Với người có hen suyễn, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) hay viêm mũi dị ứng, khói xông và mùi đậm là những tác nhân có thể kích thích đường thở, làm nặng triệu chứng như ho, khò khè, khó thở, nghẹt mũi. Cách thận trọng là hỏi bác sĩ đang theo dõi bệnh trước khi xông thường xuyên; khi xông, để người bệnh ở phòng khác hoặc ra ngoài, chọn cách ít khói, lượng ít, và thông gió kỹ trước khi họ quay lại. Khó thở, tức ngực không đỡ là lúc đi khám hoặc gọi cấp cứu.
Bài này không đưa lời khuyên điều trị và không thay ý kiến bác sĩ. Mục đích là giúp gia đình có người bệnh đường thở giữ được nếp xông nhà theo cách giảm tiếp xúc tối đa, và nhận ra lúc cần dừng. Mỗi người bệnh một khác; người này chịu được mùi trầm nhẹ, người kia lên cơn chỉ vì một chút khói nhang.
Vì sao khói và mùi đậm có thể làm nặng triệu chứng
Ở người hen, đường thở thường ở trạng thái nhạy cảm hơn bình thường. Nhiều tác nhân không phải là chất gây dị ứng theo nghĩa hẹp, như khói, mùi mạnh, không khí lạnh, vẫn có thể kích thích đường thở co thắt, tiết đàm, gây ho và khò khè. Các hướng dẫn quản lý hen phổ biến đều nhắc người bệnh nhận biết và tránh những tác nhân làm cơn hen xuất hiện, trong đó có khói.
Với COPD, phổi đã bị tổn thương mạn tính, khả năng trao đổi khí giảm. Khói đốt mang bụi mịn và khí cháy, đặt thêm gánh nặng lên một hệ hô hấp đã yếu. Người bệnh COPD nặng có thể khó thở hơn rõ rệt sau khi ở trong phòng có khói, ngay cả khi người khác trong nhà thấy bình thường.
Viêm mũi dị ứng làm niêm mạc mũi phản ứng mạnh với nhiều thứ. Khói và mùi đậm, kể cả mùi thơm, có thể gây hắt hơi, chảy mũi, nghẹt mũi kéo dài. Với một số người, đó là khó chịu thoáng qua; với người khác, nó kéo dài cả ngày và làm mất ngủ.
Tinh dầu không có khói nhưng vẫn là mùi đậm và các chất bay hơi. Một số người hen nhạy với tinh dầu bạc hà, tràm, khuynh diệp, quế. Câu "tinh dầu thiên nhiên nên tốt cho phổi" là hiểu lầm cần tránh.
Một điểm nữa là tích luỹ. Một buổi xông riêng lẻ có thể không gây gì rõ rệt, nhưng xông hằng ngày trong phòng kín cộng với khói bếp, khói thuốc của người khác, bụi ngoài đường làm tổng lượng tác nhân mỗi ngày tăng lên. Người bệnh đường thở thường cảm nhận được điều này qua việc phải dùng thuốc cắt cơn thường hơn, ngủ kém hơn vì ho đêm. Khi thấy như vậy, xem lại toàn bộ nguồn khói trong nhà, trong đó có việc xông.
Mức độ thận trọng theo tình trạng người bệnh
Bảng dưới là gợi ý chung để gia đình cân nhắc, không thay đánh giá của bác sĩ:
| Tình trạng | Gợi ý về xông trong nhà |
|---|---|
| Đang có đợt cấp, vừa lên cơn, vừa xuất viện | Tạm dừng mọi kiểu xông khói và tinh dầu trong nhà; hỏi bác sĩ khi nào có thể dùng lại |
| Hen, COPD đã từng lên cơn vì khói, mùi | Không xông khói khi người bệnh ở nhà; nếu xông thì lúc họ đi vắng, thoáng kỹ trước khi về |
| Hen, COPD ổn định, chưa rõ có nhạy khói không | Hỏi bác sĩ; nếu xông, chọn cách ít khói, lượng ít, người bệnh ở phòng khác |
| Viêm mũi dị ứng nhẹ | Thử cách ít khói, lượng rất ít; dừng nếu hắt hơi, nghẹt mũi tăng |
| Trẻ em có hen | Thận trọng hơn người lớn; hỏi bác sĩ nhi trước khi xông thường xuyên |
Điều quan trọng là người bệnh được hỏi ý kiến. Nhiều người lớn tuổi có bệnh phổi vẫn muốn giữ nếp xông nhà và ngại nói rằng khói làm họ khó chịu. Hỏi thẳng, nghe kỹ, và để cảm nhận của họ quyết định cách xông của cả nhà.
Giữ nếp xông mà giảm tiếp xúc cho người bệnh
Nếu gia đình vẫn muốn xông vào những dịp theo nếp nhà, trình tự dưới giúp người bệnh hít ít khói nhất có thể:
- Chọn thời điểm người bệnh ra ngoài: đi dạo, sang nhà người thân, đi khám. Nếu không được, để họ ở phòng xa nhất, đóng cửa, có cửa sổ mở.
- Chọn cách ít khói: một nụ trầm nhỏ, hơ trầm nhiệt thấp, một nhúm bột thay vì cả chén.
- Đặt đĩa xông gần cửa ra, tạo gió lùa đưa khói thẳng ra ngoài.
- Xông thật ngắn, đủ cho ý nghĩa của buổi xông.
- Thông gió kỹ ít nhất một giờ sau khi tàn, lâu hơn với phòng nhỏ; kiểm tra phòng người bệnh không có mùi khói.
- Khi người bệnh quay lại, hỏi họ có thấy khó chịu không; ghi nhớ lần sau.
Cách này cũng áp dụng cho tinh dầu: chạy máy khi người bệnh không ở phòng đó, lượng ít, tắt và thoáng trước khi họ vào. Với một số người bệnh, ngay cả mùi còn sót lại trên rèm, gối cũng gây khó chịu; giặt đồ vải phòng họ thường xuyên.
Dấu hiệu cần dừng ngay và khi nào đi khám
Gia đình nên biết những dấu hiệu dưới đây để phản ứng kịp. Đây là thông tin chung, không thay kế hoạch hành động mà bác sĩ đã dặn riêng người bệnh:
- Dừng xông, đưa người bệnh ra chỗ thoáng khi: ho tăng, khò khè, cảm giác nặng ngực, hắt hơi liên tục, chảy nước mắt, nghẹt mũi.
- Làm theo kế hoạch hành động hen đã được bác sĩ hướng dẫn, dùng thuốc cắt cơn đúng như đã được kê nếu có; không tự dùng thuốc của người khác.
- Đi khám sớm khi: triệu chứng không đỡ sau khi ra chỗ thoáng và làm theo hướng dẫn của bác sĩ, hoặc tái đi tái lại sau mỗi lần xông.
- Gọi cấp cứu 115 ngay khi: khó thở nặng, nói không thành câu, môi hoặc đầu ngón tay tím tái, lơ mơ, thuốc cắt cơn không đỡ.
Người bệnh COPD dùng oxy tại nhà cần đặc biệt lưu ý: oxy làm vật liệu cháy mạnh hơn nhiều. Không có lửa, than, nhang, nến trong phòng có bình hoặc máy tạo oxy đang dùng; đây là quy tắc an toàn cháy nổ, không chỉ là chuyện khói.
Những hiểu lầm cần tránh
Hiểu lầm thứ nhất: "xông thảo mộc giúp thông phổi". Hít khói, kể cả khói thảo mộc, không làm phổi khoẻ hơn; với người có bệnh đường thở, khói là tác nhân kích thích. Các cách hít hơi, xông mặt chữa bệnh là chuyện y tế, cần hỏi bác sĩ, không thuộc phạm vi xông nhà.
Hiểu lầm thứ hai: "tinh dầu thiên nhiên nên người hen dùng thoải mái". Một số tinh dầu có thể làm người hen khó chịu; cảm giác "thông mũi" khi ngửi bạc hà, tràm là cảm giác mát, không phải đường thở rộng ra. Hỏi bác sĩ trước khi dùng thường xuyên.
Hiểu lầm thứ ba: "quen khói rồi thì không sao". Người bệnh có thể quen mùi nhưng đường thở vẫn bị kích thích, nhất là khi tiếp xúc lặp lại. Không nên đánh giá bằng việc người bệnh có phàn nàn hay không.
Hiểu lầm thứ tư: "có máy lọc không khí thì xông thoải mái". Máy lọc giảm bụi mịn sau khi xông, nhưng không lọc kịp khi khói đang toả trực tiếp từ đĩa, và lọc CO kém. Máy lọc là lớp hỗ trợ, không phải giấy phép để đốt nhiều.
Những câu nên hỏi bác sĩ
Lần khám định kỳ tới, gia đình có thể mang theo vài câu hỏi về xông nhà. Ghi sẵn giúp không quên:
- Với tình trạng hiện tại, người bệnh có nên tránh hoàn toàn khói xông, nhang, trầm trong nhà không?
- Nếu gia đình xông khi người bệnh đi vắng và thông gió kỹ, cần đợi bao lâu mới để họ vào?
- Tinh dầu có nằm trong nhóm tác nhân người bệnh nên tránh không, loại nào cần tránh nhất?
- Những dấu hiệu nào cho thấy cần dùng thuốc cắt cơn, dấu hiệu nào cần đến viện ngay?
- Có nên dùng máy lọc không khí trong phòng người bệnh không, chọn loại nào?
Câu trả lời của bác sĩ dựa trên bệnh sử cụ thể nên đáng tin hơn mọi lời khuyên chung. Nếu bác sĩ dặn tránh khói hoàn toàn, gia đình nên coi đó là quyết định của cả nhà, không phải điều để thương lượng mỗi dịp xông.
Không khí trong nhà người bệnh, ngoài chuyện xông
Xông nhà chỉ là một trong nhiều nguồn khói, mùi trong nhà. Với người bệnh đường thở, khói thuốc lá là tác nhân đáng lo nhất và cần loại bỏ hoàn toàn khỏi nhà, kể cả hút ở ban công rồi vào. Khói bếp khi chiên rán, bếp than, bếp củi cũng cần hút mùi tốt, mở cửa khi nấu.
Các mùi khác như nước hoa xịt phòng, nến thơm, hoá chất tẩy rửa có mùi mạnh, sơn mới, keo dán đồ gỗ mới cũng có thể làm người hen, viêm mũi dị ứng khó chịu. Khi nhà vừa sơn sửa, mua đồ gỗ mới, nên để phòng thoáng nhiều ngày trước khi người bệnh vào ở.
Bụi nhà, mạt bụi, lông thú, nấm mốc là những tác nhân dị ứng phổ biến. Giặt chăn ga bằng nước nóng định kỳ, lau ẩm thay vì quét khô, xử lý chỗ ẩm mốc, giữ phòng khô thoáng giúp giảm tác nhân. Đặt việc xông nhà trong bức tranh chung này giúp gia đình thấy rằng bỏ bớt một buổi xông không phải là hi sinh lớn so với lợi ích cho người bệnh.
Thay thế nếp xông bằng cách khác
Có những gia đình, sau khi cân nhắc sức khoẻ người thân, quyết định tạm dừng hẳn xông khói trong nhà. Điều đó không có nghĩa là bỏ nếp nhà. Ngày mùng một, ngày rằm, nhiều nhà vẫn dọn dẹp, lau bàn thờ, cắm hoa tươi, mở cửa đón gió buổi sáng, thắp một nén nhang ở nơi thờ rồi mở cửa cho thoáng. Phần ý nghĩa, theo quan niệm dân gian, nằm ở việc làm mới không gian và sự thành tâm của người trong nhà.
Nếu muốn có mùi, những cách không cháy như một bình hoa thơm (với người không dị ứng phấn hoa), một đĩa vỏ bưởi khô để trong góc, túi thơm thảo mộc trong tủ áo có thể đủ. Cũng cần thử từng thứ với người bệnh; có người dị ứng phấn hoa, có người không chịu được cả mùi vỏ cam.
Khi người bệnh ổn định lâu và bác sĩ không phản đối, gia đình có thể thử lại cách ít khói vào lúc họ đi vắng, theo trình tự ở trên.
Câu hỏi thường gặp
Người hen có thể xông trầm loại không khói không?
Trầm hơ nhiệt thấp ít khói hơn nhiều, nhưng vẫn là mùi đậm và một ít hạt. Có người hen chịu được, có người không. Hỏi bác sĩ, thử lượng rất nhỏ khi người bệnh ở phòng khác, và dừng nếu có triệu chứng.
Xông nhà lúc người bệnh đi vắng rồi thoáng kỹ có an toàn không?
Đây là cách giảm tiếp xúc tốt nhất nếu gia đình vẫn muốn xông. Thoáng đủ lâu, kiểm tra không còn mùi khói rõ trong phòng người bệnh trước khi họ về. Mùi bám trên vải có thể vẫn gây khó chịu với người rất nhạy.
Tinh dầu khuynh diệp có tốt cho người viêm mũi không?
Không nên tự dùng tinh dầu như một cách điều trị. Một số người thấy dễ chịu với mùi the, số khác bị hắt hơi, nghẹt mũi nặng hơn. Viêm mũi kéo dài cần được bác sĩ khám và hướng dẫn.
Ông bà bị COPD nhưng vẫn muốn tự xông nhà mỗi rằm thì nên làm sao?
Tôn trọng mong muốn của người lớn tuổi, nhưng nói chuyện với họ và bác sĩ về rủi ro. Có thể đề nghị con cháu làm phần đốt, ông bà chỉ dặn dò, đứng ngoài chỗ thoáng; chọn lượng nhỏ, cách ít khói, thông gió kỹ.
Trẻ bị hen có nên ở trong nhà khi xông không?
Không nên. Cho trẻ ra ngoài hoặc sang phòng khác đóng cửa, xông lượng ít, thoáng kỹ trước khi trẻ vào. Hỏi bác sĩ nhi về việc xông trong nhà nếu gia đình xông thường xuyên.