu khác hương liệu ở chỗ nào, những loại nào hay được dùng để xông, xông bằng dụng cụ gì, và loại nào nên tránh đưa vào nhà.
Như các phần trước, bài chỉ bàn về mùi hương, cách dùng và an toàn. Mùi dễ chịu làm căn phòng dễ ở hơn, nhưng tinh dầu xông không phải thuốc: không có cơ sở để nói xông tinh dầu chữa được bệnh hay làm không khí sạch hơn.
Tinh dầu, hương liệu và dầu thơm pha sẵn khác nhau thế nào
Ở quầy hàng, ba nhóm này hay được bày cạnh nhau, chai na ná nhau, và đều được gọi chung là "tinh dầu". Khác biệt nằm ở nguồn gốc và ở chỗ chúng chịu được dụng cụ xông nào:
| Nhóm | Làm từ đâu | Đặc điểm mùi | Hợp với dụng cụ nào |
|---|---|---|---|
| Tinh dầu nguyên chất | Chưng cất hơi nước lá, vỏ, gỗ, hoa; hoặc ép lạnh vỏ cam, bưởi, chanh | Mùi có nhiều tầng, thay đổi theo thời gian, bay hơi khá nhanh | Máy siêu âm, máy không nước, đèn xông điện, đèn nến |
| Tinh dầu pha dầu nền | Tinh dầu trộn sẵn với dầu thực vật như dầu dừa phân đoạn, dầu hạnh nhân | Mùi nhẹ hơn hẳn, lâu bay | Dùng để bôi; đưa vào máy dễ đọng dầu, làm bẩn màng rung |
| Hương liệu tổng hợp | Phân tử thơm tạo trong phòng thí nghiệm, có khi kèm dung môi | Mùi đều, đậm, giống nhau giữa các lần mở chai | Một số loại ghi rõ dùng cho máy; nhiều loại chỉ dùng cho sáp thơm, nến |
| Dầu thơm pha cồn hoặc dung môi | Hương liệu hoà trong cồn, glycol hay dung môi khác | Mùi bốc mạnh ngay khi mở nắp | Thường dành cho que gỗ khuếch tán, xịt phòng; không nên đun hay đưa vào đèn nến |
Không nhóm nào "xấu" theo nghĩa tuyệt đối. Hương liệu tổng hợp tốt vẫn được dùng rộng rãi trong nhiều sản phẩm gia dụng. Vấn đề chỉ nảy sinh khi một chai không rõ nguồn gốc bị đem dùng sai dụng cụ: dầu pha dầu nền làm nghẹt máy, dầu pha cồn đặt trên ngọn nến, hoặc chai không ghi thành phần được nhỏ vào máy chạy suốt đêm trong phòng ngủ.
Cách nhận biết nhanh: nhỏ một giọt lên tờ giấy trắng, để vài giờ. Tinh dầu nguyên chất thường bay hết, chỉ còn vệt mờ hoặc không còn gì; dầu pha dầu nền để lại vết loang bóng như vết dầu ăn. Cách này không phân biệt được tinh dầu thật với hương liệu, nhưng đủ để biết chai đó có hợp với máy khuếch tán hay không.
Những loại tinh dầu hay được dùng để xông nhà ở Việt Nam
Sả chanh. Có lẽ là mùi quen nhất, gợi bếp nhà và vườn quê. Mùi tươi, hơi gắt nếu nhỏ nhiều. Nhiều nhà dùng vào mùa mưa, khi phòng ẩm và mùi quần áo phơi trong nhà dễ đọng lại.
Quế. Mùi ấm, ngọt, rất đậm; chỉ một hai giọt đã đủ cho phòng nhỏ. Dầu quế có thể làm cay mắt ở nồng độ cao, nên đây là loại cần nhỏ ít nhất.
Vỏ bưởi, cam, chanh. Nhóm ép từ vỏ, mùi tươi sáng, hợp phòng khách và bếp. Nhóm này bay hơi nhanh và cũng nhanh hỏng khi để lâu ngoài không khí, nên mua chai nhỏ, dùng trong vài tháng.
Tràm, khuynh diệp. Mùi the, quen với nhiều gia đình có con nhỏ vì dầu tràm hay được dùng để bôi. Khi xông, mùi này khá gắt với một số người, và không nên xông gần trẻ sơ sinh mà chưa hỏi bác sĩ.
Bạc hà. Mùi mát, lạnh, dễ nhận ra. Hợp với phòng làm việc ban ngày; nhiều người thấy khó ngủ nếu xông bạc hà vào buổi tối.
Oải hương. Mùi hoa khô dịu, phổ biến ở phòng ngủ. Cảm giác thư thái mà nhiều người kể là trải nghiệm cá nhân về mùi, không nên hiểu là thuốc ngủ.
Hương bài, ngọc lan, hoàng lan. Những mùi gợi không khí nhà xưa. Tinh dầu thật của các loại hoa này ít và khó làm, nên trên thị trường phần lớn là hương liệu mô phỏng; đọc kỹ chai để biết mình đang mua gì.
Xông bằng gì: bốn cách thường gặp trong nhà
Tinh dầu không đốt như bột xông hay nhang; người ta làm cho nó bay hơi bằng nước, nhiệt nhẹ hoặc luồng khí. Mỗi cách cho cảm nhận mùi khác nhau:
- Đèn xông dùng nến: chén sứ đựng nước có nhỏ tinh dầu, bên dưới là một ngọn nến nhỏ. Rẻ, không cần điện, mùi ấm, nhưng có lửa trần nên phải có người ở trong phòng và đặt xa rèm, giấy.
- Đèn xông điện: chén sứ đặt trên một bóng đèn hoặc tấm nhiệt. Không có lửa, nhiệt ổn định hơn nến, hợp phòng nhỏ. Vẫn là thiết bị nóng, không để trẻ chạm vào.
- Máy khuếch tán siêu âm: bình nước có màng rung tạo sương mịn mang theo tinh dầu. Phổ biến nhất hiện nay, có hẹn giờ, chạy ngắt quãng. Phải vệ sinh định kỳ, không thì nước tù đọng sinh mùi.
- Máy khuếch tán không nước: dùng luồng khí xé tinh dầu thành hạt rất nhỏ, không pha nước. Mùi đậm, tốn tinh dầu, hợp không gian rộng như cửa hàng hơn là phòng ngủ nhỏ.
- Cách không cần thiết bị: nhỏ vài giọt lên một miếng gốm xốp, viên đá thơm hay bông gòn đặt trong bát. Mùi nhẹ và ngắn, hợp tủ áo, góc nhỏ, bàn làm việc.
Có một cách cũ mà nhiều nhà vẫn làm là nhỏ tinh dầu vào nồi nước đang sôi trên bếp. Cách này cho mùi rất nhanh nhưng phần lớn tinh dầu bay đi trong vài phút, lại phải đứng trông bếp, nên không tiện cho xông thường ngày.
Những loại nên tránh đưa vào máy xông hoặc đặt trên lửa
Nhóm đầu tiên cần tránh là chai không có thông tin gì: không tên cây, không nơi sản xuất, không thành phần, chỉ có một chữ "tinh dầu" và tên mùi. Không phải chai nào như vậy cũng có hại, nhưng người dùng không có cách nào biết bên trong là tinh dầu, hương liệu hay dung môi pha màu. Đưa chai đó vào máy chạy hàng giờ trong phòng kín là chấp nhận một ẩn số không cần thiết.
Nhóm thứ hai là dầu thơm pha cồn hoặc dung môi dễ bay hơi, loại thường dùng cho xịt phòng và lọ que gỗ. Những dung môi này bắt lửa, nên tuyệt đối không nhỏ lên đèn xông nến hay chén sứ đang nóng. Nhóm thứ ba là dầu xoa, dầu gió, cao xoa: chúng được làm để bôi ngoài da, có thành phần như methyl salicylat hay long não ở nồng độ cao, không dành để đun nóng hay phun sương vào không khí cả phòng.
Nhóm thứ tư là những thứ tự chế: tự ngâm vỏ cây, lá lạ trong cồn rồi đem xông, hay trộn tinh dầu với hoá chất tẩy rửa để "vừa thơm vừa sạch". Hai việc này không nên làm. Chất tẩy rửa có chứa clo hoặc amoniac khi đun nóng hoặc phun sương có thể tạo ra khí gây kích ứng mạnh. Phần những thứ không nên đốt nói chung (nhựa, giấy tẩm, lá không rõ tên) được bàn kỹ ở phần bốn của loạt bài này.
Tinh dầu đặt cạnh bột xông, trầm và thảo mộc khô
Nếu đặt bốn nhóm nguyên liệu của loạt bài cạnh nhau, khác biệt lớn nhất là có khói hay không. Bột xông, trầm, thảo mộc khô đều tạo khói khi đốt hoặc hơ trên than; mùi đến từ cả nguyên liệu lẫn quá trình cháy, nên có chiều sâu, có vị khói, bám vào rèm và gỗ lâu hơn. Tinh dầu xông bằng máy hay đèn thì gần như không có khói, mùi sạch hơn nhưng cũng tan nhanh hơn khi tắt máy.
Vì thế nhiều nhà dùng song song: ngày thường chạy máy khuếch tán vài lần cho phòng thơm nhẹ, còn những dịp theo nếp nhà như mùng một, ngày rằm hay trước khi đón khách thì đốt một ít bột xông hoặc hơ trầm, mở cửa cho khói đi rồi đóng lại. Cách chia như vậy giữ được tập quán mà không phải hít khói hằng ngày, nhất là với nhà có người nhạy cảm đường thở.
Tinh dầu cũng không thay được việc dọn dẹp. Phòng có mùi ẩm, mùi cống hay mùi rác thì nguồn mùi vẫn còn đó; xông chỉ phủ thêm một lớp mùi khác lên trên. Tìm và xử lý nguồn mùi trước, sau đó mới tính đến chuyện chọn mùi gì cho phòng.
Nếu nhà muốn giữ nếp đốt bột xông vào những dịp riêng, bột xông tẩy uế đóng gói sẵn có hướng dẫn lượng dùng trên bao có thể tham khảo ở vatpham.com.
Những lưu ý an toàn chung khi xông tinh dầu
Dù không có lửa như bột xông, tinh dầu vẫn là chất đậm đặc. Những điều dưới đây áp cho mọi cách xông:
- Cất chai tinh dầu ngoài tầm tay trẻ em; nuốt nhầm tinh dầu, nhất là dầu tràm, khuynh diệp, long não, có thể nguy hiểm. Nếu trẻ lỡ nuốt, gọi cấp cứu hoặc đưa đến cơ sở y tế ngay, mang theo chai.
- Bắt đầu với lượng ít, chạy ngắt quãng thay vì liên tục, và luôn để cửa hé hoặc phòng có lưu thông khí.
- Người có hen, viêm mũi dị ứng, người đang mang thai nên hỏi bác sĩ trước khi xông thường xuyên; thấy ho, khò khè, nhức đầu thì tắt máy, mở cửa.
- Nhà nuôi mèo và chim cần cẩn trọng đặc biệt: một số thành phần tinh dầu có thể độc với mèo, và chim rất nhạy với các chất bay trong không khí. Để thú nuôi ở phòng khác, cửa mở để con vật tự rời đi được.
- Không xông khi đang ngủ trong phòng nhỏ đóng kín. Nếu muốn có mùi trước giờ ngủ, chạy máy trước khoảng nửa giờ rồi tắt.
- Dầu tràn ra sàn gỗ, mặt nhựa có thể làm bong lớp phủ; lau ngay bằng khăn khô rồi khăn ẩm có chút xà phòng.
Những chuyện này không nhằm làm người đọc e ngại tinh dầu. Dùng với lượng vừa phải, đúng dụng cụ, trong phòng thoáng, tinh dầu là một trong những cách xông nhẹ nhàng nhất. Nhưng "tự nhiên" không có nghĩa là dùng bao nhiêu cũng được.
Câu hỏi thường gặp
Tinh dầu thật có mắc hơn hương liệu tổng hợp không và có đáng tiền hơn không?
Thường tinh dầu thật đắt hơn vì cần nhiều nguyên liệu để chưng cất ra một lượng nhỏ. Đáng hay không tuỳ nhu cầu: nếu chỉ cần phòng có mùi dễ chịu, hương liệu tốt có ghi rõ dùng cho máy vẫn dùng được. Điều quan trọng hơn là chai có thông tin rõ ràng và hợp với dụng cụ của nhà.
Nhỏ dầu gió hay dầu tràm bôi da vào máy khuếch tán có được không?
Không nên. Dầu gió và nhiều loại dầu bôi có long não, methyl salicylat hoặc dầu nền, làm để bôi ngoài da chứ không làm để phun sương cả phòng. Chúng có thể gây cay mắt, khó chịu đường thở và làm bẩn màng rung của máy.
Có thể trộn hai ba loại tinh dầu với nhau để xông không?
Được, và nhiều người thích phối như sả chanh với vỏ bưởi, quế với cam. Nên thử từng giọt một, tổng số giọt vẫn giữ như khi dùng một loại. Quế và đinh hương rất đậm, chỉ cần một giọt trong hỗn hợp.
Tinh dầu để lâu có còn dùng để xông được không?
Tinh dầu bị oxy hoá theo thời gian, nhất là nhóm vỏ cam, chanh, bưởi. Chai đổi mùi gắt, hăng hoặc đặc lại thì nên bỏ. Đậy kín nắp, để nơi mát, tránh nắng giúp dùng được lâu hơn.
Xông tinh dầu thay bột xông vào ngày rằm, mùng một có được không?
Tập quán xông nhà là chuyện nếp riêng mỗi nhà, không có quy định bắt phải dùng loại nào. Nhiều gia đình trẻ chọn tinh dầu cho đỡ khói; cũng có nhà vẫn giữ mùi bột xông hay trầm vì gắn với ký ức. Chọn cách mà cả nhà thấy dễ chịu và an toàn.
Tinh dầu có đuổi được muỗi khi xông không?
Một số mùi như sả chanh được nhiều người dùng với mong muốn hạn chế muỗi, nhưng xông trong phòng không phải là cách chống muỗi chắc chắn. Nơi có nguy cơ sốt xuất huyết vẫn cần mùng, lưới, dọn nước đọng và theo hướng dẫn của cơ quan y tế.