Than xông, dù là than tre, than hoa hay viên than tự cháy dùng để hơ trầm, khi cháy đều sinh ra khí CO (carbon monoxit), một loại khí không màu, không mùi, không gây cay mắt. Trong phòng kín, CO tích tụ dần và có thể gây ngộ độc, nặng có thể tử vong, mà người trong phòng không nhận ra. Nguyên tắc không có ngoại lệ: không xông than trong phòng ngủ khi ngủ, không đóng kín cửa khi than còn cháy, không mang lò than vào phòng kín để vừa sưởi vừa xông.
Mùa lạnh năm nào báo chí cũng đưa tin những vụ ngộ độc khí than vì đốt than sưởi trong phòng đóng kín. Than xông trầm dùng lượng nhỏ hơn nhiều, nhưng cùng bản chất. Bài này giải thích vì sao CO nguy hiểm, dấu hiệu ngộ độc dễ nhầm với mệt mỏi thông thường, việc cần làm ngay khi nghi ngờ và cách dùng than xông an toàn.
Nếu nghi có người ngộ độc khí CO: đưa họ ra chỗ thoáng ngay, mở hết cửa, gọi cấp cứu 115. Không chờ xem có đỡ không.
CO sinh ra từ đâu khi xông
Than là gỗ, tre hoặc vật liệu sinh khối đã được nung trong điều kiện thiếu oxy, phần lớn còn lại là carbon. Khi than cháy với đủ oxy, carbon kết hợp với oxy tạo khí carbonic. Khi thiếu oxy, như than cháy âm ỉ trong lớp tro, trong lư kín, hay trong phòng đóng cửa, một phần carbon chỉ kết hợp với một nguyên tử oxy, tạo ra CO.
Than xông khác lửa bếp gas ở chỗ nó cháy chậm, không thành ngọn lửa, đặt trong lư hay đĩa có tro bao quanh. Đó chính là kiểu cháy thiếu oxy. Thêm vào đó, người ta thường muốn than giữ nhiệt lâu để hơ trầm, nên càng vùi sâu trong tro, càng cháy chậm. Mỗi viên than nhỏ sinh ra không nhiều CO, nhưng cháy liên tục trong một phòng nhỏ đóng kín, CO cộng dồn theo thời gian.
Các nguồn khác trong cùng buổi xông cũng góp thêm: bột xông, nụ trầm, thảo mộc cháy âm ỉ đều sinh CO ở mức khác nhau. Than tổ ong, than đá còn sinh nhiều CO hơn than củi và không bao giờ nên dùng để xông trong nhà. Điểm chung là nguồn nào có cháy thì nguồn đó có CO; cái khác nhau là lượng.
Cỡ phòng cũng quyết định. Cùng một viên than, trong phòng khách rộng có hai cửa mở thì CO loãng đi và thoát ra ngoài; trong phòng ngủ nhỏ đóng kín thì nồng độ tăng nhanh hơn nhiều. Vì thế, câu hỏi đúng không phải là "than này có sinh CO không" mà là "CO đi đâu".
Vì sao CO nguy hiểm mà khó nhận ra
Trong máu, hồng cầu chở oxy nhờ hemoglobin. CO gắn vào hemoglobin chặt hơn oxy rất nhiều lần, chiếm chỗ của oxy và làm máu chở được ít oxy hơn đến não, tim và các cơ quan. Vì vậy, chỉ cần nồng độ CO trong không khí không quá cao nhưng hít trong thời gian dài, lượng hemoglobin bị chiếm vẫn tăng dần.
CO không màu, không mùi, không cay, nên mũi và mắt không cảnh báo được. Người ta có thể ngửi thấy mùi khói, mùi trầm, mùi than, và yên tâm rằng mùi nhẹ nghĩa là an toàn, trong khi CO không liên quan gì đến mùi. Mùi trầm thơm dịu không có nghĩa là không khí trong phòng đang tốt.
Điều nguy hiểm nhất là CO làm giảm khả năng phán đoán. Người bị ngộ độc nhẹ thấy mệt, buồn ngủ, nhức đầu, và phản ứng tự nhiên là nằm xuống nghỉ, chứ không phải đứng dậy mở cửa. Khi ngủ, người ta hoàn toàn không nhận ra triệu chứng. Đó là lý do quy tắc "không xông than khi ngủ" được nhắc đi nhắc lại.
Dấu hiệu ngộ độc CO và những thứ dễ nhầm
Dấu hiệu ngộ độc CO không đặc hiệu, dễ nhầm với nhiều tình trạng khác. Bảng dưới không dùng để tự chẩn đoán; mục đích là để nghĩ tới CO khi các dấu hiệu xuất hiện trong lúc hoặc sau khi xông than:
| Dấu hiệu | Dễ nhầm với | Gợi ý nghĩ tới CO khi |
|---|---|---|
| Nhức đầu âm ỉ | Mệt, thiếu ngủ, say nắng | Xuất hiện trong phòng đang có than, đỡ khi ra ngoài |
| Chóng mặt, choáng váng | Huyết áp thấp, đói | Nhiều người trong phòng cùng bị |
| Buồn nôn, nôn | Ăn phải đồ hỏng, say xe | Thú nuôi trong phòng cũng lờ đờ |
| Mệt lả, buồn ngủ bất thường | Làm việc quá sức | Ngủ dậy trong phòng có than thấy nặng đầu |
| Lú lẫn, nói lắp, đi loạng choạng | Say rượu, đột quỵ | Phòng kín, có nguồn cháy |
| Khó thở, đau ngực, ngất | Bệnh tim, hen | Bất kỳ lúc nào: gọi cấp cứu ngay |
Trẻ nhỏ, thai phụ, người già, người có bệnh tim hoặc phổi chịu ảnh hưởng của CO sớm hơn và nặng hơn. Thú nuôi nhỏ, chim cũng có thể có biểu hiện trước người. Nếu con vật trong phòng xông than bỗng lờ đờ, nôn, đứng không vững, đó là tín hiệu đưa cả người lẫn vật ra ngoài ngay.
Việc cần làm ngay khi nghi ngộ độc CO
Thời gian rất quan trọng. Trình tự dưới đây là hướng dẫn sơ cứu phổ biến, không thay khoá huấn luyện sơ cứu:
- Mở toang cửa ra vào, cửa sổ ngay khi bước vào phòng; nếu phòng có khói nhiều hoặc mùi lạ nặng, giữ an toàn cho mình trước, mở cửa từ bên ngoài nếu được.
- Đưa người bị ảnh hưởng ra chỗ thoáng, ngoài trời hoặc phòng khác có cửa mở. Không để họ tự đi nếu loạng choạng.
- Gọi cấp cứu 115. Nói rõ nghi ngộ độc khí từ than trong phòng kín, số người bị, tình trạng hiện tại.
- Nếu người bệnh bất tỉnh mà còn thở, đặt nằm nghiêng an toàn. Nếu không thở, thực hiện hồi sức tim phổi nếu đã được học và làm theo hướng dẫn của tổng đài cấp cứu.
- Dập than: úp nắp kim loại lên lư, hoặc mang lư ra ngoài bằng găng chịu nhiệt; không dội nước khi đang ở trong phòng kín vì hơi nước nóng và tro bắn.
- Không quay lại phòng tới khi đã thoáng hoàn toàn; kiểm tra các phòng khác có người đang ngủ không.
Kể cả khi người bị đã đỡ sau khi ra ngoài, vẫn nên đi khám. Ngộ độc CO có thể để lại ảnh hưởng xuất hiện muộn, và chỉ cơ sở y tế mới đánh giá được mức độ. Thai phụ bị nhiễm CO cần được khám kể cả khi triệu chứng nhẹ.
Nguyên tắc dùng than xông an toàn
Than xông vẫn có chỗ trong nếp xông trầm của nhiều nhà. Dùng được nếu giữ những nguyên tắc dưới đây:
- Không bao giờ xông than trong phòng ngủ khi ngủ, kể cả "chỉ một viên nhỏ", kể cả khi hé cửa.
- Không đóng kín cửa khi than còn cháy. Than âm ỉ trong tro có thể cháy lâu hơn người ta nghĩ; chỉ đóng cửa khi đã chắc than tắt hẳn.
- Mồi than ngoài trời hoặc ở bếp có hút mùi, chờ than đỏ đều, hết lửa ngọn và khói mồi rồi mới đưa vào lư.
- Dùng lượng than nhỏ nhất đủ để hơ trầm: một viên nhỏ, vùi trong lớp tro dày, trầm đặt trên tấm mica hoặc lá bạc.
- Không dùng than tổ ong, than đá, than tẩm dầu để xông trong nhà.
- Không mang lò than sưởi vào phòng kín rồi tranh thủ đặt trầm lên; đây là kiểu sự cố hay gặp nhất mùa lạnh.
- Có người tỉnh táo ở nhà trong suốt thời gian than cháy; không xông rồi khoá cửa đi ra ngoài.
- Cân nhắc lắp đầu báo khí CO ở nhà hay xông than, đặt theo hướng dẫn của nhà sản xuất.
Với những ai muốn mùi trầm mà không muốn lo chuyện than, bếp xông điện hoặc đèn hơ trầm là lựa chọn không sinh CO từ than. Thiết bị điện có những lưu ý an toàn riêng, nhưng loại bỏ được nguồn khí nguy hiểm nhất của buổi xông.
Đầu báo khí CO: khác đầu báo khói thế nào
Đầu báo khói phát hiện hạt khói trong không khí, kêu khi có khói nhiều; đầu báo khí CO phát hiện chính khí CO, kêu khi nồng độ vượt ngưỡng cài sẵn trong một khoảng thời gian. Hai loại này làm hai việc khác nhau: đầu báo khói cảnh báo cháy, đầu báo CO cảnh báo khí độc không nhìn thấy. Trong buổi xông, đầu báo khói có thể kêu vì khói trầm dù không có nguy hiểm cháy; đầu báo CO thì im lặng cho tới khi CO thật sự tích tụ.
Ở nhiều nước, đầu báo CO được khuyến nghị cho nhà có thiết bị đốt nhiên liệu. Ở Việt Nam, thiết bị này có bán nhưng chưa phổ biến trong hộ gia đình. Nhà hay xông than, hay dùng bếp than, lò sưởi than nên cân nhắc. Chọn loại có thông tin nhà sản xuất, hướng dẫn tiếng Việt, đặt theo hướng dẫn, thử định kỳ và thay pin, thay thiết bị theo tuổi thọ nhà sản xuất ghi.
Đầu báo CO là lớp bảo vệ thêm, không thay được nguyên tắc. Nhà có đầu báo vẫn không xông than khi ngủ, vẫn mở cửa khi than cháy. Khi đầu báo kêu, coi đó là báo động thật: mở cửa, đưa mọi người ra ngoài, dập than, gọi cấp cứu nếu có người có triệu chứng.
Mùa lạnh: khi sưởi than và xông trầm đi cùng nhau
Phần lớn các vụ ngộ độc khí than trong nhà ở Việt Nam xảy ra vào mùa lạnh ở miền Bắc và vùng núi, khi người ta đốt than sưởi trong phòng đóng kín cửa cho ấm. Ở một số nhà, lò than sưởi tiện thể thành chỗ hơ trầm, đặt mấy miếng vỏ bưởi, ít bồ kết cho thơm phòng. Hai thói quen gộp lại: lượng than nhiều hơn hẳn lượng than xông, cửa đóng kín, người ngủ trong phòng. Đây là tổ hợp nguy hiểm nhất.
Lời khuyên của ngành y tế mỗi mùa lạnh đều giống nhau: không đốt than sưởi trong phòng kín, nhất là khi ngủ. Giữ ấm bằng quần áo, chăn, túi chườm, thiết bị sưởi điện có chứng nhận, đặt xa giường, rèm. Nếu nhà vẫn dùng bếp than để nấu, nấu ở bếp thông thoáng, không mang bếp vào phòng ngủ.
Muốn có mùi trầm trong phòng ngày lạnh, hơ trầm trên bếp điện ở phòng khách lúc còn thức, mở hé cửa, rồi tắt trước khi đi ngủ. Mùi trầm bám lại trên chăn rèm đủ để phòng thơm nhẹ, không cần than cháy suốt đêm.
Người già sống một mình ở vùng lạnh là nhóm cần con cháu nhắc nhiều nhất, vì họ quen sưởi than từ lâu và hay đóng kín cửa cho ấm. Một cuộc gọi đầu mùa lạnh để nhắc, hoặc mua giúp một thiết bị sưởi điện an toàn, có khi quan trọng hơn mọi lời khuyên chung.
Câu hỏi thường gặp
Một viên than nhỏ hơ trầm trong phòng khách mở cửa có nguy hiểm không?
Một viên than nhỏ, phòng có cửa mở, có người thức trông, sinh ra lượng CO nhỏ và được thông gió. Đó là cách nhiều nhà vẫn làm. Nguy hiểm tăng khi phòng nhỏ, cửa đóng, than nhiều, cháy lâu, hoặc có người ngủ trong phòng.
Ngửi thấy mùi trầm dịu thì có nghĩa là CO không nhiều phải không?
Không. CO không có mùi, không liên quan gì đến mùi trầm hay mùi khói. Phòng có thể thơm dịu mà vẫn tích tụ CO nếu than cháy lâu trong không gian kín.
Mở hé cửa sổ có đủ để xông than qua đêm không?
Không. Lượng khí thay qua một khe hé phụ thuộc gió, có lúc gần như bằng không. Quy tắc là không xông than trong phòng ngủ khi ngủ, bất kể cửa mở bao nhiêu.
Đốt bột xông không dùng than có sinh CO không?
Có, ở mức khác nhau. Bột xông, nhang, nụ trầm cháy âm ỉ cũng là cháy thiếu oxy. Lượng thường nhỏ hơn so với than cháy lâu, nhưng vẫn cần thông gió và không đốt trong phòng kín có người ngủ.
Sau ngộ độc CO nhẹ đã đỡ, có cần đi khám không?
Nên đi khám, nhất là thai phụ, trẻ nhỏ, người có bệnh tim phổi. Một số ảnh hưởng có thể xuất hiện muộn, và chỉ cơ sở y tế mới đánh giá được mức độ.
Bếp hơ trầm điện có sinh CO không?
Bếp điện không đốt nhiên liệu nên không sinh CO từ nguồn nhiệt. Nếu trầm bị hơ quá nóng tới mức cháy xém thì vẫn có khói và một ít khí cháy, nên giữ nhiệt thấp và vẫn mở cửa.