Xông nhà vào mùng một và ngày rằm âm lịch là nếp của nhiều gia đình Việt: đầu tháng và giữa tháng, người trong nhà đốt một ít trầm, bột xông hay thảo mộc, mang khói đi qua các phòng rồi mở cửa cho thoáng, như một cách đánh dấu thời gian và làm mới không gian sống. Theo quan niệm dân gian, đó là dịp "làm sạch" nhà cửa, giữ cho trong nhà ấm cúng, yên ổn.
Về mặt thực tế, nếp xông định kỳ có giá trị ở chỗ nó buộc người ta dọn dẹp, mở cửa, để ý đến căn nhà mỗi tháng hai lần. Bài này giải thích vì sao mùng một, ngày rằm lại là mốc, cách làm gọn trong khoảng mười lăm phút cho gia đình bận rộn, và những điều cần giữ để thói quen đều đặn không biến thành thói quen hít khói đều đặn. Phần lễ cúng, văn khấn ngày rằm, mùng một thuộc chuyên mục khác; ở đây chỉ nói phần xông hương.
Vì sao lại là mùng một và ngày rằm
Lịch âm lấy chu kỳ mặt trăng làm gốc: mùng một là ngày trăng non (sóc), ngày rằm là ngày trăng tròn (vọng). Trong đời sống nông nghiệp xưa, hai ngày này là hai mốc dễ nhớ nhất của tháng, ai nhìn trời cũng biết. Tập quán sóc vọng, tức làm lễ vào ngày sóc và ngày vọng, có từ lâu đời ở nhiều nước dùng âm lịch. Ở Việt Nam, mùng một và ngày rằm trở thành ngày mà nhiều gia đình thắp hương, ăn chay, dọn dẹp, và xông nhà.
Việc xông gắn với hai mốc này một cách tự nhiên. Nếu đã định dọn nhà, thắp hương vào ngày đó, thì đốt thêm một ít trầm hay bột xông để cả nhà có mùi thơm là việc đi kèm. Lâu dần, với nhiều gia đình, mùi trầm sáng mùng một trở thành một phần ký ức tuổi thơ: ngủ dậy thấy nhà sạch, cửa mở, mùi hương thoang thoảng.
Quan niệm dân gian về ý nghĩa của việc xông khá đa dạng. Có nhà nói là để "đón điều lành", có nhà nói là để "xua cái uế, cái cũ", có nhà chỉ đơn giản là "giữ nếp ông bà". Bài này không bàn đúng sai của các quan niệm đó. Điều chắc chắn là một căn nhà được dọn đều đặn mỗi nửa tháng, có mùi dễ chịu, thoáng gió, là căn nhà dễ chịu để sống.
Cách xông gọn trong mười lăm phút
Với gia đình đi làm, đi học, sáng mùng một hay ngày rằm thường là sáng ngày thường. Trình tự dưới đây gom mọi việc vào khoảng mười lăm phút, có thể làm từ tối hôm trước hoặc sáng sớm:
- Tối hôm trước: quét, lau sơ phòng khách và lối đi; gom rác; chuẩn bị sẵn đĩa sứ có lót tro, bột xông hoặc nụ trầm, bật lửa.
- Sáng sớm: mở cửa chính và cửa sổ các phòng, tắt điều hoà. Đóng cửa tủ quần áo.
- Đốt một lượng nhỏ trên đĩa, đặt đĩa ở phòng khách hoặc mang đi chậm qua từng phòng, mỗi phòng một chốc.
- Đặt đĩa về một chỗ cố định trên nền không cháy, xa rèm, có người trong nhà để mắt tới.
- Trong lúc hương cháy, làm việc khác ngay gần đó: pha trà, chuẩn bị bữa sáng. Không ra khỏi nhà khi đĩa còn cháy.
- Khi hương tàn, để cửa mở thêm mười lăm đến hai mươi phút rồi mới đóng.
- Đổ tro khi đã nguội hẳn, hoặc để tro lại trong đĩa làm lớp lót cho lần sau.
Nếu sáng hôm đó không kịp, xông vào buổi chiều tối cũng được, miễn là còn đủ thời gian mở cửa cho thoáng trước khi đi ngủ. Nhiều nhà chọn ngày theo lịch cho các việc khác, nhưng với chuyện xông nhà định kỳ, sự đều đặn và an toàn quan trọng hơn giờ giấc. Nếu cần bột xông đóng gói sẵn, có hướng dẫn trên bao, có thể tham khảo ở vatpham.com.
Chọn thứ để xông cho nếp định kỳ
Xông hai lần mỗi tháng, quanh năm, nên chọn thứ dễ dùng, ít khói, chi phí vừa phải. Bảng dưới so sánh các lựa chọn:
| Thứ để xông | Ưu điểm | Nhược điểm | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Bột xông đóng gói | Có hướng dẫn trên bao, mùi ổn định | Khói nhiều hơn nụ trầm | Nhà phố, nhà có sân, cửa thoáng |
| Nụ trầm nhỏ | Gọn, mùi trầm ấm, ít tàn | Một nụ chỉ cho một khu | Căn hộ, nhà ít phòng |
| Quế, hồi, vỏ bưởi khô hơ trên than | Nguyên liệu bếp, mùi quen | Cần than, có khí CO | Nhà rộng, có sân, có người trông |
| Trầm hơ trên bếp điện | Gần như không khói | Cần thiết bị | Nhà có người nhạy khói, chung cư |
| Nồi nước thảo mộc đun nhỏ lửa | Không khói, không tàn | Mùi nhẹ, không giống khói hương | Nhà có trẻ nhỏ, người già yếu |
Nhiều nhà dùng xen kẽ: mùng một xông bột hoặc nụ trầm cho đúng nếp, ngày rằm hơ trầm hoặc đun nồi thảo mộc cho nhẹ. Không có quy định nào buộc phải dùng một thứ cố định.
Đều đặn mà không thành hít khói đều đặn
Một lần xông nhẹ trong nhà thoáng không đáng lo với người khoẻ. Nhưng hai lần mỗi tháng, mười hai tháng, nhiều năm liền, cộng với nhang thắp hằng ngày, thì lượng khói cộng dồn không còn nhỏ. Khói hương có bụi mịn và các chất sinh ra khi vật liệu cháy; các cơ quan y tế khuyến nghị hạn chế phơi nhiễm khói trong nhà nói chung. Vì vậy, với nếp xông định kỳ, nguyên tắc là giữ lượng nhỏ và mở cửa nhiều.
Nhà có người bị hen, viêm mũi dị ứng, bệnh phổi mạn tính, có thai phụ hay trẻ sơ sinh, nên cân nhắc chuyển sang cách gần như không khói cho phần lớn các lần, chỉ giữ một lần khói nhẹ vào dịp quan trọng, xông khi những người đó không có trong phòng. Ai thấy ho, khó thở, tức ngực khi có khói thì dừng hẳn và hỏi bác sĩ.
Một dấu hiệu nên giảm là khi rèm cửa, trần nhà bắt đầu ngả vàng, hay khi người trong nhà phàn nàn mùi khói bám quần áo. Nếp nhà tồn tại để mọi người thấy dễ chịu; khi nó làm ai đó khó chịu, điều chỉnh cách làm là giữ đúng tinh thần của nếp.
Những điều nhiều nhà vẫn giữ, nhìn dưới góc thực tế
Dọn nhà trước khi xông. Đây là phần có giá trị thực tế nhất. Nhà sạch thì mùi hương mới rõ; nhà bẩn thì khói chỉ trộn với mùi bụi, mùi ẩm.
Mở cửa chính khi xông. Dân gian nói mở cửa cho "cái cũ đi ra"; về thực tế, đó là để khói có đường thoát và không đọng trong nhà.
Đi từ trong ra ngoài. Nhiều nhà mang khói từ phòng trong cùng đi dần ra cửa chính. Theo hướng gió thông thường của nhà, cách này cũng giúp khói thoát ra ngoài thay vì dồn vào phòng sâu.
Xông vào buổi sáng. Buổi sáng mát, dễ mở cửa, cả ngày còn dài để khói tan. Xông buổi tối muộn rồi đóng cửa đi ngủ là cách nên tránh.
Không xông khi trong nhà đang có người ốm nặng. Đây là điều nhiều nhà kiêng, và cũng là điều hợp lý về sức khoẻ: người ốm cần không khí sạch hơn là mùi hương.
Khi cả nhà không cùng một ý về chuyện xông
Không ít gia đình có người lớn muốn giữ nếp xông mùng một, ngày rằm, trong khi người trẻ không tin, không thích mùi khói, hoặc lo cho con nhỏ. Đây là chuyện của sự tôn trọng qua lại. Người giữ nếp có thể đồng ý giảm lượng, đổi sang cách ít khói, xông khi cháu nhỏ ra ngoài. Người không tin có thể coi việc xông như một thói quen văn hoá của gia đình, như gói bánh ngày Tết, không cần tin mà vẫn có thể cùng làm.
Một cách thoả thuận hay gặp: mùng một xông theo nếp với lượng nhỏ, người lớn làm, mở cửa kỹ; ngày rằm chỉ dọn dẹp và đun nồi nước thảo mộc. Hoặc chỉ xông phòng khách và phòng thờ, không xông phòng ngủ của người không thích.
Điều nên tránh là biến chuyện xông thành chuyện doạ dẫm, kiểu "không xông thì xui". Quan niệm dân gian không có tính bắt buộc, và một gia đình không xông cũng không vì thế mà kém may mắn hơn. Giữ nếp là để mọi người thấy gắn bó, không phải để ai đó thấy lo sợ.
Giữ nếp khi đi xa, đi làm ca, ở nhà thuê
Người đi làm ca, đi công tác thường xuyên, sinh viên ở trọ, gia đình trẻ ở nhà thuê thường khó giữ nếp đúng ngày. Không sao cả. Nếp xông định kỳ có thể dời sang ngày gần nhất mình có thời gian, chẳng hạn cuối tuần gần mùng một nhất. Cái giữ lại là nhịp đều đặn và sự chăm chút cho chỗ ở, không phải con số trên lịch.
Ở nhà thuê, phòng trọ, hãy hỏi chủ nhà có cho đốt hương không, và giữ lượng thật nhỏ. Nụ trầm nhỏ, trầm hơ điện, túi thảo mộc là những lựa chọn gọn cho không gian chật. Phòng trọ thường có một cửa sổ, nên mở cả cửa ra vào khi xông và đứng ngay đó cho đến khi tàn.
Khi cả nhà đi vắng dài ngày, đừng nhờ ai đến chỉ để xông rồi về; một đĩa hương cháy trong nhà không người là rủi ro không đáng. Khi trở về, mở cửa, dọn dẹp, rồi xông lại như thường. Nếp nhà vẫn còn đó, chỉ là đến muộn vài ngày.
Chuẩn bị sẵn đồ xông cho cả năm
Nếp hai lần mỗi tháng sẽ dễ giữ hơn nhiều nếu đồ xông được chuẩn bị sẵn một chỗ. Nhiều nhà có một hộp gỗ hoặc khay riêng đựng: một đĩa sứ dày hoặc lư nhỏ, một lọ tro hoặc cát sạch để lót, bật lửa cán dài, một kẹp nhỏ, một khăn lót chịu nhiệt, và bột xông hay nụ trầm trong hũ kín. Đến ngày chỉ việc lấy ra, không phải đi tìm từng món.
Bột xông và thảo mộc khô sợ ẩm. Để hũ ở chỗ khô ráo, xa bếp, xa nhà tắm, đóng nắp kín sau mỗi lần dùng. Mùa nồm ở miền Bắc, mùa mưa ở miền Nam, nên kiểm tra bột có vón cục, có mùi mốc không trước khi đốt; bột ẩm khó cháy và cho khói hắc. Mua lượng vừa dùng trong vài tháng thay vì tích trữ cả năm.
Một mẹo nhỏ là đánh dấu lịch âm trên điện thoại hoặc lịch treo tường, kèm lời nhắc tối hôm trước để dọn sơ phòng khách. Gia đình có nhiều người có thể luân phiên người phụ trách xông mỗi tháng; trẻ lớn có thể phụ việc dọn dẹp, mở cửa, còn phần cầm lửa và trông lửa thuộc về người lớn. Như vậy nếp nhà được truyền lại một cách tự nhiên, không phải qua lời dặn.
Câu hỏi thường gặp
Xông nhà mùng một và ngày rằm vào giờ nào?
Nhiều gia đình xông vào buổi sáng sớm vì mát, dễ mở cửa và cả ngày còn dài để khói tan. Một số nhà xông chiều tối hôm trước. Không có giờ nào bắt buộc; điều quan trọng là có người trông và có thời gian mở cửa cho thoáng sau khi xông.
Mùng một xông nhà có cần đúng ngày âm lịch không?
Với nhiều gia đình, đúng ngày là cách giữ nếp. Nhưng nếu bận, đi xa hay làm ca, dời sang ngày gần nhất thuận tiện cũng không làm mất ý nghĩa của việc chăm chút nhà cửa. Quan niệm dân gian về chuyện này khá linh hoạt và không có tính bắt buộc.
Xông nhà hai lần mỗi tháng có hại sức khoẻ không?
Với người khoẻ, lượng nhỏ và nhà thoáng thì ít đáng lo. Tuy vậy khói cộng dồn nhiều năm, thêm nhang thắp hằng ngày, là phơi nhiễm khói trong nhà nên hạn chế. Nhà có người hen, bệnh phổi, thai phụ, trẻ sơ sinh nên chọn cách ít khói và hỏi bác sĩ khi có triệu chứng.
Xông nhà ngày rằm khác gì mùng một?
Về cách làm, hai ngày giống nhau. Một số gia đình xông kỹ hơn vào mùng một vì coi là đầu tháng, ngày rằm thì nhẹ hơn; một số làm ngược lại hoặc chỉ xông vào rằm lớn như rằm tháng Giêng, rằm tháng Bảy. Tuỳ nếp từng nhà, không có quy định chung.
Có cần xông tất cả các phòng không?
Không cần. Nhiều nhà chỉ xông phòng khách, lối đi và phòng thờ; phòng ngủ chỉ mở cửa cho mùi lan vào. Phòng có trẻ sơ sinh, người ốm, người nhạy khói thì không nên đặt đĩa xông bên trong.
Đi vắng vào mùng một thì có sao không?
Không sao. Nếp xông có thể dời sang ngày khác khi bạn về. Không nên đốt hương rồi khoá cửa đi, cũng không cần nhờ ai đến xông hộ; một đĩa hương cháy trong nhà không người là nguy cơ cháy không đáng có.