Khi nhà có thai phụ, trẻ sơ sinh, trẻ nhỏ hoặc người cao tuổi yếu, cách an toàn là không xông khói hay chạy tinh dầu trong phòng họ ở, xông ở phòng khác lúc họ không có mặt, dùng lượng ít, cách ít khói, rồi thông gió kỹ trước khi họ vào. Thai phụ và người cao tuổi có bệnh nên hỏi bác sĩ trước khi xông thường xuyên; với trẻ sơ sinh, nhiều gia đình chọn tạm dừng xông trong nhà ở những tháng đầu.
Nếu phần trước của danh mục nói về người bệnh đường thở, bài này dành cho những người trong nhà chưa chắc có bệnh nhưng nhạy hơn người trưởng thành khoẻ mạnh. Nếp xông mùng một, ngày rằm, hay đầu năm vẫn giữ được; chỉ cần sắp xếp lại ai ở đâu, lúc nào.
Bài không thay lời khuyên của bác sĩ sản khoa, bác sĩ nhi hay bác sĩ đang theo dõi người cao tuổi. Khi có dấu hiệu bất thường như khó thở, tím tái, lơ mơ, sốt cao ở trẻ nhỏ, đưa đi khám hoặc gọi cấp cứu ngay.
Vì sao các nhóm này nhạy hơn với khói và mùi
Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ thở nhanh hơn người lớn, nên tính theo cân nặng, mỗi phút trẻ hít vào nhiều không khí hơn. Đường thở của trẻ nhỏ và hẹp, chỉ cần kích thích nhẹ cũng có thể làm trẻ ho, thở khò khè. Phổi và hệ miễn dịch của trẻ còn đang phát triển. Trẻ bò, chơi dưới sàn, nơi một phần hạt khói lắng xuống, và hay đưa tay vào miệng.
Ở thai phụ, nhu cầu oxy tăng và cơ thể thay đổi nhiều; nhiều người nhạy mùi hơn hẳn trong thai kỳ, có khi buồn nôn chỉ vì một mùi trước đây rất thích. Khói đốt mang khí CO và bụi mịn; các khuyến cáo y tế nói chung đều khuyên thai phụ tránh khói, từ khói thuốc lá đến khói bếp đốt nhiên liệu trong nhà. Xông nhà không phải trường hợp ngoại lệ.
Người cao tuổi thường có chức năng phổi, tim giảm theo tuổi, nhiều người có bệnh nền mà chưa chắc đã biết. Người già yếu nằm nhiều, ít ra ngoài, nên thời gian tiếp xúc với không khí trong nhà dài hơn ai hết. Khả năng nhận ra mùi cũng giảm theo tuổi, nên người già có thể không thấy phòng đã ngộp khói.
Gợi ý theo từng nhóm
Bảng dưới gom các gợi ý thường gặp. Mỗi gia đình điều chỉnh theo tình trạng cụ thể và lời khuyên của bác sĩ:
| Nhóm | Khói đốt (bột, trầm, thảo mộc) | Tinh dầu | Lưu ý thêm |
|---|---|---|---|
| Trẻ sơ sinh | Không xông trong phòng trẻ; nhiều nhà tạm dừng xông trong nhà những tháng đầu | Không chạy máy trong phòng trẻ; hỏi bác sĩ nhi | Không bôi, không nhỏ tinh dầu lên gối, khăn của trẻ |
| Trẻ nhỏ đang bò, tập đi | Xông lúc trẻ ở phòng khác hoặc ra ngoài; đĩa, lư ngoài tầm với | Lượng ít, ngoài phòng ngủ của trẻ; cất chai dầu kỹ | Nuốt nhầm tinh dầu, chạm than nóng là rủi ro thật |
| Thai phụ | Tránh ở trong phòng khi xông; người khác làm phần đốt | Hỏi bác sĩ sản khoa; dừng khi buồn nôn, nhức đầu | Mùi trước đây thích có thể gây khó chịu trong thai kỳ |
| Người cao tuổi khoẻ | Xông lượng ít, thông gió tốt | Lượng ít | Hỏi cảm nhận, vì khứu giác có thể kém |
| Người cao tuổi yếu, nằm nhiều, có bệnh tim phổi | Không xông trong phòng họ; xông nơi khác, thoáng kỹ | Hỏi bác sĩ | Không có lửa trong phòng dùng oxy |
Chung cho mọi nhóm: người cần được bảo vệ không phải là người trông đĩa xông. Thai phụ không cần cúi sát đĩa bột để mồi lửa; người già yếu không cần tự bưng lư than đi khắp nhà. Phân công người khoẻ làm phần lửa khói.
Sắp xếp một buổi xông theo nếp nhà khi có trẻ nhỏ
Ví dụ một buổi xông ngày rằm ở nhà có trẻ dưới ba tuổi, có thể điều chỉnh cho nhà có thai phụ hay người già yếu:
- Chọn giờ trẻ đi chơi với người lớn khác, hoặc sang nhà ông bà; nếu không, cho trẻ ở phòng xa nhất, đóng cửa, có cửa sổ mở.
- Đóng cửa phòng ngủ của trẻ trước khi xông để khói không lọt vào.
- Chuẩn bị đĩa sứ có lót, nền gạch, đặt ở chỗ trẻ không chạm tới được kể cả khi trẻ chạy về giữa chừng.
- Dùng lượng ít, cách ít khói; đặt đĩa gần cửa ra, mở gió lùa.
- Một người lớn trông đĩa tới khi tàn và nguội; không để tro nóng trong tầm với của trẻ.
- Thông gió kỹ ít nhất một giờ; lau sàn khu vực trẻ chơi nếu có tro, tàn rơi.
- Khi trẻ quay lại, để ý trẻ có ho, hắt hơi, quấy hơn thường lệ không.
Trình tự này nhìn thì nhiều bước, nhưng thực ra chỉ là đổi thứ tự: thay vì xông khi cả nhà đang ở nhà rồi mở cửa, thì đưa người nhạy cảm ra trước, xông, thoáng, rồi mới mời họ vào.
Tinh dầu với trẻ nhỏ và thai phụ: những điều nên biết
Tinh dầu không có khói nên nhiều gia đình nghĩ là lựa chọn an toàn cho phòng trẻ. Thực tế, các tài liệu về an toàn tinh dầu thường khuyên thận trọng với trẻ nhỏ, nhất là các loại giàu cineol hay menthol như khuynh diệp, tràm, bạc hà, hương thảo. Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ có thể phản ứng với các chất này ở đường thở. Hỏi bác sĩ nhi trước khi xông tinh dầu thường xuyên ở nơi trẻ ngủ, chơi.
Rủi ro rõ ràng hơn là nuốt nhầm. Chai tinh dầu nhỏ, có mùi thơm, nắp nhỏ giọt, rất hấp dẫn với trẻ. Nuốt tinh dầu, nhất là khuynh diệp, tràm, long não, có thể gây ngộ độc nặng ở trẻ. Cất chai ở chỗ cao có khoá; nếu nghi trẻ nuốt phải, gọi cấp cứu hoặc đến cơ sở y tế ngay, mang theo chai, không tự gây nôn.
Với thai phụ, nhiều tài liệu khuyên thận trọng với tinh dầu trong ba tháng đầu và với một số loại nhất định. Danh sách cụ thể khác nhau giữa các nguồn, nên cách đơn giản là hỏi bác sĩ sản khoa. Nếu dùng, chọn mùi nhẹ thai phụ thấy dễ chịu, lượng ít, ở phòng thoáng, dừng ngay khi buồn nôn, nhức đầu, chóng mặt.
Phong tục xông sau sinh và cách hiểu ngày nay
Ở nhiều vùng, phụ nữ sau sinh từng được "nằm than" hoặc nằm trong phòng kín có lò than, xông lá, với quan niệm giữ ấm cho mẹ và con. Đây là tập quán gắn với điều kiện sống xưa, khi nhà tranh vách đất lạnh và gió lùa. Với nhà kín ngày nay, lò than trong phòng kín là nguồn khí CO nguy hiểm cho cả mẹ và trẻ sơ sinh; nhiều vụ ngộ độc khí than ở phụ nữ sau sinh và trẻ sơ sinh đã được báo chí và ngành y tế cảnh báo.
Ngành y tế hiện khuyên không đốt than, không xông khói trong phòng mẹ và bé. Giữ ấm bằng quần áo, chăn, đóng bớt cửa ở phía gió lùa nhưng vẫn để phòng thoáng khí; nếu cần sưởi, dùng thiết bị điện an toàn, không đặt sát giường. Xông lá, xông hơi cho mẹ sau sinh là chuyện y tế, cần hỏi bác sĩ, không thuộc phạm vi xông nhà.
Giữ nếp không có nghĩa là giữ nguyên cách làm cũ. Ông bà muốn con cháu ấm áp, mẹ con khoẻ mạnh; mục đích đó đạt được tốt hơn bằng cách làm an toàn hơn.
Dấu hiệu cần để ý sau khi xông
Sau mỗi lần xông, nhất là những lần đầu thay đổi cách xông, để ý các dấu hiệu dưới đây ở người nhạy cảm trong nhà:
- Trẻ ho, thở khò khè, thở nhanh, rút lõm lồng ngực, quấy khóc bất thường, bú kém.
- Thai phụ buồn nôn nhiều hơn, nhức đầu, chóng mặt, khó thở.
- Người cao tuổi ho, khó thở, mệt lả, lú lẫn hơn thường ngày.
- Bất kỳ ai: nhức đầu, chóng mặt, buồn nôn xuất hiện cùng lúc ở nhiều người trong phòng có than cháy, nghĩ tới khí CO.
Khi có dấu hiệu, đưa người đó ra chỗ thoáng, dừng xông, mở cửa. Trẻ sơ sinh có bất kỳ dấu hiệu khó thở nào, tím tái, lơ mơ, cần được đưa đi khám ngay hoặc gọi cấp cứu 115. Không chờ đến sáng, không tự xử lý bằng mẹo.
Nếu chỉ có dấu hiệu nhẹ như hắt hơi, ho vài tiếng và hết nhanh khi ra chỗ thoáng, lần sau giảm lượng, kéo dài thời gian thoáng, hoặc chuyển sang cách không khói. Ghi lại những gì đã làm để lần sau biết cách nào hợp với người nhà mình.
Nhà chật, ít phòng: tách người nhạy cảm thế nào
Nhiều gia đình ở căn hộ nhỏ, nhà ống một phòng ngủ, phòng trọ, không có "phòng khác" để đưa thai phụ hay trẻ sang. Khi đó, thời điểm quan trọng hơn không gian. Xông lúc người nhạy cảm ra ngoài: mẹ bế con đi dạo buổi sáng, thai phụ đi khám, ông bà sang nhà hàng xóm. Một buổi xông ngắn cộng một giờ thoáng vừa với một chuyến đi chợ.
Nếu không ai ra ngoài được, có thể chuyển nơi xông ra ban công, hiên, sân chung (nếu được phép), đóng cửa giữa ban công và trong nhà khi khói còn nhiều, mở lại khi đã tàn. Hoặc chọn hẳn cách không khói cho giai đoạn này: một chén nước ấm nhỏ vài giọt tinh dầu mùi nhẹ đặt xa giường trẻ, sau khi đã hỏi bác sĩ, hay đơn giản là mở cửa đón gió và cắm một bình hoa.
Giai đoạn mang thai và trẻ sơ sinh chỉ kéo dài một thời gian. Tạm gác hay thu nhỏ nếp xông trong mấy tháng đó là lựa chọn nhiều gia đình thấy đáng.
Người cao tuổi sống một mình vẫn giữ nếp xông
Nhiều ông bà sống một mình vẫn giữ thói quen xông nhà mùng một, ngày rằm, có người xông trầm mỗi tối. Đây là nếp sống quen thuộc, mang lại cảm giác yên lòng, và con cháu không cần bắt bỏ. Điều con cháu có thể làm là giúp nếp đó an toàn hơn.
Những thay đổi nhỏ có ích: thay lư than bằng bếp hơ trầm điện có hẹn giờ tự tắt; đặt đĩa xông cố định trên nền gạch, xa rèm, thay vì bưng đi khắp nhà; để sẵn một nắp kim loại cạnh đĩa để úp dập khi cần; lắp đầu báo khói và đầu báo khí CO nếu ông bà còn dùng than; dặn ông bà xông xong ngồi trông tới khi tàn, không xông rồi đi nằm.
Người cao tuổi khứu giác kém có thể không nhận ra phòng đã nhiều khói hay có mùi khét. Thị lực kém làm khó thấy tàn rơi. Tay run làm dễ đánh đổ đĩa. Con cháu ghé thăm có thể quan sát một buổi xông của ông bà để thấy chỗ nào cần điều chỉnh, thay vì chỉ dặn qua điện thoại.
Câu hỏi thường gặp
Bà bầu có nên tự tay đốt bột xông vào ngày rằm không?
Nên để người khác trong nhà làm phần đốt, thai phụ đứng ngoài chỗ thoáng hoặc ở phòng khác. Nếu sống một mình, chọn cách ít khói, lượng rất nhỏ, mở cửa, đứng xa đĩa, và hỏi bác sĩ sản khoa nếu băn khoăn.
Trẻ sơ sinh mấy tháng thì có thể xông nhà bình thường?
Không có mốc tuổi chung. Nhiều gia đình đợi trẻ cứng cáp hơn, và kể cả khi đó vẫn xông lúc trẻ ở phòng khác. Hỏi bác sĩ nhi, nhất là khi trẻ có tiền sử khò khè, hen, dị ứng.
Có thể chạy máy khuếch tán tinh dầu oải hương trong phòng ngủ của trẻ không?
Không nên tự làm. Hỏi bác sĩ nhi trước. Nếu được đồng ý, chạy rất ít, trước giờ ngủ khi trẻ chưa vào phòng, tắt máy và thoáng phòng, không chạy khi trẻ đang ngủ.
Ông bà đã quen xông trầm hằng ngày, nay nhà có cháu nhỏ thì nên làm thế nào?
Nói chuyện với ông bà về việc chuyển giờ, chuyển phòng xông: xông ở phòng ông bà lúc cháu đi vắng, mở cửa, giảm lượng. Hầu hết ông bà sẵn lòng thay đổi khi biết là vì cháu.
Nằm than sau sinh có còn nên làm không?
Không nên đốt than trong phòng kín của mẹ và bé vì nguy cơ ngộ độc khí CO. Giữ ấm bằng quần áo, chăn, thiết bị sưởi điện an toàn, và hỏi bác sĩ về chăm sóc sau sinh.